Жазайын біссіміллә деп қисса бастап,
Керейдің аруақты бір ерін жаттап.
Жасымнан үлкендерден көп естіген,
Бұл өзі хикая еді жазса жақсы-ақ.
Жәнтекей Сүйіндіктен Алты тарар,
Алтыдан туған Сары ру болар.
Сарыдан Бердәулет пен Кірдәулет боп,
Бердәулеттен туған бір батыр ұл бар.
Дейді екен оның атын Ер Жәнібек,
Бұл жәйлі кеңес жаздым бір тәуір деп.
Ол бұдан екі жүз жыл бұрын өткен,
Көз көрген ісім емес дәл қазір боп.
Жазғаным, естігенім аңыз болған,
Сонша жыл керей елге маңыз болған.
Сөкпеңдер мен пақырды әлде не деп,
Демеймін мұның бірі табылды ойдан.
Бәрі де болған дейді білген қауым,
Білекпен, тілмен де ол түрген жауын.
Ат жалын тартқаннан-ақ көз жұмғанша,
Есінен шығармаған елдің қамын.
* * *
Жәнекең он алтыға келген жасы,
Бұлшық етті, Бура сан, зор тұлғасы.
Жауырынды, иықты, қас-қабақты.
Ер жүрек батырдың бар нышанасы.
Денелі, еңгезердей, сұңғақ бойлы,
Кеуделі, кеңнен толғар, терең ойлы.
Кішіпейіл, кең мінезді, кешірімді,
Ел тарықса табады ол тура жолды.
Тілеген еліне ерек берекені,
Түсінген жаудан келер әрекені.
Желбуаз жесір сөзге жан семіртпес,
Танылған жасынан-ақ ер екені.
Танылып өзі туған ел-жұртына,
Қондырып алғаннан соң елді ырқына.
Сары Үйсін нағашысын іздеп шықты,
Бірі деп үш жұртымның шыдар сынға.
Нағашысы — Досымбек, Өмір деген,
Үш жүзге танылған ер сенімменен.
Дулыға, сауыт киіп, қылыш асып,
Ел жауын бет қаратпай жерге илеген.
Бүкпеген сайыстарда ол тізесін,
Жан еді тектеп мәнді сөз білетін.
Жер шалғай жалғыз қыздан туған ұлды,
Күтетін туар кезді бір көретін.
Сексенге келіп аттан түскен кезі,
Ауылдан аттап шығып түстенбейді.
Тарайды өз алдынан елдің ісі,
Тебірменен тентекке күш бермейді.
Жәнекең осыларға бармақ болды,
Олардан бата, тәлім алмақ болды.
Күн туса ел басына зәуде ғалам,
Арқа тұтып, салмағын салмақ болды.
Жәнекең нағашымды көрейін деп,
Бір барып амандасып келейін деп.
Жүргенде жол жолдасқа Көбеш ерді,
“Жалғыз жүрме, мен ертіп жүрейін” деп,
Жол алды екі сабаз дара аттанып,
Тобышақ тұлпар мініп қанаттанып.
Секілді Жәнекеңнің түлек ұшып,
Қырандай жүрген кезі аяқтанып.
Жәнекең, Көбеш екеуі,
Осылай жүріп кетеді.
Жүрер жолы тым алыс,
Уақыт зырлап өтеді.
Атын екі тағалап,
Киімді неше шешеді.
Сырымалы кепештен,
Түгі тұтам өтеді.
Аты арықтап, өң тозып,
Тау асып, су кешеді.
Ай сегіз күн жол жүріп,
Сары Үйсінге жетеді.
Нағашы тегі толымды,
Досымбек пен Өмірді.
Жиенім іздеп келді деп,
Көңілі толып семірді.
Жиенін көріп қуанып,
Досымбек жылап егілді.
Нағашысын көрген соң
Жәнібек болды көңілді.
Нағашы жұртың кім еді деп,
Сұрайтын заң бар тегіңді.
Бөгенайлап білгіштер,
Ұқсаған байқар өңіңді.
Нағашы көзі қырағы,
Жиенін байқап сынады.
Ер жүрек батыр болар деп,
Жиенге көңілі тынады.
Ер тұлғалы келбеті,
Досымбекке ұнады.
Аман-сәлем жауабы,
Сары Үйсінге ұнады.
Сары Үйсіннің кісісі,
Сәлемге келіп шығады.
Аралытып ауылды,
Қадірлеп қонақ қылады.
Мұның бәрін сол ұлы ел,
Досымбек пен Өмірдің,
Қүрметі деп ұғады.
Сондай шақта бір жұмыс,
Елді қайран қылады.
Жәнібектен бір кәрі,
“Ұраның кім?” деп сұрады.
Жәнібек бұған сөз таппай,
Мүдіріп қалып тұрады.
“Абақ керей елі” деп,
Досымбек жауап қылады.
Ұрансыз елде береке,
Болмайды деп ұғады.
Ел басына күн туса,
Ұрандап жауға шығады.
Ұрансыз болса Абақ ел,
Онан да бір ұл туады.
Күні ертең соның есімін,
Елі ұран қылады.
Сол ұран — бойдың тұмары,
Сол ұран — ойдың шырағы.
Сол ұран — бүкіл халықты,
Бір төбеге жияды …
Деп кәриә толғайды,
Толғауында бар қайғы.
Жәнібекке бұл кеңес,
Жәйма-шуақ болмайды.
Жанын жердей бір жегі,
Ішкен ас бойға қонбайды.
Қайран елдің түңлігін,
Қайтып қана оңдайды!
Торғайдағы шиқылдап,
Шақырады торғайды.
Атқа қонса айғайлап,
Аты ұран неге болмайды?!
Осыны ойлап тықыршып,
Түнде үйге қонбайды.
Далаға төсек салғызып,
Далада жатып толғайды.
Түні бойы көз ілмей,
Түске шейін тұрмайды.
Бір күні түнде Досымбек,
Жиенін жайша барлайды.
Таңға жақын жанынан,
Көреді екі арланды.
Бірі бас, бірі аяқтан,
Жәнекеңді аңдайды.
Көк Бөрі дарып жүргенін,
Досымбек ұғып таңданды…
Жәнекеңнің тұлғасы,
Онсыз да оған ұнады.
Екеуі болса бірі осы,
Бірі болса өзі деп,
Досымбек, Өмір сынаған.
Кеудесі асыл, бөксесі
Жасық па деп жылаған,
Ақылы асқан дәнішпән,
Азулы кәрі арыстан,
Досымбекке жиеннің,
Басқа ісі түгел ұнаған.
Жәнібек сол жаз серуендеп,
Нағашы жұртта тұрады.
Күз басында қайтсам деп,
Көк бестіні сұрады.
Көк бестіні беруге,
Балалары қимады.
“Бермесең де алам” деп,
Жәнібек жиен тулады.
— Бір тайға тұрмас жиенді,
Жиен деме нағашы.
Дос-дұшпаның демей ме,
Тай құрлы жоқпа бағасы.
Осы сөз жетсе құлаққа,
Жаулардың қанар табасы …
Деген кезде Досымбек,
Ұлдарға кеңес салады:
— Сырты түк, іші боқ бір тай,
Жиенге шыны жарады.
Бермесең мұндай бір тайды,
Еліне не деп барады.
Көк бестідей жылқының,
Желіде бар ғой бараны.
Соның бірі күні ертең,
Жақсы ат болып жарайды.
Жиен назы қиын-ды,
Түскен екен жанары.
Бермесеңдер қолыңнан,
Еліңді ертең шабады.
Көк бөрі дарып жүр екен,
Есесін елден алады.
Осындай ер мінгенге,
Көк бесті шыны жараса,
Болмағаны арманы.
Деп Досымбек кәриә,
Шын көңілін шертеді.
Баласының кенжесі,
Сөзге көнбес ерке еді.
Соған тиген бәсіре,
Жылқы ішінде серке еді.
Оны күшпен зорласа,
Ол да тулап кетеді.
Ашуланып туласа,
Шорт сынатын морт еді.
Сонан қатты қиналып,
Көңілін ой өртеді.
— Балаларым көнбеді,
Қолқаң бір тай бермеді.
Сары Үйсінге тұлға боп,
Досымбек қалай келген-ді.
Деп кінәләп, жиенім,
Сөге көрме сен мені.
Тұғырдан түсіп отырмын,
Құрметтейді ел мені.
Іштен шыққан ұлдарым,
Қадерымды білмейді.
Ел шетіне жау келсе,
Ат ерттеп олар мінбейді.
Әкеге бала тартпаған,
Бұл заман сондай күн дейді.
Аттан түсіп отырмын,
Тағдырыма көнгелі.
Алпыс жылдық жолдасым,
Сауытымды бергелі.
Қалқан, найза, қылышым,
Есіңе салар шал мені.
“Ат тұияғын тай басар”
Ата сөзі бар ма еді.
Көк бестінің інісі,
Көк құнанды ал енді.
Осы болды, қарағым,
Нағашыңның бергені.
Разы болып атқа мін,
Айтпайды теріп ел нені.
Келер жылы Абылай,
Қол құрап жорық қылмақшы.
Жауынан кеткен қазақтың,
Кегін қайта қумақшы.
Жарақтанып, жабдынып,
Осыған барсаң тым жақсы,
Абақ та жатқан жалпақ ел,
Жауына жасау құрмақшы.
Он сегізге шығасың,
Сөзімді айтқан ұғасың.
Батамды бердім мен саған,
Белдескенді жығасың.
Бәлкім, осы шайқаста,
Ел аузынан шығарсың.
Армандаған мұратың,
Қабыл болар ұғарсың!
Қазақты үш жыл бұрын жауы шапқан,
Қан төгіп, малды жаулап ықсыратқан.
Айналып Алатауды, Арқаны асып,
Дайындық соған Абылай құрып жатқан.
Досымбек ұқтырған соң осы жайды,
Бергенін нағашының қабылдайды.
Нағашы кәрің төкпей бата бер деп,
Жәнекең шарт жүгініп қолын жәйді.
Бата алып, суыт жүріп елге келді,
Ауылдан алыс шығып жерді көрді.
Керей ел жасақ құрмай жатқан ел ед,
Көбі тайқып, біразы жөнге келді.
Көк құнан қыс айналып шықты дөнен,
Қысырдың сүтін беріп күтті Ерен.
Құндыздай жүні түлеп, шоқтығы өсіп,
Алды-арты дөңгеленіп болды берен.