Ысқақұлы Д.

ӘЛЕУМЕТТІК-ГУМАНИТАРЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

СОЦИАЛЬНО-ГУМАНИТАРНЫЕ НАУКИ

 

Қазақ әдебиетінің тарихын терең зерттеп, ұлттық әдебиеттану ғылымының  дамуына елеулі үлес қосқандардың бірі – белгілі ғалым, мәдениет қайраткері Әбіш (Әбусағат) Жиреншин. Жан-жақты дарын, энциклопедиялық білім иесі Ә.Жиреншин журналистика, әдебиеттің проза, поэзия, аударма, сыны мен ғылымы салаларында өнімді еңбек етіп, артына мол мұра қалдырды. Ол – 150-ден астам әдеби, ғылыми публицистикалық еңбектің, оның ішінде 8 кітаптың авторы. Бұл  айтуға оңай болғанымен, пайымдай түссек, ізденімпаз ғалымның инемен құдық қазандай қыруар еңбегінің нәтижесі. “Кісінің ” өзін алма, жазғанын ал// ақылмен терең ойлап көзіңді сал” деп, Әбіштің өзі бір өлеңінде жырлайтынындай оның әдеби, ғылыми ізденістеріне көз жіберсек, халқының рухани мұрасын игеруде адал қызмет еткен абзал азаматтың жарқын бейнесі анық көрінді.

Әбіш (Әбусағат) Жиреншин 1913 жылы мамыр айында Семей өңірінің Абай ауданындағы Қарауыл ауылында өмірге келген. Бұл өңір – қазаққа ұлы Абайды, Шәкәрімді, Мұхтарды берген киелі жер. Осындай қасиетті жерде туылып, тәрбиленіп өсуі әбіштің болашақ өмір, шығармашылық жолында да тікелей әсер етеді. Әбіштің атасы Жиренше Тобықтың ішіндегі Көтібақ руының белгілі биі болған. Жиренше би – М.Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясында бейнелейтін атақты ру басыларының бірі. Ол турасында “Абай” энциклопедиясынан Жиренше “ел басқарған би, ауыл-аймаққа ықпалды, ұтқыр әзіл мен уытты тілге шешен болған адам” (221-бет)-деген жолдарды оқимыз.

Әбіш Семейдегі бастауыш орыс мектебін бітірген соң, сондағы ауылшаруашылық техникумына түседі. Оны үздік аяқтаған ол өлкелік геодезиялық басқармада алғашында техник, кейіннен бөлім бастығы қызметтерін атқарды. Отызыншы жылдардың бас кезінде күшейе түскен саяси  қуғын-сүргіннің сұрапыл дауылы  Абай ауылына да жетіп, әсіресе ұлы ақынның ұрпақтары көп зардап шекті. Текті әулеттен  шыққан Әбіштің басына да қара бұлт үйіріле бастады. Күштеп ұжымдастырудың салдарынан бар мал-мүлкінен айырылған, енді атақты бидің тұқымы ретінде жеке бастың өміріне қауіп төне бастаған кезде Ә. Жиреншиндер әулеті бір түнде қашып шығып, бас сауғалауға мәжбүр болады. Саяси науқандар Қазақстанға қарағанда бәсеңдеу жүріп жатқан Өзбекстанға жетіп, оның ең оңтүстік түкпіріндегі, Ауғанстанмен шекарада орналасқан Термез қаласынан бір-ақ шығады. Осы қиын сапар кезінде аштық пен жоқшылықтың  салдарынан көп қиындық  көреді, отбасы мүшелерінің  жарымына жуығы жол азабына шыдай алмай көз жұмады. Әбіш Термездегі агрономиялық станцияға жұмысқа тұрып, жағдайлары түзеле бастайды. Жоғары білім алуды армандаған Әбіш Орта Азия коммунистік университетіне оқуға түседі. Оны үздік бітірген Әбішті осында оқытушылық жұмысқа қалдырады.

1939 жылы Қазақстанның Өлкетану қоғамының шақыруымен Ә.М. Жиреншин елге оралады. Қазақ ССР Халық Комиссарлар  Советі жанындағы Қазақстанды зерттеу  республикалық өлкетану қоғамы директорының орынбасары, ғалым хатшысы, төрағасы  қызметтерін  атқарады. 1942 жылдың 10 наурызы күні Қазақстанды зерттеу  қоғамының  КСРО Ғылым Академиясының филиалына қосылуынан құрылған  Қазақстанның орталық музейінің тұңғыш  директоры болып тағайындалады. Сөйтіп, Ә.Жиреншин  Қазақстандағы музей ісінің қалыптасып, дамуының басы-қасында тұрып, ұйымдастырушылық, зерттеушілік  жұмыстар атқарады. Ол жыл сайын этнографиялық экспедициялармен, еліміздің түкпір-түкпірінде болып, қазақ халқының  мәдениеті мен әдебиетіне, тұрмыс-тіршілігіне, әдет-ғұрпына байланысты қыруар  материалдар жинап, бас музейді экспонаттармен  жабдықтайды.  Сонымен бірге  Кеңес одағының үлкен қалаларының мұрағаттарында сақталған Қазақстанға қатысты кейбір құнды материалдар да музей төрінен орын ала бастайды. Орталық музейге  жиналған  мол мұрағаттарды сараптай отырып, көптеген мақалалар  жазды, Мәскеу, Алматы қалаларында мәдени мұраға қатысты өткен ғылыми конференцияларда баяндамалар жасады. Осындай ізденістердің нәтижесінде 1950 жылы “Қазақстан өлкетану музейлерінің міндеттері” атты кітабы жарық көрді.

Ә.Жиреншин Қазақстанның Орталық музейінің директоры қызметінде 1942 жылдан 1951 жылға дейін істейді. Осы жылдар Әбіш үшін жемісті кезең болды. Қазақ әдебиеті  мен ғылымының М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов,   Ғ.Мустафин,  Қ.Сәтбаев, Ә. Марғұлан, Е.Бекмаханов, Е.Исмайлов,                    Б.Сүлейменов сияқты марқасқаларымен  жақын аралас-құраласта болып, солардың ықпалымен ғылыми жұмыстарға тереңдеп ене береді. Ол үшін өзі жастайынан есітіп, құлағына әбден сіңген, бүкіл сана-сезімін билеп алған Абай тақырыбы ерекше-тұғын. Енді өзінің көрген-білгендері, естіген-тоқығандары әрі қарай ғылыми ізденістерге ұласып, толыға түсті. Осындай ғылыми жұмыстардың нәтижесі ретінде ол 1945 жылы қазақ мемлекеттік университетінің ғылыми кеңесінде “Абай Құнанбаевтың шығармашылығы”  деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Сөйтіп Ә.Жиреншин қазақтың ұлы ақыны Абайдың шығармашылығын зерттеп, диссертация қорғаған алғашқы ғалым болды. 1949 жылы оның “Абай және орыс достары” атты кітабы жарық көрді. Ғалымның абайтану саласындағы еңбектері Үлкен Кеңес энциклопедиясына (1 том, 1950, М., 8-бет), “Қазақ кеңес әдебиетінің очерктері” (М., 1960) сияқты іргелі еңбектерден орын алды. Осы кездерде ол бір жағынан, Ғылым Академиясында ғылыми, Орталық  музейде басшылық қызметтер атқарумен бірге Қазақ мемлекеттік университетінде оқытушылық жұмысты да қатар жүргізеді.

Қазақ халқының тарихында  өткен ғасырдың 40-50 жылдары ауыр кезең болғаны белгілі. Соғыстан кейінгі дәуірде идеологиялық науқандар күшейе  түсіп, оның арты саяси қуғындарға ұласты. Кенесары Қасымовтың бастауымен XIX ғасырдың орта шенінде болған  ұлт-азаттық қозғалысты зерттеген Е.Бекмахановтың еңбегін идеялық тұрғыдан қатты сынаған “Правда” газетінде мақала жарияланды. Е.Бекмахановтың ұлтшылдық, буржуазияшылдық кертартпа пікірлерін әшкерлеген материалдар қазақ баспасөзінің  бетін бермей жатқанда  Ә.Жиреншин ашықтан-ашық Ермұқанды қорғап шықты. Е.Бекмахановпен бірге Кенесары қозғалысы патша өкіметінің отаршылдығына қарсы бағытталған ұлт-азаттық  сипатта болғандығын дәлелдеп, мақала жазды, “Қазахстанская правда”газетінде ғалымның Кенесары туралы зерттеулерін  қолдаған пікірін жариялады, Қазақ ССР Ғылым Академиясының  тарих, археология және этнография институтында өткен Бекмахановтың еңбектеріндегі “жат пікірлерді” талқылауға арналған жиында шығып сөйлеп, ғалымды орынсыз жазғырулардан арашалап сөйледі. Осы науқанда  белсенділік танытып, тоталитарлық жүйенің  қолшоқпары болып жүрген Т.Е.Шойынбаев, М.Ақынжанов, С.Е.Толыбеков, Х.Г. Айдароваларды аяусыз сынайды:

“Россия царей, помещиков, капиталистов угнетала  малые, отсталые народы, не давала им свабоду, не давала им объединиться в единое целое государство, держало их в темноте и отсталости. Несмотря на эту всем известную истину, по трактовке Айдаровой получается, что против такой России и за свою национальную независимость нельзя выступить. Выходить надо хвалить угнетателськую, колониальную политику царизма, что эта политика полезная, безобидная и приятная.

… В заключение хочу сказать, что для нас одно только должно быть ясным, что движение казахского народа, руководимое Кенесары Касымовом, быть антиколониальным, национально-освободительным, следовательно прогрессивным”. Советтік идеологияның барынша күшейіп, дауылы бет қаратпай соғып  тұрған кезде мұндай сөздерді айту екінің бірінің қолынан келе бермейтін, ұлтын сүйген атпал азаматтар ғана бара алатын ерлік іс болатын. Қазақ ұлтының, руханиятының басына қара бұлт үйірілген қиын-қыстау күн туғанда ұлтына адал абзал азаматтармен бірге Ә.Жиреншин де төніп келе жатқан зобалаңға қасқая қарсы тұрды. Осындай пікірлері үшін де Әбіш ұлтжанды зиялылармен бірге саяси қудалауға түсті…

Сталиннің жеке басына табынушылық әшкерленіп, жылымықтың жылы желі соға бастағанда Ә.Жиреншин де Алматыға оралып, облыстық кітапхананың директоры қызметіне тағайындалады. Ол 1959 жылы Қазақ ССР Баспа, полиграфия және кітап саудасы бас басқармасы директорының орынбасарлығына шақырылады, кейіннен республикалық кітап саудасы басқармасын басқарады. Осы кездерде Мәскеудегі М.Горький атындағы әдебиет және өнер институтында сырттай оқып, оның сын және әдебиеттану факультетін бітіреді. “Қазақстанның плакаты мен графикасы”, жаңадан аяқталған С.Сейфуллиннің, Б.Майлиннің, І.Жансүгіровтің шығармашылықтарына арналған кітаптары, “Кішкене Айна” атты өлең, әңгімелер жинағы, бірнеше аудармалар жинағын дайындап, бастырып шығарады.

Ә.Жиреншин алпысыншы жылдардың басында қазақтың Қыздар педагогикалық институтына ауысып, өмірінің соңына дейін оқытушылық қызметте болады. Осы жылдарда ғылыми, шығармашылық жұмыстармен белсенді түрде айналысып, жемісті еңбек етті. Қазақтың тұңғыш энциклопедиясы шыға бастағанда, оның редакциялық кеңесінің мүшесі болды, осында көптеген мақалаларын жариялайды. Ол бірнеше ғылыми-құжатты киносценарий жазып, сол бойынша қазақтың белгілі кинорежиссері О.Әбішев “Тастағы таңбалар”, “Туған ауыл” фильмдерін түсіреді. Алғашқы фильм Ташкент қаласында өткен (1972) Азия мен Африка елдерінің кинофестивалінде жүлделі үшінші орын алып, қазақ өнерінің мәртебесін халықаралық деңгейге көтере түседі. Қазақ теледидарынан тұрақты түрде қазақ әдебиетінің тарихы жайлы хабарлар жүргізіп тұрды. Осылайша, қазақ әдебиеті мен мәдениетінің түрлі саласында жемісті еңбек ете жүріп, ғылыми ізденістерінің бас межесі қазақ кітаптарының тарихын зерттеуді бір сәтке де тоқтатпайды. Нәтижесінде 1971 жылы “Қазақ кітаптарының тарихынан” атты монографиялық зерттеуі жарық көрді. Кітаптың шығуы қазақ халқының өткендегі рухани мұрасын игеру жолында елеулі оқиғалардың бірі болды. Кеңестік кезеңде халық жауы атанып, есімі көпшілікке беймәлімдеу болып келген Абайдың ақын інісі Шәкәрімнің шығармашылығын зерттеуді қолға алады. Әттең, қысқа ғұмырда бұл істерін аяқтап, жариялап үлгермеді, елім деп соққан есіл жүрек 1975 жылдың шілде айының 16-шы жұлдызында соғуын тоқтатты.

Жастайынан ақындар елінде өсіп, Абай, Шәкәрім поэзиясының мөлдір бұлағынан сусындаған Әбіштің өзі де қырқыншы жылдардан өлең жаза бастаған. Оның бірсыпыра өлеңдері мен әңгімелері кезінде республикалық газет-журналдарда басылды. “Кішкене Айна” (1961)  жинағына енген өлеңдері болмаса,  көп өлеңдері жарық көрмеген.

Ә.Жиреншин өзін көркем прозада да байқап көрген. Оның “Нағыз адам”, “Еркелік”, “Жақсы ата мен жаман балаға қырық жыл азық”, “Құрман тілін неге шайнады?”, “Бұлар неге өкінді?”, “Арамза молда”, “Аспанға түскен молда”, “Кішкентай Айна”, “Су Айтпек”, “Көбелек”, “Алғашқы айқас”, “Панасыз” сияқты әңгімме-новеллалары жарық көрген. “Нағыз адамда” өрт кезінде Темір жасаған ерлікті суреттейді. Өртеніп жатқан үйден шыға алмай қалған балалы әйелді Темір төніп тұрған қауіпке қарамай, от жалыннан алып шығады, бірақ өзі денесін шарпыған күйіктен қайтыс болады. Бар оқиға – осы. Солай бола тұра әңгімені оқып шыққанда терең ойға қаласыз. Өлер алдында Темір өзі құтқарған үш жасар Бақыт пен оның шешесі Данагүлге, өзінің анасы Айтолқынға айтқан соңғы қоштасу сөзіндегі өмір туралы толғаныстары кімді де болса толғантпай қоймайды. Қарапайым адамның өмір туралы түсініктері терең. Солардың бір-екеуіне құлақ салайық:

“Дүние тоймаушылық, жебірлік, жеміт көздің құлы болу қарапайым адам басында болмай, ел билеген жеке адамның басындағы қасиеті болса, не істемекпіз?… Жеке адамның басындағы қыңырлық мінез, пасық құлқын егер де қарапайым адамда болса, оның  зияны тек ағайын-туысы, ауыл-аймағына ғана тимек. Ал егер осы жексұрын қылықтар ел билеушіде, ел ағасында болса, міне, оның зияны, ауыртпалығы бүкіл елге, бүкіл әлемге, бүкіл бір буынға, ұрпаққа түспек.

Кейбіреулер ойлайды, жақсылық істесе біреуге бола істегендей. Жақсы болу адамға алдымен, біреу үшін емес, өзі үшін керек қой, біреуге бола жақсы, біреуге бола жаман болуға бола ма? Жақсы болу алдымен, өз игілігін, өз мәртебең, өз құрметің, өзің үшін, демек өзіңді өзің құрметтеу, бағалай білу үшін…” (Абусагит Жиреншин. Избранные труды. Алматы, “Алаш”, 2003, 121-122-беттер).

Әбіштің тілі көркем, бейнелі. “Ырғайлының басындағы қалың жынысты орманды қаптаған өрт жалыны аспанға құсып, өркеш-өркеш қара бұлттарды алтын буына малып, көк жиегі алкүрең тартып тұрды”; “есірген өрт қызыл тілімен жалап”; “бет-аузын от аймалап кетіпті”; “тас бауыр өлім кімнің басына су құймаған” сияқты суретті сөйлемдер мен сөз тіркестері қаламгердің тіл шеберлігін байқатса керек.

Әбіштің әңгімелері көбіне қысқа, новеллалық сыпатта келеді. Өзі де әңгімелерін новелла деп атаған. Новелланың басты ерекшелігі оқиға оқыс аяқталып, төтен ойдың айтылуы десек, осы қасиеттер Жиреншин әңгімелерінің көпшілігіне тән. Мысалы, “Жақсы ата жаман балаға қырық жыл азықта” кейіпкер асханаға келсе, адам көп екен. Шеткерілеу жерден сығылысып, әйтеуір бір орын тауып, отырғандармен жөн сұрасып, әңгімелеседі. Өзінің Абай елінен екендігін айтқанда олар мұны құрметтеп, жоғарыдан орын береді. Әңгіме “Осы жерде “жақсы ата жаман балаға қырық жыл азық” деген халық мақалы есіме түсіп, сәл езу тартып едім” (сонда, 132-бет) – деген сөйлеммен аяқталады. Тағы да “жылқы кісінескенше, адам сөйлескенше”, “киіміне қарай қарсы алып, сөзіне қарай шығарып салады” деген нақылдар да еріксіз ойға оралады.

Ә.Жиреншин сөз өнерінің барлық саласында дерлік өзін байқап көрген. Өлеңді негізінен жас кезінде жазса, одан кейін көркем прозаға ауысқан. Киносценарийлер жазып, аудармалар жасаған. Бірақ Ә.Жиреншиннің шығармашылық ыңғайы сын-зерттеу саласында жарқырай көрінді. Оның соғыстан кейін-ақ әдебиет пен мәдениеттің түрлі мәселелеріне арналған материалдары баспасөз бетінде жариялана бастайды. Кейіннен “Абай и его русские друзья” (А.,1949), “Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары” (А.,1959) атты кітаптары өмірге келіп, абайтанудағы елеулі еңбектерге айналды. Ә.Жиреншин “Абай Құнанбаев шығармаларының бір томдық толық жинағын” (1961) шығарып, ақынның өмірбаянын, сөз соңын, түсініктерін жазды. Абай шығармашылығы  жаңа материалдармен толықтырылды. А.Құнанбаев шығармаларының толықтырылған жетінші басылымы Әбіштің осы салада жүргізген зерттеулерінің тікелей жемісі, қорытындысы іспеттес болды.

“Абай и его русские друзья” еңбегінің кіріспесінде Абайды қазақтың асқан ұлы ақыны, ағартушы және демократ, қазақтың жазба әдебиеттің негізін қалаушы деп бағалап, оның шығармашылығын зерттеудің маңыздылығына мән береді. Абайтану жүріп өткен жолдарға көз жібереді. Абай шығармашылығын бағалауда бір-біріне қарама-қарсы екі түрлі – біріншісі прогресшіл, екіншісі реакцияшыл, буржуазиялық ұлтшыл деген пікірдің бой көрсетіп келе жатқандығын айта келіп, өзі алғашқысын қолдайтындығын білдіреді. Бүгінгі күн тұрғысынан қарағанда сол кездегі дәуірдің саяси тынысы, әдебиеттану ғылымының сипаты кей тұстарда байқалып та отырады. Мысалы, Абай шығармашылығы жайлы төңкеріске дейін жазылған еңбектердің дені теріске сайылған. Бұл ретте “Қазақ” газеті мен “Абай” журналы аталған. Ж.Аймауытов, Ә.Мәметова, Ә.Қоңырбаевтың зерттеулерінде Абайға тигізген орыс әдебиетінің игі әсері ашып көрсетілмеді делінген.

“Абайдың өмір жолы” үлкен тарауда кеңінен сөз болады. Ақынның өмірі, шығармашылығы бай материалдарға сүйене отырып, қызықты баяндалған. Абайдың орыс әдебиетінен көп үйреніп қана қоймай, Пушкин, Лермонтов, Крылов шығармаларын қазақ тіліне аударғандығына мән берген. Автор Абай әдеби аударманың “Қанжар”, “Теректің сыйы”, “Жайлау” сияқты нағыз үлгілерін жасады деп біледі. Солай бола тұра Абай аудармада қазақ оқырмандарына шығарманың түсінікті  болу жағын көбірек ойлап, кей жағдайларда еркін кетіп, өз нұсқасын, яғни сол тақырыпта жаңа шығарма жазғанын да айтқан. Осы ыңғаймен А.С.Пушкиннің “Евгений Онегин”, И.А.Крыловтың “Есек пен бұлбұл”, “Жарлы бай”, “Ала қойлар”, “Шегіртке мен құмырсқа”, “Қарға мен түлкі” тақырыбына жазған төл туындыларын атайды. Сол кездегі идеологиялық ахуалға орай Абай тек орыс әдебиетінен үйренуді, шығармаларын аударумен ғана айналысты деген пікір айтылып келсе, Жиреншин ақынның орыстың ұлыларымен өнер жарыстырғанын да қоса айтып отыр.

“Абайдың орыс достары” – зерттеудің негізгі тарауы. Мұнда Абай түрлі жағдайлармен аралас-құралас болған. Е.П.Михаэлис, Н.И.Долгополов, С.С.Гросс, А.А.Леонтьев сияқты қазақ жерінде айдауда жүрген еркін ойлы орыстардың өмір жолдарымен толық таныстырады. Әсіресе, Абай жиі араласқан алғашқы екеуіне көбірек орын берілген.

Абайдың дүниетанымы арнайы қарастырылған. Зерттеушінің пікірінше, Абай дүниені танып білуде материалистік көзқараста болған. Солай бола тұра, ол көп реттерде, әсіресе, қоғамдық өмір мәселелеріне келгенде идеализмге ұрынып отырған. Қоғам дамуының негізгі қозғаушы күші адамзаттың ақыл-ойы деп білген. Сондықтан да халықты өнер-білімге, ғылымды үйренуге шақырған. Сауатты адамның көзі ашық болса, өмірде оң-солын танып, жақсы мен жаманды ажыратып, тура жолмен жүре алады деп білді. Білімді адам тәрбиелі келеді. Білімді, тәрбиелі адамдар көбейсе, қоғам да түзелетіндігіне сенді. Сол себепті де Абай халықты білімге шақырған, өмірде кездесетін кейбір келеңсіз қылықтарға қарсы күрес ашқан ағартушы ақын болды. Халқының қамы, елінің ертеңгі күні мазалап, ой кешкен, ол ойларын көркем сөздермен бейнелеп жыр толғаған Абай ХІХ ғасырдағы қазақтың демократияшыл ой-пікірінің шыңы, қазақтың ұлы демократы болды деп бағалайды автор.

Абайтанудағы күні бүгінге дейін дау туғызып келе жатқан мәселенің бірі – Абайдың діни көзқарастары. Кеңес өкіметі тұсында Абайды атеист қылып дәлелдеуге ұмтылсақ, кейінгі кездерде ол Заратуштра дінін ұстанған деген пікірлерге дейін айтылып келеді. Ә.Жиреншиннің зерттеуінше, Абай бір аллаға сенген. Ақынның өлеңдерінен, қара сөздерінен мысалдар келтіре отырып, оның ислам дініндегі мұсылман болғандығына көз жеткізеді. Осылай дей отыра, өмірінің соңғы жолдарында Абайдың діншілдігі әлсіреп, атеизм жолына түсе бастады деген сияқты сол кездің идеологиялық талаптарына жауап беретін пікір де бой көрсетіп қалған.

Соғыстан кейінгі қазақ әдебиеттану ғылымында үлкен дау тудырған мәселенің бірі – Абайдың ақындық мектебі. Бүкіл қоғамдық ғылымдарда таптық принцип салтанат құрып, Абайдың ақындық мектебі түгіл, өзі өткен заманның, феодализмнің, үстем таптың байшыл ақыны деген пікірлер өріс алып тұрған кезде бұл турасында әңгіме етудің өзі қиын болатын. Мәселенің аяғы ушығып, елуінші жылдары Абай қазақтың ұлы ақыны, оның артында ақындық мектебі қалды деген пікірді айтушы ғалымдар түгелге дерлік қуғынға ұшырады…

Абайдың ақындық мектебі туралы пікірді алғаш айтушыладың бірі Ә.Жиреншин еді. Абайтанудың білгірі Әбіш бұл мәселені соғыстан кейінгі кездің өзінде-ақ көтере бастады. Біз қарастырып отырған еңбекте бұған үлкен тарау арналып, ол тура “Абайдың ақындық мектебі” аталған. Профессионалдық қазақ әдебиетінің негізін қалаған ұлы Абай әдебиетке деген мүлдем жаңаша көзқарасты қалыптастырып, қоғамдық ой-пікірдің алдыңғы шебіне шығарды. Сөз өнеріне биік талаптар қойып, әлеуметтік ой-пікір көрінетін әдебиеттің дамуы қоғамның өсіп-өркендеуінің негізгі шарттарының бірі екендігіне назар аударады, ақындарды жеке адамға, немесе ру, топқа емес, халыққа қызмет етуге шақырды. Міне, осындай ұлтжанды ұлы ақынның ұлылығын танып, оның жолын қуушылар да аз болған жоқ.

Ә. Жиреншин Абайдың ақындық мектебінің өкілдеріне оның қасында араласып жүріп, одан тікелей үйренген достары мен шәкірттерін жатқызған. Атап айтар болсақ, олардың қатарында Абайдың балалары Әбдірахман, Ақылбай, Мағауия, немелері Әубәкір мен Кәкітай, жақын досы Көкпай, Байкөкше, Кемпірбай сияқты ақындар, ертекші Баймағамбет, Әлмағамбет, Ағашаяқ, Мұха,  Мұхамеджан сияқты әнші-сазгерлер бар. Автор осылардан Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаевқа (1838-1915), Көкпай Жанатаевқа (1863-1927), Әбіш (Әбдірахман) Ибрагимұлы Құнанбаевқа (1870-1904), Ақылбай Ибрагимұлы Құнанбаевқа (1861-1904), Әубәкір Оспановқа (1882-1935) жеке-жеке тоқталып, олардың өмір, шығармашылық жолдарынан кең мағлұматтар береді. Соңында Абайдың ақындық мектебінің әлі зерттелінбей келе жатқандығын, бұл мектептің қазақ әдебиетінің дамуында, ұлы Абай жырлаған ұлттық идеяларды кейінгі ұрпақтарға жеткізуде айтарлықтай рөл атқарғанын баса айтады.

Зерттеудің соңында берілген қорытындыда Абайдың ұлылығын айта келіп, оны Әзірбайжандағы М.Ф.Ахундов, Грузиядағы И.Чавчавадза, Татарстандағы Ғ.Тоқай, Бурятиядағы Д.Банзаровтармен салыстырды. Орыс тарихында А.С.Пушкин қандай рөл атқарса, қазақ халқының тарихында Абай да сондай орын алады деген түйін жасайды.

1961 жылы Ә.Жиреншиннің құрастыруымен А.Құнанбаевтың бір томдық толық шығармалар жинағы басылып шықты. Кітапқа берілген Абайдың өмір жолын, сөз соңын, түсініктерін Әбіш жазды. Көлемі 36 баспа табақ 75 мың тиражбен  шыққан бұл жинақ ғалымның осы салада жүргізген қыруар жұмыстарының қорытындысы да еді. Толық томға ақынның бұрыннан белгілі 167 өлеңіне қоса жаңадан табылған 8 өлеңі, 56 аудармасы, 45 қара сөзі еніп, осылардың әрқайсысына түсініктеме, 165 кісі атына анықтама, 69 тарихи-хронологиялық көрсеткіш, абайтану еңбектерінің тізімі, 232 алфавиттік көрсеткіш берілген. Кітапты оқыған адам Абайға, оның шығармашылығына қатысты кез келген мәліметті басқа жақтан іздемей-ақ, оп-оңай тауып ала алады.

Бұл күндері оңайлықпен қолға түсе бермейтін бұл кітапқа М.Әуезов алғы сөз жазды. Абай шығармашылығының білгірі Мұхтар көсіле жазған сөзбасынан мынадай жолдарды оқимыз:

“Абай өзінің кіршіксіз ақ жүрегін тебіренткен сансыз ойларын тамаша шығармалары мен жалынды жырларының бетіне маржандай төгілдірді, оның әрбір бетінен, әрбір жолынан, әрбір сөзінен бізге соншама ыстық, соншама жақын леп естіледі, ол леп өткен заманның, кешегі тәркі дүниенің соққан тынысы болса да бізге түсінікті, жүрегімізге қонымды. Абай лебі, Абай үні, Абай тынысы – заман тынысы, халық үні. Бүгін ол үн біздің де үнімізге қосылып, жаңғырып, жаңа өріс алып отыр” (сонда, 344-бет).

Кітапқа берілген “Ақынның өмірі” – көркем тілді тұтас бір зерттеу. Абай өмір сүрген әлеуметтік орта, ақынның ата-тегі, өмірі, шығармашылығы жайлы көркем шығарма оқып отырғандай боласыз, эстетикалық ләззат аласыз.

“Құнанбай аулы шарасына толып, емін-еркін елді билеп, бет қаратпай кең жайлау, алқа көлде көшіп жүрген бір күзінде шүйгінді жер, үлкен қамысты көлдің жағасы Қасқабұлақта 1845 жылы ескіше 10 августа Құнанбайдың Күнкеден кейінгі екінші әйелі, келіндей алған тоқалы Ұлжан тағы бір ұл тапты” (сонда, 351).

“Тірі күнінде бірде қадірлеп, бірде жәбірлеген ағайын-туысқандары да: “Алтынның қолда барда қадірі жоқ” – дегендей, Абай сықылды данышпанынан айрылған соң, енді шын жетімсірегенін білді. Кемеңгер Абай өлген соң қазақ даласы да қамығып, қайғылы шерге бөленді. Көзіне қамшы тигендей ел-жұрты боп ұйлығып, заңғар тау құлағандай орны ойсырап қалды” (сонда, 405-бет).

Жалпы Ә.Жиреншиннің жазу машығын ғылыми-көркем стиль деп сипаттауға болады. Өлең, көркем әнгіме де жазған Әбекең ғылыми еңбек үстінде де қажетіне қарай кей кездерде сұлу сөздерді үсті-үстіне төгіп-төгіп жіберіп, оқушысын тәтті әсермен баурап алып отырады. Сондықтан да Әбіштің ғылыми зерттеулерінің  көпшілігін, әсіресе “Ақынның өмірінің” жанрын ғылыми-көркем очерк деп  анықтауға болады.

Жалпы абайтанудағы еңбектердің ішінде өзіндік ерекше  орны бар “Ақынның өмірін” алдағы уақыттарда қайта бастырып, қалың окырманның игілігіне айналдырса, өте игілікті іс болар еді. Десек те бұл еңбекте мін жоқ дегендік емес. Сол кездегі идеологиялық жағдайлардан туындаған кейбір таптық тұрғыдағы пікірлер мұнда да қылаң беріп отырады. Мысалы, “Абай феодалдық, байшылдық, рушылдық салтына қарсы жалпы елді қорғап, әділет үшін күресуді зор мақсат етті” (сонда, 384-бет) деген сияқты сөйлемдердің саяси сипаты айқын. Сол сияқты Құнанбай да “аса діншіл, феодалдық-рушылдық тәртіпті мықтап ұстаған өзімшіл, тәкаббар, зор көкірек, қира кезік, қыныр сұлтан”, “ескіліктің қаймағын бұзбай, қалпында сақтаған” (сонда, 350-бет) тұрғыда бағаланған.

Абай шығармаларының толық жинағына берілген “Сөз соңы” да жазылу түрімен де, айтар ойымен де, көркем тілімен де оқырманын бірден өзіне тартады. Абай туралы бұрын жазған, бұрын айтқан ойларын қайталай бермей, жаңаша қырынан келуге ұмтылған. Абайды жалпы адамзаттық әдебиет, поэзия  әлемінде алып қарастырады. Бұл авторға поэзия туралы, Абай туралы көсіле жазып, еркін ойлар айтуға мүмкіндік туғызады.

“Мәнгі жас поэзия” аталатын бірінші тарауда Әбіш жалпы поэзия туралы толғанады. Автордың ойынша, поэзияны мәнгі жасартып тұратын “ой мен сезім, идея мен іс” (сонда, 44- бет). Поэзиядағы ғасырдан ғасырға, жүректен жүрекке өтіп келе жатқан сегіз түрлі тақырыпты  ерекше атап көрсетеді. Олар: сұлулық, ақиқат, махаббат, бостандық, әділетшілік, ерлік, ынсап пен байлық, еңбек. Әсіресе “махаббат пен сұлулық бұл мәңгі сөнбейтін шырақ” (сонда, 412-бет). Осы тақырыптарды  жырлай білген ұлы ақындар поэзияның “ұлы дариясын” жасады, әрқайсысы биік те тамаша бәйтерекке ұқсас. Абай да – осы биіктен көрінетін ұлы ақын.

“Көңілдің жайлауынан ел кеткен жоқ” — негізінен орыс, одан қалды батыс әдебиеті жайлы толғаныстардан тұрады. Абай прогресшіл орыс әдебиетіне не себептен назар аударды деген сауалдар төңірегінде ой бөліседі.

Ақын поэзиясы несімен ұлы деген сауалға “Ақындық мәдениеті” тарауында жауап береді. Абай өлеңдерінің төрт түрлі сипатын ерекше атайды: “Бірінші – тіл шеберлігі, сөз көркемдігі, бұл екеуі бірін-бірі толықтырып, септесіп жатады;

Екінші – ақын ойының тереңдігі, аз сөзге көп мағына, философиялық мән беру;

Үшінші – поэзияның адам өмірі, қоғам тұрмысы, әлеуметтің тілегінен туып отыруы;

Төртінші – поэзияның сыртқы көркемдігіне ішкі мазмұнның үйлесіп, “іші алтын, сырты күміс” болуы – форма мен мазмұнының тұтастығы” (сонда, 426-бет).

Осы ойларын дәлелдеу үшін Абайдың өлеңдеріне поэтикалық талдаулар жасайды. Ақынды орыс, қазақ ақындарымен салыстырды. Мысалы, Абайдың Лермонтовтан аударған “Теректің сыйының” мәтінін толық келтіре отырып, өзіндік тіл өрнегіне назар аударады. “Абай Лермонтовтың “Теректің сыйы” деген өлеңін аударғанда табиғаттың данышпан суретшісі екендігін, өзінің шеберлік шыңына жеткендігін көрсетеді” (сонда, 431-бет) – деп жазады. Ойын “Абайдың поэзиялық данышпандығының ерекшелігі сонда, ол пікір мен ойдың таусылмас қазынасындай. Оның шығармасы идея мен мазмұн жағынан көп қырлы, терең сырлы болып келеді, өйткені оны оқыған сайын әр адам жаңалық тауып, жаңа ойға, тың ұғымға, қолтума пікірлерге молығып отырады” (сонда, 440-бет) – деп түйіндейді.

Ә.Жиреншин бұрын Абайдың орыс әдебиетімен байланысы жайлы арнайы зерттеу жазса, біз әңгіме етіп отырған еңбекте ақынның Шығысқа қатынасына жеке тарау арнаған. Мұнда да автор Шығыс әдебиетінің, Шығыс-Батыс әдеби байланыстарының білгірі екендігін көрсетеді. Байланыссыз, озығынан үйренбейінше, әдебиеттің жемісті жолда дамуына күмән келтіреді. Абайдың да ұлы ақын болуының басты бұлақтары ұлттық рухпен суарылып өсуінің үстіне алдымен Шығыс, содан кейін Батыс әдебиеттеріне көз тастап, озық үрдістерін бойына сіңіруде жатыр. Абайдың әлемдік биікке көтерілуінің басты себебі де осы Шығыс, Батыс әдебиеттерінің көркемдік қазынасынан құмарлана сусындап, жалпы адамзаттық асыл армандарды жырлай білуінде жатыр. Абай – бір рудың, немесе өңірдің ақыны емес, жалпы қазақтың жоғын жақтап, мұның мұңдаған ұлт ақыны. Ал жер бетіндегі барлық халықтардың, ұлттардың арман-аңсарларының да бірдей, ортақ екендігі де анық. Әбіштің Абай және Шығыс әдебиеті төңірегіндегі ойларын оқығанда көңілге түйгендеріміз осылар.

Автор “Абай Шығыс әдебиетін азық етті, шығыстың классикалық мұрасының жалпы адамзатқа тән рационалды дәнін ғана алды, оның өзін де сыншыл реализмнің елегінен өткізді. Абайдың ұстаған үлгісі ұлы орыстың ХІХ ғасырдағы классиктері болды, ол бір ғана ұлылығымен емес, заманалылығымен ақынның ойын тебірентіп, мұңымен табысып жатты” (сонда, 451-бет) – деп жазады. Абайдың “әшейін атам заманғы әңгімеден гөрі өз заманының тілегін, арманын көксейтінін” баса ескертеді. Осы ыңғаймен “Абай өзінен бұрынғы қазақтың ескі ақындары мен билердің де ата мұрасын қуған ұнамсыз қылықтарын сынап, мансұқ етіп отырған” (сонда, 449-бет) – дей келіп, оған мысалға “Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы” өлеңінен шумақтар келтірген.

Соңғы тарау “Шыңғыс тауынан әлем биігіне шыққан Абай” аталған. Мұнда автор тарих, әдебиет жайлы еркін толғаныстарға бара отырып, Абайдан басталған қазақтың жаңа әдебиетіне көз жібереді. Абайдың танылу жолын шолып, “қараңғылық өртінен Абай мұрасын алып шыққан Кәкітай еңбегі ерлікпен тең” (сонда, 457-бет)-деп санайды.

Абайды таныту жолындағы М.Әуезовтің сіңірген еңбегі аса жоғары бағаланған. “Мұхтар Абайды ашты. Сол Абайды ашу арқылы өзі де ашылды. Абайды ашу үстінде сол Абай поэзиямен жырлап өткен дүниені ол прозамен полотноға түсірді” (сонда, 457-бет) – деген жолдар арқылы қазақ халқының ұлы ақыны Абай мен ұлы жазушысы Мұхтардың арасындағы рухани байланыстарды, шын мәніндегі ұлыларды тек ұлылар ғана тани алатын, таныта алатын өмірдің ұлы заңдылығын қысқа да нұсқа, шебер жеткізе алған.

Ә.Жиреншин ұзақ жылдар бойы мұражай, кітапхана жүйесінде қызмет жасай жүріп, қазақ халқының рухани жәдігерліктерін іздестіру жұмыстарымен де айналысты. Ол Мәскеу, Ленинград, Қазан, Омбы, Уфа, Орынбор, Тәшкен, т.б. көптеген қалаларда іссапарда болып, қазақ халқының өткеніне қатысты тарихи құндылықтарды тірнектеп жинастырды. Басқа ұлттардың тарихи мұралары жайлы зерттеулер жүргізбек түгілі жай әңгіме етудің өзіне онша құлықты емес кездің өзінде-ақ Әбіштің қыруар жұмыстар атқарғандығы оның “Қазақ кітаптарының тарихынан” (1971) атты іргелі зерттеуінен анық байқалады. Бұл кітап ғалымның ұзақ жылдар бойы үлкен-үлкен кітапханалардың сирек кездесетін кітаптар қорын, кітапқұмарлардың жеке кітапханаларын, кейбір ақсақалдардың атадан балаға мұра болып, сандық түбінде сақталып, сарғайып келген кітаптарын сүзіп шығып, ой елегінен өткізудің нәтижесінде барып өмірге келген. Осы жұмысты жазу барысында Ә.Жиреншин төңкеріске дейін жазылған 25 мыңдай басылған, қолжазба күйінде еңбектерді қарап шығып, солардың ішінен 1800-1917 жыл аралығында Ресей мен Қазақстанда шыққан, қазаққа қатысы бар екі мыңдайын сұрыптап алып, олардың қашан, қай жерде басылғаны, кім шығарғандығы, кім жинағандығы, не жайлы екендігінен мағлұматтар берілген.

“Қазақ кітаптары тарихынан” еңбегі “Орта Азия халықтарының өзіне тән көне жазуы, әдебиеті, бай мәдениеті болғаны мәлім” (сонда, 461-бет) – деген сөйлеммен басталуынан-ақ автордың негізгі ғылыми бағыты анық көрінді. Күні бүгінге дейін өмір сүріп келе жатқан еуропацентристік өктем ілім бойынша, Азия елдері қоғамдық дамуда артта қалған, сол себепті де оларда ғылым мен мәдениет дамымаған, ұлт болып қалыптаспаған тайпалық-рулық деңгейдегі халықтар. Ал қазақтардың өзі төңкерістің арқасында барып пайда болған “социалистік ұлт” деген озбыр ілім үстемдік құрып тұрған кезде жазылған бұл жолдардан еуропацентризмге ашық қарсылықты көреміз. Автор өз ойларын ерте кездердің өзінде-ақ қазақ даласында ғылым мен мәдениеттің орталығына айналған Отырар, Тараз сияқты қалалардың болғанын, археология ғылымының жетістіктерін тілге тиек ете отырып дәлелдейді.

Шағын кіріспеден кейін қазақ халқы өз тарихында араб, латын, орыс алфавиттерін пайдаланғанын айта келіп, қазақ халқының Ресейге қосылғаннан кейінгі материалдық, саяси-әлеуметтік және рухани хал-жағдайымен таныстырады. Ресейде баспа ісінің дамуы, оларда жарық көрген орыс оқығандарының кітаптарындағы  қазаққа қатысты деректер теріледі. Қазақ тілінде шыққан кітаптардың тізімі оларға қысқаша сипаттамалар берілген. Мысалы, Қазандағы ағайынды Кәрімовтердің баспаханасынан қазақша 115-тей кітап шығыпты. Олардың ішінде Ы.Алтынсариннің “Қырғыз хрестоматиясы” (1879), Ақылбек Сабалұлының  (“Хисса Таһир мен Зуһра” (1911), “Сұм заман” (1911) “Махтұбат” (1911), “Машұқ нама” (1911), “Назым” (1911), “Ғабдулхалім илә Мәлике” (1911), “Ғибдулхалим илә Мәлике” (1911), “Ғибрат нама” (1911), С.Көбеевтің  (“Үлгілі тәржима” (1910), “Үлгілі бала” (1912), Қалың мал” (1913), кітатары шыққан. Тізімнің ішінде  Ш.Бөкеевтің  “Көксілдір”,  Ә.Кердерінің “Әдебиет қазахия”, М.Сералиннің “Гүлхашима”, С.Сейфуллиннің “Өткен күндер”, сондай-ақ  “Қарақыпшақ Қобланды”, “Қазақ өлендері”, “Қазақ әліппесі”, “Шаир” сияқты кітаптар да бар. Бұлардың біразы бүгінгі күндері зерттеліп, қайтадан кітап болып басылып, оқырманның игілігіне айналған.  Енді біреулері енді-енді қолға алына бастағанымен дені өз зерттеушілерін, оқырмандарын әлі де күтуде.

Қазан университеті баспасында басылған кітаптардың жалпы саны — 242. Осындай ретпен беріліп отырған қазыналық және жекеменшік баспалардан шыққан кітаптардың тізімі мен оларға берілген  қысқаша анықтамалар қазақ әдебиетін, тарихын білгісі келетіндер үшін аса құнды бұлақ көзі болып табылады.

Автор осы ұзақ тізімнің ішіндегі қазақтың тарихы мен әдебиеті үшін аса маңызды кейбіреулеріне жеке-жеке тоқталып өткен. Мысалы, Мұхаммед Хайдар Дулатидің  (1499-1551) “Тарихи – Рашиди” кітабының мән-мазмұнын ашуға едәуір орын берілген. Осы еңбектің құнды жақтарын айта келіп, қазақ халқының тарих аренасына шығу, “қазақ” сөзінің этимологиясы мәселелеріне кеңірек тоқталған. Сондай-ақ Қадырғали Жалаиридың (1530-1505) “Жамиғат тауарих”, Әбілғазы Баһадүрдің (1605-1664) “Шежіре түркия”, “Қарақыпшақ Қобланды” сияқты кітаптарға кеңірек сипаттамалар берілген. “Қарақыпшақ Қобландының” тарихи негіздеріне үңіле отырып, жырды ”қазақ  ауыз әдебиеті жұрнағының ХХ ғасырдағы  ең сүбелілерінің бірі” (сонда, 531-бет) санайды. Сол сияқты “Тоқтамыс жыры”, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, “Ер Тарғын” жырлары хақында да қызықты байқаулар жасай алған. Жиренше шешен туралы деректерге, аңыздарға сүйене отырып, оның “ХҮ ғасырда өмір сүргені айқын” (сонда, 539-бет) дейді.

Аралас-құралассыз, томаға тұйық  әдебиет болмайды. Қазақ әдебиеті де өзге халықтардың озық  әдеби үлгілерінен үйрене отырып, дамыды. Әсіресе  шығыстың классикалық әдебиеті қазақ даласына молынан келіп, төл әдебиетіміздің баий түсуіне  тарихи ықпал жасады. Ә.Жиреншин төңкеріске дейін қазақ тілінде жарық көрген шығыс әдебиеті үлгілерінің тізімін келтірген. Кейқауыстың “Қабус намесі” (1882), Абуғали ибн  Синаның “Хикаясы” (1831), “Көр ұғлы Су аты” (1885), “Калила мен Димна” (1881), “Бабур наме” (1857), “Хисса рабғузи” (1891), “Хисса Таһир-Зухра” (1878), “Бахрам Гур” (1908), “Шәкір- Шәкірат” (1890), “Хисса Тахир” (1877), “Хисса  Ану Ширван немесе  Науширван” (1902), “Хисса Хисрау патша” (1991), “Жүсіп-Злиха” (1898), “Қасым Жомарт” (1896), “Атымтай- жомарт” (1848), “Һарон Рашид халифа” (1917), “Лұқпан хакім” (1879), “Рүстем дастан” (1901), “Александр Македонский – Ескендір Зұлхарнайын” (1909), “Ләйлі Мәжнүн”, “Мың бір түн” сияқты қисса-дастандар қазақ арасына кеңінен тарады. Әсіресе, соңғы екеуі көпшілік бас қосқан түрлі жиындарда төл туындылардай жиі айтылып жүрді. Шығыс әдебиетін қазақ тіліне аударып, өздері де соларға еліктей шығарма жазғандар қатарында Абай Құнанбаев, Ақылбек Сабалұлы, Жүсіпбек Шаих Исламұлы, Хұсаин Мирбабаұлы, Лұтфолла Уәлиұлы, Мәулекей Юмачиков, Кашафутдин Шаһмарданұлы, Ешбай Көзбергенұлы, Баймағамбет Айтқожин, Шәді Жәңгіров, Ғабдолла Фаизханов сияқты араб, парсы, шағатай тілдеріне, мәдениетіне жетік өз дәуірінің білімпаздары аталған. Жоғарыда қысқартып ғана келтірген ұзын тізімнің өзінен-ақ Ә.Жиреншиннің қазақтың өткен тарихын, рухани мұрасын жетік білетіндігі көрінеді.

Төңкеріске дейін орыс тілінен қазақшаланған туындылардың ішінде А.С.Пушкиннің “Капитан қызы” повесінің Молданияз Бекимовтің аудармасымен Қазандағы И.Н.Харитоновтың баспасынан 1903 жылы жарық көргенін анықтайды. “Бұл кітап қазақ әдебиетінің тарихында проза саласында шебер аудармалардың тұңғыш үлгісіне жатады” (сонда, 555-бет). Белгілі революционер Тоқаш Бокиннің 1912 жылы “Русско-киргизский словарь” сөздігін шығарғандығы жайлы дерек те қызықты.

Автор орыс әдебиетінен аудармаларды қысқа ғана шолып өткен. Бұл ретте Абай мен Ыбырай аударған шығармалар санамаланған. Пушкиннің, Лермонтовтың, Крыловтың, Гетенің, Байронның, Гейненің тамаша өлеңдерін көркем аударған Абайдың еңбегі айрықша. Әсіресе, “Лермонтовтың “Қанжар”, “Теректің сыйы”, “Желкен”, “Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз” өлеңдерін шарықтаған шабытпен аударды” (сонда, 559-бет) деп бағалайды. Орыс әдебиетін қазақ оқырмандарына жеткізген М.Бекимовтің, С.Көбеевтің, Т.Жомартбаевтың, Б.Өтетілеуовтің, Ш.Бөкеевтің есімдері ілтипатпен аталған. Әрине, бұл жерде орыстың классикалық әдебиетін қазақ оқырмандарына таныстыруда тарихи еңбек сіңірген Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев сияқты ұлт-азаттық бағыттағы алашордашыл алыптардың есімдерінің аталмауы түсінікті болса керек.

Еңбектегі тағы бір назар аударарлық жәйт – сол кездерде ескілікті жырлаған зар заман ақындарының есімдері аталып, өлеңдері түгіл аттарын атаудың өзі қиын Шортанбай Қанайұлы мен Дулат Бабатайұлының шығармашылықтарына тоқтала кетуі дер едік. Зертеуші бұларды ескі қоғамның өкілдері дей тұрғанымен де іш тартатындығы көрінеді. Ш.Қанайұлының “Хисса Шортанбай һәм Шортанбайдың бала зары”, Д.Бабатайұлының “Өсиет нама” кітаптарын әңгімелей отырып, олардың шығармашылық бағыттарын негізінен оң бағалай алған. “Шортанбай өз халқына жақсылық ойлайды… Алайда Шортанбай шығармаларының көлеңкелі жағымен қатар сәулелі ұшқыны да бар, ол кедейлер мен жатақтардың ауыр тұрмысын, байлардың кедейлерді қанайтынын сынайды” (сонда, 562-бет), “Дулат – тасқынды, арынды ақын. Ол мүдірмейді, күмілжімейді. Бір қалпынан танбай төгіп отырады” (сонда, 565-бет), “Тұжырып айтқанда, Дулат зор талантты, дарынды ақын” (сонда, 566-бет) – деген сияқты жолдардан авторлық позиция айқын көрінеді.

ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы елеулі кітаптарға қазақ халқының бостандығы үшін күрескен Сырым, Исатай, Махамбет, Жанқожа, Бекет батырлар туралы жырларды атаған. Прогресшіл бағыттың өкілдеріне Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаевты жатқызып, оларға сыпаттамалар берген. “Шоқан, Ыбырай, Абай ХІХ ғасырдың өшпес жұлдыздары” (сонда, 579-бет) тұрғыда бағаланған.

ХХ ғасырдың басында шыққан кітаптарды әңгімелеу барысында Мақыш Қалтаевтың (1869-1916), Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің (1857-1931), Тайыр Жомартбаевтың (1884-1937), Спандияр Көбеевтің (1873-1956), Мұхаметжан Сералиннің (1872-1929), Сәбит Дөнентаевтың (1894-1933), Сұлтанмахмұт Торайғыровтың (1893-1920) шығармашылықтарына тоқталған. Олардың туындыларындағы әлеуметтік сарын мен көркемдік ерекшеліктерді көрсеткен. Бұлардың ішінде кейбіреулері (М.Көпеев, М.Қалтаев) ескішіл, діншіл деп аталып келгенімен де Ә.Жиреншин олардың өлеңдеріне оң баға береді. Мысалы, Мәшһүр-Жүсіп демократтық бағыттағы ағартушы, бұқарашыл ақын” (сонда, 586-бет) – деп бағалауы сол кездегі қазақ әдебиеттану ғылымы үшін батыл пікір болатын.

Автор ХХ ғасырдың басында 1917 жылға дейін қазақ тілінде 400-дей кітап шыққанын анықтаған. Олардың көпшілігі қоғам өмірінің түрлі мәселелеріне арналған. Ол кітаптардың барлығымен таныстырып шығу бір кітапта мүмкін де емес, оның үстіне автор алдына ондай мақсат қоймаған да. Солай бола тұра солардың ішіндегі ең елеулілермен қысқаша таныстыруды да теріс көрмеген. Ғалиолла Ғалымжановтың “Есіл жұртым” (1912), Арыстанғали Берқалиевтың “Ағын” (1912), Мұхамед Салық Қашимовтың “Насихат қазақия” (1908), Дүйсембаевтың “Шолпан” (1912), Әбділкәрім  Мәжидовтің “Қазақ шакирдларина һадия” (1910) сияқты кітаптардан халықты оянуға, өнер-білімге шақырған, ұлттық намысты қайрайтын үзінділер келтіре отырып, бұлардың барлығының да мақсаты “бостандықты көксеген халықтың ой-сезімінде лаулаған жалынды” жандандыру еді деген тұжырым жасайды.

Еңбектерінің соңында кітап бастырып шығарудың техникалық-өндірістік мәселелері “Полиграфия және баспа”, “Ағаш станоктан алып машинаға дейін”, “Кітапты түптеп, безендіру”, “Қазақ кітаптарының эволюциялық дамуы мен кейбір ерекшелігі жайында бірер сөз” тарауларында арнайы сөз болып, кісі аттарына түсініктемелер берілген.

Сонымен Ә.Жиреншиннің “Қазақ кітаптары тарихынан” атты монографиясы осы саланы арнайы тұңғыш зерттеген зерделі еңбек болумен бірге ұлттық әдебиетіміздің өткен жолдарынан да мол мағлұматтар беретін, қазақ әдебиеті тарихының өзекті өңірлеріне батыл бара білген, батыл пікірлер айта алған елеулі еңбектер екендігіне көзіміз жетті.

Белгілі мәдениет, ғылым қайраткері, қазақ әдебиетінің сыны мен ғылымында айтарлықтай із қалдырған Әбіш Жиреншиннің шығармашылық кейбір қырлары осындай. 2003 жылы Әбіштің бір томдық таңдамалы шығармалары жарық көрді. Мұнда негізінен Ә.Жиреншиннің көркем шығармалары мен абайтану саласындағы, “Қазақ кітаптары тарихынан” еңбектері топтастырылған. Ғалымның әлі де көп туындылары, әсіресе сын мақалалары бұл кітапқа енбеген. Әбіштің өлең, әңгіме, публицистика, әдебиеттің сыны мен ғылымы саласындағы еңбектерін түгелдей жинастырып, бастырып шығару қажет. Өйткені, оларда өз ұлтын барынша сүйіп, сол үшін де тарихтың тайғақты жерлерінде халықтың мәдени мұрасын игеру жолында аянбай қызмет етіп, заманындағы түрлі қыспақтарға қарамастан өміршең пікірлер айта білген Ә.Жиреншиндей жан-жақты білімдар, дарқан иесі абзал азаматтың туған халқымен бірге соққан жалынды жүрек сөздері жатыр. Халқының рухани игілігін игеру саласында адал тер төгіп, із қалдырған Әбіш Жиреншиннің еңбектері алдағы уақыттарда да туған халқының рухани мұрасынан сусындап, ұлтжанды болып дами түсуіне қызмет ете беретін болады.

Giriş:

Timur ve Timurlular döneminde tekkeler halk ile yöneticilerin diyaloğunu sağlayan sivil toplum örgütleri olarak önemli bir görev icrâ etmişlerdir. Yöneticiler halk ile iyi ilişkiler kurmak ve onların taleplerinden haberdâr olmak için sûfî liderler ile ilişki kurmuş olmalıdırlar. Bu dönemde Timur, başta Ahmed Yesevî olmak üzere bir çok sûfînin mezarı üzerine türbe inşâ ettirmiş, ayrıca bazı tekkeler yaptırarak onları vakıflarla güçlendirmiştir. Kurduğu tekkeler genellikle şehirler arası tenhâ yerlerde olduğuna göre, o, bu sâyede yolların ve yolcuların emniyetini güvence altına almayı düşünmüş olmalıdır. Ayrıca tekkeler ve onlara bağlı vakıflar sâyesinde toplumdaki yoksul kesimlerin temel ihtiyaçlarının giderilmesini sağlamıştır.

Dönemin tarih ve tasavvuf kaynaklarında verilen bilgilere göre, Timur, siyâsî başarılarında sûfîlerin duâsının önemli bir rolü olduğuna inanıyordu. Onların sözlerinden veya kendisine yönelik îmâlı davranışlarından geleceğe dâir hüküm çıkarmaya çalışırdı. Zîrâ onların kerâmet yoluyla geleceğe dâir bazı bilgilere sâhip oldukları inancındaydı. Emîr Külâl, Şemseddîn Külâl, Seyyid Bereke ve Zeyneddîn Ebû Bekr Tâyebâdî gibi sûfîlerle yakın dostluk kurmuştu. Bununla birlikte tahtı ve iktidârı için tehlikeli gördüğü sûfîleri bertaraf etmekten de geri durmamış, Şâh Ni‘metullah Velî’yi Mâverâünnehr’den uzaklaştırmış, Mevlânâ Türk Tûsî’yi de minâreden atarak îdâm etmiştir.

Timur’dan sonra Timurlular döneminde yöneticiler ile sûfîlerin ilişkilerinin yoğunlaşarak devam ettiği görülmektedir. Şâhruh, Muhammed Nûrbahş ve Kâsım-ı Envâr’ı sürgüne göndermiş, Uluğ Bey’in de sûfîler ile arası pek iyi olmamıştır. Ancak Sultan Ebû Sa‘îd ve oğlu Sultan Ahmed Hoca Ubeydullah Ahrâr’a çok değer vermişlerdir. Öte yandan Herât’ta Hüseyin Baykara ve veziri Ali Şîr Nevâyî ile Şeyh Abdurrahman Câmî arasında husûsî bir dostluk oluşmuştur. Bu dönemden sonra Orta Asya’da iktidâr mücâdelesini kazanmak isteyen şehzâdeler ve iktidârını muhâfaza etmek isteyen padişahlar sûfîlerin, özellikle de bölgenin en güçlü tasavvufî ekolü olan Nakşbendîler’in desteğine özel bir önem atfetmişlerdir.

Bu makâlede Timur’un ve onun tâkipçileri olan Timurlular’ın tasavvuf ehli ile münâsebetleri ele alınacak, bu konuda mûteber târih ve tasavvuf kaynaklarından örnekler sunulacaktır.

A. Timur ve Sûfîler:

Emîr Külâl:

Emîr Külâl (ö. 772/1370) Buhârâlı Hâcegân şeyhlerinden olup Bahâeddîn Nakşbend’in şeyhidir. Rivâyete göre, birgün Emîr Külâl Cuma namazını Buhara’da kıldıktan sonra bazı mürîdleriyle Sûhârî köyündeki evine dönerken Kelâbâd’a geldiğinde çayırda oturmuş bir grup insan gördü. Emîr Timur da bunların arasındaydı. Timur, bu zâtın Emîr Külâl olduğunu öğrenince onun yanına gelip tavsiye istedi. Ancak Emîr Külâl “Biz meşâyıhtan işâret gelmedikçe bir şey söyleyemeyiz ama bekleyin ve uyanık olun, sizin işinizi aydınlık görüyorum” diyerek evine döndü. Orada halvete giren Emîr Külâl yatsı namazından sonra sırdaşı olup Karâmân köyünde ikâmet eden Şeyh Mansûr’u çağırttı ve: “Hemen Timur’un yanına git ve hiç durmadan Hârizm’e hareket etmesini, orayı fethettikten sonra Semerkand’a yönelmesini söyle” dedi. Şeyh Mansûr bu haberi ulaştırınca Timur hemen Hârizm’e hareket etti. Onun hareketinden kısa bir süre sonra bir grup gelip Timur’un çadırını kuşattılar ama çadır boş olduğu için kimseyi bulamadılar[1].

Bu rivâyeti destekleyen bazı cümleler, Timur’a nisbet edilen Tüzûkât adlı eserde de geçmektedir. Bu eserde Timur, Bedahşân’a gitmek istediğini, ancak Emîr Külâl’in ona Hârizm’e gitmesini tavsiye ettiğini, bu tavsiye üzerine Hârizm’e gidip muzaffer olduğunu anlatır[2]. Sonraları Semerkand’a yerleşen Timur, Emîr Külâl’i Semerkand’a davet etmiş ise de bu davete icâbet edemeyen Külâl, kendi yerine oğlu Emîr Ömer’i (bazı kaynaklarda Emîr Hamza’yı) göndererek Timur’a mâzeret beyan etmiş, ayrıca takvâ ve adâleti tavsiye etmiştir[3]. Timur, Emîr Ömer’e hediye olarak bazı araziler vermek istemiş, ancak o bunları kabul etmemiştir[4].

Şemseddîn Külâl: Şemseddîn Külâl, Emîr Külâl’in mürîdi ve halifesidir[5]. Rivâyete göre, Timur gençlik döneminde Şemseddîn Külâl ile birlikte bir gece Emîr Külâl’in ziyâretine gelmiş, intisap edip mürîdi olmuş, Emîr Külâl de onun tasavvufî eğitimini Şemseddîn Külâl’e havâle etmiştir[6]. İbn Arabşâh’ın Şeyh Şemseddîn Fâhûrî ismiyle kaydettiği şahıs Şemseddîn Külâl ile aynı kişi olmalıdır. İbn Arabşâh’ın naklettiğine göre Timur Keş’te (Kiş, Şehr-i Sebz) tekkesi bulunan Şeyh Şemseddîn Fâhûrî’yi ziyârete gitmiş, şeyh de ona duâ etmişti. Tekkeden ayrıldıktan sonra işleri yolunda giden ve bir çok başarılara ulaşan Timur, başarılarında bu zâtın ve diğer bazı şeyhlerin duâsının önemli bir rol oynadığına inanmaktaydı[7].

Şâh Ni‘metullah Velî Kirmânî: Timur, Ni‘metullâhiyye tarîkatının kurucusu olan Şâh Ni‘metullah Velî Kirmânî (ö. 834/1431) ile önceleri iyi ilişkiler kurmuş, ancak daha sonra mürîdlerinin çoğalmasından endişe duyarak onu Mâverâünnehr’den uzaklaştırmıştır. Yukarıda adı geçen Emîr Külâl’in, o dönemde Mâverâünnehr’de bulunan Şâh Ni‘metullah Velî’yi Timur’a şikâyet ettiği ve “Askerlerden bir kısmı ona intisap etti, eğer saltanat dâvâsına kalkışırsa karşı koyacak güç yoktur” diye îkâz ettiği, bunun üzerine Timur’un: “Bir memlekette iki padişah olursa kargaşa olur, başka memlekete gitsinler” diyerek Şah Ni‘metullah’ı Mâverâünnehr’den çıkardığı nakledilir[8]. Bu rivâyet, Şâh Ni‘metullah’ın menkıbelerini h. 911 (1505) senesinde derleyen Abdürrezzâk Kirmânî tarafından kaydedildikten sonra oradan istifâdeyle başka eserlere de geçmiştir[9]. Timur ile yakın ilişkiler içinde bulunan Emîr Külâl’in ona böyle bir uyarıda bulunmuş olması mümkündür. Ayrıca Şâh Ni‘metullah Velî’nin Dîvân’ında yer alan bazı ifâdeler Timur’u rahatsız etmiş olabilir. O, Farsça bir şiirinde şöyle diyordu:

Her kocâ şehrî est iktâ‘-ı men est

Ger be Îrân ger be Tûrân mî revem

Sad hezârân Türk dârem der rikâb

Her kocâ hâhem çü sultân mîrevem.

(Nerede bir şehir varsa, o benim mülkümdür,

İster İran’a giderim, ister Turan’a.

Yanımda 100.000’lerce Türk (mürîdim) vardır,

Nereye gitmek istesem pâdişah gibi giderim)[10].

Baba Süngü (Senkû): Hicrî 782 (1380) senesinde Timur İran-Horasan üzerine hamle yapmak istemişti. Belh ile Merv arasındaki Endhûd’a geldiğinde o şehrin meşhur sûfîlerinden Baba Süngü’yü ziyâret etti. Bu ziyârette Baba Süngü Timur ile beraber et yemeği yerken koyunun göğüs kısmını Timur’un önüne atmış, Timur da: “Horasan, yeryüzünün göğsüdür derler. Baba o bölgeyi bize havâle etti”, diyerek bu hareketten Horasan’ın fethine muvaffak olacağı sonucunu çıkarmıştır. Baba Süngü 786 (1384) senesinde Endhûd’da vefât etmiştir[11].

Zeyneddîn Ebû Bekr Tâyebâdî: Rivâyete göre, Timur, 782 (1380) senesinde Herat’a giderken Herât’ın Tâyebâd nâhiyesinde ikâmet eden Zeyneddîn Ebû Bekr Tâyebâdî’yi ziyâret etmiş, Tâyebâdî de Timur’a bazı faydalı nasihatlerde bulunmuştur. Bu olay kaynaklarda şöyle anlatılır: Timur Tâyebâd’a geldiğinde önce bir adamını tekkeye yollayıp şeyhi yanına dâvet etti. Şeyh: “Benim Timur ile bir işim yok, onun bizimle bir işi varsa tekkemize gelsin” diye haber yolladı. Bunun üzerine Timur tekkeye gitti, Şeyh Zeyneddîn Ebû Bekr Tâyebâdî ile birkaç saat sohbet etti. İbn Arabşâh’ın rivâyetine göre, Timur, Horasan seferi esnâsında Hâf kasabasında Şeyh Zeyneddîn Ebû Bekr isminde âlim ve velî bir şahsın bulunduğunu duymuş ve onu ziyâret etmişti. Timur şeyhe: “Ey büyük şeyh! Niçin pâdişahları adâlete ve zulümden kaçınmaya dâvet etmiyorsunuz?” diye sorunca şeyh: “Biz onları adâlet ve ihsâna çağırdık ama onlar bundan kaçındılar. Biz de seni görevlendirdik ve onların üstüne musallat ettik” diye cevap verdi. Timur şeyhin huzûrundan kalktı ve: “Kâbe’nin Rabbi’ne yemin olsun ki yeryüzüne sâhip oldum”, dedi[12]. Timur’un bu tekkeden ayrıldıktan sonra şöyle dediği nakledilir: “Kucakladığım herkes titrerdi, Mevlânâ Zeyneddîn Ebû Bekr’i kucaklayınca ben titredim”[13]. Tâyebâdî’nin Ahmed-i Câmî’nin rûhâniyetinden feyz alan Üveysî bir sûfî olduğu ve  791 Muharrem’inde (1388) vefât ettiği bilinmektedir[14]. Bazı kaynaklarda onun tasavvufta Kübreviyye yoluna mensup olduğu ifâde edilmiştir[15].

Seyyid Bereke: Timur bir defasında düşman ordusunu tâkip ederken yolda karşısına Seyyid Bereke çıkıp ona tabl ve alem (davul ve bayrak) vermiş, Timur bunu hayırlı bir fal bilip yoluna devam etmiştir[16].

Toktamış Han Timur üzerine saldırınca Seyhun Nehri yakınlarında savaş yapılmıştı. Timur’un ordusu bozguna uğrayıp dağılmaya başladığı sırada Seyyid Bereke Timur’un yanına geldi. Timur üzüntüyle: “Seyyidim, bak ordum dağılıyor”, dedi. Seyyid Bereke: “Korkma”, dedi ve atından inip yerden bir avuç kum aldı. Sonra atına bindi ve düşmana doğru sürerek “Yağı kaçtı” diye bağırdı. Timur da onun ardından aynı cümleyi söyleyerek atını düşmana doğru sürdü. Dağılmış olan ordu bu sesi duyunca toparlanıp saldırıya geçti ve Toktamış ordusu dağılıp mağlup oldu[17].

Rivâyete göre, Timur Seyyid Bereke’ye bir hediye vermek istemiş, o da Haremeyn’e vakfedilen birçok emlâkin bulunduğunu, bunlardan biri olan Endhûy kasabasının kendisine verilmesini istemişti. Timur bunu kabul ederek o kasabayı Seyyid Bereke’ye vermiştir[18].

Seyyid Bereke Mâzenderân’da vefât edince nâşını Semerkand’a getirten Timur onun için bir türbe yaptırmış, vefât edince kendisinin de bu türbeye defnedilmesini vasiyet etmiştir[19]. Hândmîr, Timur’un ömrü boyunca mürîdlik ve seyr u sülûk yolunda Seyyid Bereke’ye bağlı kaldığını ifâde ettiğine göre[20], Seyyid Bereke’nin sûfî olduğu anlaşılmaktadır.

Hâce Ali: Timur, Yıldırım Bâyezîd ile yaptığı savaştan gâlip olarak Mâverâünnehr’e dönerken yolda Erdebîl’e uğramış, Şeyh Safiyyüddîn Erdebîlî’nin torunu Hâce Ali (ö. 832/1429) ile sohbet etmişti. Bu sohbetten memnun kalan Timur Erdebîl ve köylerini Safevî âilesine vakfetti ve ayrıca ne yapabileceğini sordu. Hâce Ali hiçbir şeye ihtiyâcı olmadığını, ancak Anadolu’dan getirdiği esirleri serbest bırakırsa memnûn kalacağını söyledi. Bu esirlerin sayısının 3000 civârında olduğu söylenir. Timur şeyhin talebi üzerine esirleri âzâd etti. Bu esirlerden bazılarının şeyhe mürîd olduğu ve çoğunun Anadolu’ya döndüğü anlaşılmaktadır[21].

Hâce Bâyezîd: Timur’un Yesevî şeyhlerinden İsmâil Ata’nın neslinden olan Hâce Bâyezîd ile sohbet ettiği nakledilir. Bir defasında Timur onunla sohbet etmeye giderken “Bu erin mânâ âleminden haberi varsa bize sıcak helva ikram eder” diye aklından geçirmiş, görüşüp selamlaşmadan sonra Hâce Bâyezîd: “Öncesi selâm, ortası taâm, sonu kelâm” diyerek helva ikram etmiştir. Bu durumu gören Timur’un Hâce Bâyezîd’e mürîd olup tekke (lenger) kurduğu ve bir çok vakıflar bağladığı nakledilir[22].

Bahâeddîn Nakşbend:

Timur’un Hâcegân şeyhlerine yakın olduğu anlaşılmaktaysa da, Hâcegân ekolüne mensup ve Emîr Külâl’in halifelerinden biri olan Bahâeddîn Nakşbend ile görüştüğüne dâir mûteber kaynaklarda herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Bazı geç döneme âit eserlerde şöyle bir rivâyet bulunmaktadır: Timur birgün Buhârâ’da bir sokaktan geçerken Hâce Nakşbend’in hânkâhının dervişleri tekkenin kilimlerini süpürüyorlardı. Timur o sokakta durdu ve kilimlerden çıkan tozları misk koklar gibi kokladı. Onun sûfîlere olan bu hürmeti ve tevâzuundan dolayı Timur ölünce Bahâeddîn Nakşbend’in: “Timur öldü, îmân götürdü (îmânla göçtü)” diyerek hüsn-i hâtimesine şehâdet ettiği nakledilmektedir[23]. Bu rivâyetlerde Timur ile Nakşbend’in doğrudan görüştüklerine dâir bir îmâ yoktur. Ayrıca Nakşbend Timur’dan on altı sene önce vefât ettiği için bu rivâyetin son kısmının (Timur’un îmân ile göçtüğüne dâir şehâdet rivâyetinin) yanlış olduğu açıktır[24]. Şâh Kelîmullah Cihânâbâdî’nin (ö. 1142/1729): “Emîr Timur Şâh-ı Nakşbend hazretlerdine mürîd olmuştu”[25] şeklindeki ifâdesi de eski ve mûteber kaynaklarca desteklenmediği için ihtiyatla karşılanmalıdır.

Mevlânâ Türk Tûsî: Aşkıyye (Işkıyye) tarîkatının[26] kurucusu olarak kabul edilen Şeyh Bâyezîd Aşkî’nin Semerkand’da irşâd ile görevlendirdiği halifesi Mevlânâ Türk Tûsî o bölgede çok sayıda mürîd edinmiş, ancak devrin padişahı olan Timur’u tekfir ettiği gerekçesiyle minâreden atılarak idam edilmiştir[27].

Hâce İshâk Huttelânî (Hatlânî): Kübreviyye şeyhlerinden Seyyid Ali Hemedânî’nin mürîdi ve halifesi olan Hâce İshâk Huttelânî (ö. 827/1424) Timur ile görüşmüştür. Rivâyete göre, Huttelânî şeyhlerin giydiği siyah bir sarık ile Timur’un yanına gelmişti. Timur bunu potansiyel isyancılık rûhunun bir alâmeti olarak algılayıp adamlarına onu yakalayıp sarığını çıkarmalarını emretti. Huttelânî, başı kesilmedikçe sarığından vaz geçmeyeceğini söyleyince, Timur: “O halde bize 2000 Kıpçak atı versin de serbest kalsın” dedi. Huttelânî 1200 at verebileceğini söyledi ve serbest bırakıldı[28]. Timur’un, Huttelânî’nin şeyhi olan Seyyid Ali Hemedânî’yi de huzuruna çağırıp sorguladığı, onun dünya malı ve saltanatla ilgilenmediğini anlayınca serbest bıraktığı bilinmektedir[29].

Timur’un İnşâ Ettirdiği Bazı Tekke ve Türbeler: Timur, tüccar ve seyyah gibi yollarda gelen giden kişilere hizmet edilmesi ve fakirlere yiyecek verilmesi gâyesiyle birçok yerde, özellikle şehirler arasında tekke yaptırmış ve onları güçlendirmek için vakıflar bağlamıştır[30]. Bu sâyede o, meskûn olmayan bölgelerin güvenliğini temine çalışmış olmalıdır. Timur, şehir içlerinde de tekke kurmuştur. Hâce Ziyâeddîn Yûsuf’un isteği üzerine iki tekke inşâ edilmesini emrettiği bilinmektedir[31]. İspicâb’da Yesevî şeyhi İsmâil Ata ve oğlu Hâce İshâk Ata’nın mezarları üzerine türbe yaptırmıştır[32]. İsmâil Ata neslinden Hâce Bâyezîd ile sohbet etmiş, onun için tekke kurup vakıflar bağlamıştır[33]. Semerkand’da Seyyid Ata’nın halifelerinden Hâce Çopan Ata’nın mezarı üzerine imâret yaptırdığı bilinmektedir[34]. Yine Semerkand’da Şeyh Ebû Sa‘îd b. Burhâneddîn Sâgarçî’nin tavsiyesi ile Kutb-i Çehârdehüm diye bilinen Şeyh Nûreddîn Basîr’in mezarı üzerine kubbesi altın kaplamalı bir türbe yaptırmıştır[35]. Ahmed Yesevî’nin Yesi’deki mezarı üzerine görkemli bir türbe yaptıran da Timur’dur[36].

B. Timurlular ve Sûfîler:

Timur’dan sonra Timurlular (807-906/1405-1501) adıyla devam eden hânedânın birçok üyesinin tasavvuf ehli ile yakın ilişkiler kurduğu bilinmektedir. Hândmîr, Timur’un oğlu Mîrânşâh’ın Şeyh Kemâl Hocendî’ye gönülden bağlı olduğunu ve onu ziyârete gittiğini nakleder[37]. Bir rivâyete göre, Mîrânşâh bir gün sohbet etmek için Kemâl Hocendî’nin tekkesine gittiğinde adamları bahçedeki meyve ağaçlarını yağmalamaya başlamışlar, bunu gören şeyh: “Moğollar! Yağmayı başka bahçede yapın, bu fakir Kemâl borçludur ve meyvelerin parasıyla borcunu ödeyecek” demişti. Bunu duyan Mîrânşâh şeyhe borcunu kapatacak kadar nakit para hediye etmiştir. Kemâl Hocendî’nin 803 (1400) senesinde Tebrîz’de vefât ettiği bilinmektedir[38].

Timur’dan sonra Semerkand’da tahta geçen torunu Mîrzâ Halîl b. Mîrânşâh ile Bahâeddîn Nakşbend’in müridi Muhammed Pârsâ’nın arası iyi değildi[39]. Bunun sebebi Mîrzâ Halîl’in siyâsî rakibi olan Şâhruh ile Pârsâ’nın samimiyet kurup mektuplaşması olmalıdır. Mîrzâ Halîl Muhammed Pârsâ’ya Mâverâünnehr’in Kuzey’ine gitmesini tavsiye edip, bu sâyede o bölgenin müslümanlaşacağını söylerken aslında politik bir üslupla onun Mâverâünnehr’i terketmesini istiyordu. Ancak birkaç gün sonra (811/1409) Herat’ta idâreci olan Timur’un oğlu Şâhruh Semerkand’a yürüdü ve tahtı ele geçirdi. Pârsâ da Buhara’dan ayrılmak zorunda kalmadı[40].

Şâhruh Semerkand’da oğlu Uluğ Bey’i bırakarak Herat’a döndü ve devleti oradan yönetti. Nakşbendîler ile iyi ilişkiler içinde olduğu anlaşılan Şâhruh’un Bahâeddîn Nakşbend’in dâmâdı olan Hâce Hasan Attâr’ı ata bindirip yanında yaya olarak yürüdüğü rivâyet edilir[41]. Ancak Şâhruh bazı sûfîlerle problem de yaşamıştır. Kübreviyye tarîkatının Nûrbahşiyye kolunun kurucusu olan Seyyid Muhammed Nûrbahş (ö. 869/1465) Mehdî ve ümmetin halifesi olduğunu iddia etmekle kalmayıp kendi adına para bastırıp hutbe okutunca Sultan Şâhruh’un (807-850/1405-1447) emriyle birkaç defa tutuklanıp sürgüne gönderilmiştir[42]. Muhammed Nûrbahş’ın Mehdîlik iddiâsını kabul ettiği gerekçesiyle onun şeyhi Hâce İshâk Huttelânî (ö. 827/1424) de idam edilmiştir.[43]

Öte yandan hicrî 830 (1427) senesinde Herât’ta Ahmed-i Lur isminde birisi Şâhruh’u bıçaklamıştı. Suikastçı yakalanıp hakkında araştırma yapılanca onun bazen Safeviyye ve Sühreverdiyye tarîkatlarına mensup olan Kâsım-ı Envâr (Seyyid Kâsım Tebrîzî, ö. 837/1433) isimli şeyhin tekkesine gidip geldiği öğrenilmiş, bunun üzerine Kâsım-ı Envâr Herât’tan sürgün edilmiştir[44].

Semerkand’da idâreci olarak kalan Uluğ Bey, sûfîlere pek yakınlık göstermemiştir. Muhammed Pârsâ’nın rivâyet ettiği hadislerin zayıf olabileceği iddiâsı üzerine Uluğ Bey onu Buhara’dan Semerkand’a getirtmiş, ulemâ huzûrunda yapılan sorgulamada başarılı olan Pârsâ bir zarar görmeden memleketine dönebilmiştir[45]. Ayrıca Uluğ Bey’in yaşlı Nakşbendî şeyhi Nizâmeddîn Hâmûş’un Semerkand’ı terketmesini istediği bilinmektedir. Bunun sebebi olarak Hâmûş’un oğlunun Uluğ Bey’in hareminden bir kadınla gönül ilişkisine girmesi, ya da Hâmûş’un mürîdleri çoğalınca onu devlet için potansiyel tehdit olarak görenlerin Uluğ Bey’e şikâyet etmeleri gösterilir. Nizâmeddîn Hâmûş Taşkend’e gitmiş, bir süre sonra Uluğ Bey oğlu Abdüllatîf tarafından mağlup edilerek öldürtülmüştür (853/1449)[46].

Abdüllatîf’in kısa süren iktidârından sonra Mîrzâ Abdullah tahta geçti (854/1450). Nakşibendî şeyhi Ubeydullah Ahrâr Taşkent’ten Semerkand’a gelerek onunla görüşmek istediyse de buna muvaffak olamadı. Kısa bir süre sonra Sultan Ebû Sa‘îd Mîrzâ Abdullah’ı yenerek Semerkand’da padişah olunca (855/1451) sûfîler, özellikle de Nakşbendîler için parlak bir dönem başladı. Ubeydullah Ahrâr’ın Ebû Sa‘îd’i Mîrzâ Abdullah ile savaşıp tahtı ele geçirmeye teşvik ettiği anlaşılmaktadır[47]. Ebû Sa‘îd’in bu zaferi ile Timurlular hânedânı içinde iktidar, Şâhruhoğulları’ndan Mîrânşâhoğulları’na geçmiş oldu. Ubeydullah Ahrâr ile araları çok iyi olan Sultan Ebû Sa‘id, bu zaferden sonra Hâce Ahrâr’ı Taşkent’ten devletin pâyitahtı olan Semerkand’a davet etti. Hâce Ahrâr da Semerkand’a yerleşti[48]. 858 (1454) senesinde Ebu’l-Kâsım Bâbür b. Baysungur (ö. 861/1457) Semerkand’ı kuşatınca Hâce Ahrâr’ın yardımıyla sulh yapıldı[49].

Ebû Sa‘îd önce hicrî 861 (1457), sonra 863 (1459) senelerinde Horasan’ı fethetti ve Herat’ı ele geçirdi. 865 (1460) senesinde Herat’a gidip Sultan Ebû Sa‘îd ile görüşen Ubeydullah Ahrâr, ondan dînen meşrû olmayan tamga adındaki ticâret vergisini kaldırmasını istedi. Sultan da Buhara ve Semerkand şehirlerinden bu vergiyi kaldırdı, ayrıca ülkesindeki tüm gayr-i şer‘î vergileri kaldıracağına dâir söz verdi[50].

Sultan Ebû Sa‘îd’in vefâtından sonra oğlu Sultan Ahmed tahta geçmişti. 890 (1485) senesinde Ebû Sa‘îd’in oğullarından Mîrzâ Ömer Şeyh, Moğollar’dan Yûnus Han’ın oğlu Sultan Mahmûd Han ile, Şâhruhiye’de bir araya gelerek Semerkand hükümdârı Sultan Ahmed ile savaşma konusunda anlaştılar. Sultan Ahmed de Semerkand’dan ordu ile yola çıktı. Yanında Ubeydullah Ahrâr da vardı. Ahrâr’ın gayretleriyle bu üç hükümdar arasında sulh yapıldı ve kan dökülmeden mesele halledilmiş oldu[51]. Zahîruddîn Muhammed Bâbür’ün (ö. 937/1530) hâtırâtındaki ifâdesine göre, Sultan Ebû Sa‘îd’in oğulları Sultan Ahmed ve Ömer Şeyh Mîrzâ, Hâce Ahrâr’ın mürîdi idiler[52].

Bu arada Horasan’da Herat merkezli Timurlu devletini idâre eden Hüseyin Baykara ile Nakşbendîler’in yakın ilişkiler içinde olduğunu da zikretmek gerekir. 872-911/1468-1506 yılları arasında Herat’ta hüküm süren Hüseyin Baykara’nın müşâviri ve en yakın arkadaşlarından biri Ali Şîr Nevâî (ö. 906/1501) idi. Adetâ ona devletin başındaki ikinci adam gözüyle bakılıyordu. Bir ara Esterâbâd vâliliği de yapan Nevâî’nin,

Nevâî kim mürîd ve bendesidir,

İrâdet yolıda efkendesidir.

gibi şiirlerinden, Nakşbendî şeyhi Abdurrahman Câmî’ye mürîd olduğu anlaşılmaktadır[53]. Hüseyin Baykara, Abdurrahman Câmî’ye de büyük bir hürmet gösteriyordu. Herat’ta onun için bir medrese binâ etmişti. Baykara, Nevâî ve Câmî gibi şahıslar sâyesinde o dönemde Herat bir medeniyet ve kültür mezkezi hâline gelmiştir.

Sonuç:

Bütün yöneticiler gibi Timur ve ardından gelen Timurlular da halk ile iyi ilişkiler kurmak, onların taleplerinden haberdâr olmak için şeyhler ile yakın ilişki içine girmiş olmalıdırlar. Zîrâ halk, doğrudan pâdişaha arz edemediği konu ve taleplerini şeyhler vâsıtası ile yöneticilere duyurabiliyordu. Ayrıca yöneticiler, sûfî tekkelerinin birer sivil toplum örgütü olarak, içinde bulundukları muhitin hem güvenliğine hem de sosyal yardımlaşma hizmetlerine katkı sağladığının farkında idiler. Bu sebeple bazı tekkeleri vakıflarla desteklemişlerdir. Yöneticiler, geniş halk kitleleri üzerinde etkili olan şeyhlerle dostluk kurarak halkın destek ve sempatisini kazanmayı, savaşlarda ordunun moralini yükseltmeyı, barış durumunda da onların otoritesinden istifâde etmeyi hedeflemiş olabilirler. Özel dostlukların ardında ise mantıksal bir sebep aramak gereksizdir. Neticede Timur ve Timurlular sûfîlerle yakın ilişki içine girmişlerdir.

Ancak, Timur ve sonraki Timurlu yöneticileri devlete sorun çıkaran, ya da sorun çıkarma ihtimâli olan sûfîleri sürgün veya idam gibi yollarda ortadan kaldırma konusunda tereddüt göstermemişlerdir. Onlar için önemli olan şey devletin bekâsı ve âsâyişin devâmı idi.

Timur’un, isyan edebileceğinden endişe duyduğu Kübreviyye tarîkatı şeyhi Seyyid Ali Hemedânî’yi huzuruna çağırıp sorgulaması, onun mürîdi Hâce İshâk Huttelânî’yi azarlaması, daha sonra Huttelânî’nin mürîdlerinden Muhammed Nûrbahş “Mehdî” olduğunu iddiâ edince Şahruh’un emriyle tutuklanıp sürgüne gönderilmesi ve şeyhinin idam edilmesi gibi rivâyetlere bakılırsa, Timur ve Timurlular’ın Kübrevîler ile pek iyi ilişkiler içinde olmadıkları söylenebilir. Yöneticilerle olan bu ihtilâf, Mâverâünnehr’i Kübrevîliğin yayılması için uygun bir zemin olmaktan çıkarmış ve bu bölgeden Kübrevîlik zamanla silinmiştir. Öte yandan Timurlular’ın, bazı istisnâlar hâriç, Nakşbendîler’le iyi ilişkiler kurdukları anlaşılmaktadır. Bunda Nakşbendîler’in devlete sorun çıkarmaması önemli bir etken olmalıdır. Yöneticilerle olan bu iyi diyalog, Nakşbendîliği Mâverâünnehr’in en yaygın ve hâkim tarîkatı hâline getirmiş, Timurlular’dan sonra Şeybânîler döneminde de bu ilişkiler devam etmiştir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сегодня образование определяет многие параметры жизненного пути человека, общества, государства. Оно развивает природные задатки, способствует росту интеллектуального и научно-прозводственного потенциала общества, личности, страны. Оно воспитывает отношение подрастающего поколения к труду, обеспечивает профессию и повышение квалификации, повышает в перспективе эффективность и качество производства; расширяет свободу выбора профессии и деятельности. Оно подготавливает молодежь к жизни в обществе, участию в хозяйственных, управленческих и политических процессах. Обеспечивает освоение различных занятий, способствует повышению интереса к формам деятельности и к жизни в целом. Оно способствует социальной мобильности, решению задач социального равенства и многому другому.

XX век – век научно-технического прогресса, космических исследований и величайших исторических перемен – без сомнения, является и веком образования. Ведь без успехов последнего невозможны были бы никакие научно-технические и социальные достижения. А они появлялись и, в свою очередь, оказывали самое существенное влияние на изменение и развитие образования.

Образование было непосредственным участником того, что мир в XX веке постигли колоссальные перемены. Увеличение объема мирового промышленного производства (с начала века почти в 20 раз!), появление его новых отраслей, масштабы индустриализации, широкое внедрение достижений научно-технического прогресса, автоматизация и технологизация производственных процессов, освоение всех сфер окружающего пространства, расширение мировых коммуникаций, рост населения, развитие социальных процессов – все эти достижения человечества с необходимостью сопровождались повышением роли, ростом уровня и масштабов образования.

В настоящее время современная экономика поставлена в прямую связь с научно-техническим прогрессом. Это приводит к массовому порождению новых отраслей промышленности и техники. Следовательно, — к необходимости большей интеллектуализации производства. Эффективность промышленного производства ныне в целом существенно определяется развитием науки и уровнем высшего образования. А обеспечение его функционирования требует все более образованного и специально подготовленного персонала. Поэтому кризисными явлениями в образовании озабочены ныне широкие круги деловой общественности во всем мире.

Стремление к образованию, к знаниям во всем развитом мире признано сегодня одним из важнейших элементов национального богатства. Университеты, например,. Расцениваются как «скрытое оружие» в обеспечении конкурентоспособности страны на мировом рынке. Современные индустриально развитые страны получают от достижений научно-технического прогресса рост производительности труда вдвое. Многие исследователи, политики и бизнесмены приходят к выводу, что конкурентную борьбу на мировых рынках новейших технологий и продукции выигрывает уже не столько промышленная, сколько научная база.

Уже с 80-х-начала 90-х годов ученые, политики, предприниматели в странах Запада напрямую связывают неудачи в конкурентной борьбе, ухудшение позиций той или иной страны на мировом рынке с недостатками в развитии образования, несоответствием численности, структуры кадров и качества их подготовки потребностям хозяйства. Острые дебаты по вопросам организации и финансирования образования неизменно сопровождают избирательные компании и политические дискуссии на высоком уровне в западных странах. Нарастание кризисных явлений в образовании потребовало активного поиска выхода из тупика и определения путей дальнейшего развития этой социальной сферы.

Ситуация в Кыргызстане, во многом повторяя мировые проблемы, ныне осложнена собственной спецификой в виде разрушения прежних системных связей и несформированности необходимых социальных механизмов для быстрого реагирования на современные требования общественного развития. Новые условия «на выживание» остро поставили перед государством и обществом задачу выработки новых, адекватных им путей и моделей жизнедеятельности общественных институтов. Не последнее место в числе актуальных задач дня принадлежит и реформе системы образования.

Поскольку ясно, что решение таких масштабных задач невозможно без достаточно развитой теории, то это понимание активизирует поиск теоретических оснований для деятельности социальных институтов. Поэтому ныне проблемы образования все больше становятся предметом внимания специалистов разных направлений – политиков и психологов, экономистов и социологов, предпринимателей и юристов. В результате они вышли за традиционные рамки педагогики и приобрели широкое социальное звучание.

Основные проблемы образования можно определить как:

финансовые, заключающиеся, прежде всего в хроническом недофинансировании всей сферы образования со стороны государства, сочетающееся с неэффективных использованием бюджетных ресурсов; это обуславливает медленное обновление основных фондов учебных учреждений и их оборудования, низкую заработную плату работников образования.

экономические, заключающиеся в широком распространении таких негативных явлений как замещение традиционно бесплатных образовательных услуг платными (коммерциализация образования).

организационно-управленческие, связанные с ростом несоответствия между продекламированной самостоятельностью и автономностью учебных заведений и стремлением многоуровневой управленческой надстройки сохранить «управляемость» системы образования.

социальные проблемы, состоящие в возрастании дифференциации возможностей различных слоев населения получить качественное образование вследствие его коммерциализации (снижение доступности качественного образования), снижении качества образовательных услуг и ограниченных возможностях потребителей влиять на него, используя легальные механизмы, низкой социальной защищенностью учащихся и студентов средних, высших и профессиональных учебных заведений (уровень стипендиального обеспечения не соизмерим с прожиточным минимумом), а также в росте социальной напряженности в педагогических коллективах.

Также необходимо отметить, что в Кыргызстане складывается достаточно негативная социальная ситуация, вызванная большим разрывом между элитарным и массовым образованием, а также ограниченностью по разным причинам, доступа к качественному образованию. Существенная часть трудоспособной молодежи не охвачена системой профессионального образования, что угрожает воспроизводству трудовых ресурсов. В плане общих показателей доступа и охвата молодежи профессиональным образованием существенно отстает от развитых стран мира. Более того, в последние годы  обозначилась тенденция снижения грамотности всего населения.

Общество переходит от сравнительно демократической системы образования, доступной представителям всех социальных групп, открытой для контроля и воздействия со стороны общества, к селективной, элитарной модели, исходящей из идеи автономности образования как в экономическом, так и в политическом аспекте. Сторонники этой концепции полагают, что образование – такая же сфера предпринимательской деятельности, как производство, коммерция, и поэтому должна функционировать так, чтобы приносить прибыль. Отсюда неизбежность внесения платы за образование учащимися, использование различных систем для определения уровня интеллектуального развития или одаренности.

Довольно тревожная ситуация складывается в средней школе – сломав старую систему среднего образования и не создав новую, общество попало в очень затруднительное положение. Отказ от деятельности детских общественных организаций, нищенское положение учителя привели к тому, что образование потеряло почти все ориентиры, не обретя новых. В этих условиях подрастающее поколение лишено устойчивых нравственных идеалов и ничего не получило взамен. Этот процесс усугубляется попытками коммерциализации школы, что отнюдь не всегда сопровождается повышением качества обучения. Об этом свидетельствуют серьезные конфликты между родительской общественностью и организаторами новых форм обучения.

В данной статье хотелось бы подробнее остановиться на проблемах сельского образования. Социально-экономические условия и инфраструктура в сельской местности не позволяют функционировать механизму нормативного финансирования как единственному гаранту получения качественного образования. В городе родители имеют больше возможностей в выборе различных учреждений общего и дополнительного образования для своих детей вследствие большей вариативности и территориальной плотности. Понимая под качеством образования его соответствие заказу сообщества, мы должны констатировать, что сельские учащиеся не имеют равного по отношению к городским учащимся  доступа к услугам общего и дополнительного образования, позволяющим сформировать и реализовать свою жизненную стратегию. Она не в состоянии играть роль посредника между выпускником и локальным рынком труда, анализировать, удовлетворять и формировать общественный заказ на образовательные услуги в силу своей структурной организации, с одной стороны, и кадрового обеспечения – с другой.

В сельской местности необходим системный подход, при котором кроме собственно организационных проблем будут решаться проблемы кадрового обеспечения, методического сопровождения и социальной поддержки сельской школы. Серия социологических исследований позволила выявить следующие проблемы. Относительно социальных  и образовательных результатов школьников: 1) недостаточное качество получаемого выпускниками образования для свободного выбора своего будущего, 2) ограниченность сельских школьников в получении профессионального образования, 3) несформированность потребности в проектировании своего будущего. Относительно содержания и технологий образовательной деятельности: 1) отсутствие ориентации содержания образования на формирование у школьников необходимых для жизни компетенции, 2) отсутствие механизма формирования вариативной части учебного плана, 3) отсутствие необходимых изменений в организации внеурочной деятельности детей. Относительно уровня подготовленности педагогов: 1) несоответствие уровня профессиональной компетентности педагогических кадров современным требованиям к качеству образовательной деятельности, 2) инертность мышления.

Таким образом, система образования в сельских районах существует в силу инерции, заданной образовательной политикой до рыночного общества. Сельская школа не готова работать в интересах личности и сообщества, предлагая те образовательные услуги, на которые существует общественной запрос, и тем более не готова работать над «выращиванием» цивилизованного запроса к системе  образования. Таким образом, ее ученик не может получить те образовательные услуги, которые необходимы для его успешной жизнедеятельности в контексте сельского сообщества или адаптации к иным социально-экономическом условиям.

Решить эти и другие социальные проблемы может система открытого образования, ориентированная на обеспечение качественно нового уровня знаний, доступных, в перспективе, любому желающему. Прорыв будет, достигнут за счет создания новой информационной образовательной среды, основанной на современных новых информационных и образовательных технологиях.

Эти обстоятельства диктуют и необходимость привлечения к разработкам образовательных проектов и программ всего спектра социально-гуманитарных наук, выяснения концептуальных вопросов на основе интегративного междисциплинарного знания, систематизированного на философско-методологических основаниях.

Сложность социальных проблем образования и историческая изменчивость задают высокую теоретическую планку необходимых исследований. Это диктует необходимость совместной работы специалистов разных направлений – философов, социологов, историков, культурологов, этнографов, психологов, педагогов, правоведов и представителей других наук о человеке и обществе. И лишь в объединении их усилий можно в должной мере увидеть образование как проблему и найти адекватные подходы к ее решению.

Образование стоит перед непростым выбором – найти оптимальные пути своего дальнейшего развития. Оценка происходящих изменений неоднозначна, поскольку в общественном настроении, общественном мнении имеются самые различные, в том числе и диаметрально противоположные, точки зрения. Однако предложения и суждения, какими бы противоречивыми по существу они ни были, отражают глубокую заинтересованность людей в обеспечении и дальнейшем наращивании духовного потенциала общества.

 

Литература:

1. Институт системных исследований и социологии Международного университета. Август-сентябрь 1992г. \\ Молодежь России: тенденции, перспективы. М., 1993.
2. Education and Society Today.\ Ed.Harnett and Naish/N-Y, 1986, p. 4.
3. Рождественская И.А., Шишкин С.В. Реформы в социально-культурной сфере: в чьих интересах \\ Вопросы экономики. 1996.№1. с.33-46.
4. Приоритеты социологического изучения системы образования \\ Образование на рубеже веков: традиции и инновации. СПб.: ЛОИРО, 1999. – 0,2 п.л.
5. Роль духовной культуры в процессах социальной адаптации (постановка проблемы) \\ Духовная культура в активизации человеческого фактора. Л.: ЛГПИ им. А.И.Герцена, 1988. – 0,4 п.л.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1898 йили Андижон шаћрида бизга кўпроќ Дукчи эшон номи билан яхши маълум бўлган Мућаммад Али халифа (1852 – 1898) бошчилигида ќўзѓолон бўлиб ўтган[1]. Тарихдан бизга яхши маълумки, 18 май куни  тонгда  икки минг кишидан иборат ќўзѓолончилар Андижондаги чор ќўшинлари  казармаларига ћужум ќилдилар. Бунда мустамлакачилар томонидан 22 киши ћалок бўлди ва  18 солдат яраланди, айни ваќтда, рус амалдорлари ва оддий аћолиси ўртасида ћам ќурбонлар бўлди. Рус  солдатларининг жавоб ћужумидан сўнг ќўзѓолончилар ортга чекиндилар. Бир кундан сўнг  Дукчи эшон ўз яќинлари билан ќўлга  олинди. Тинтув ваќтида унинг ёнидан  Ќуръон топилди. Унинг ичида эса  Дукчи эшоннинг  турк султони Абдулћа­мид II (1876 – 1909)га халифа сифатида тайинланишини билдирувчи  соћта ћужжат борлиги ћам маълум бўлди. Яъни бунга кўра Дукчи эшон турк султонининг муридига айланарди ва унинг ћаракатлари Фарѓона водийсида халифалик тузишга ќаратилган бўлиб чиќарди. Ќўзѓолон раћбарлари ва унда ќатнашган юзлаб оддий аћоли вакиллари Сибирь ва империянинг бошќа районларига сургун ќилингани, халќнинг жабр кўрганлиги  ћаммамизга яхши маълум[2].  Бир ќисм ишларда у Россия колониал тузумига ќарши халќ ћаракати сифатида  баћоланган, бошќаларида – диний фанатикларнинг  реакцион чиќиши сифатида таърифланган[3].   Кейинги йилларда ўтмиш манбалари  асосида олиб борилган тадќиќотлар асосида бир жићат исботланди: ўз фаолияти ћамда 1898 йили амалга оширган ќўзѓолони билан «Дукчи эшон ноэтник (ўзбеклар ёки ќирѓизларники  эмас!) мустаќил ислом давлатини тузишга уринган экан. Бундан ташќари Дукчи эшон тушунган мустаќиллиќ, табиийки, бу атаманинг бугунги тушунилишидан фарќ ќилади»[4].

Мазкур ќўзѓолонга аниќ баћо беришда  унинг ўша замон кишилари томонидан ќандай ќабул ќилинганлиги  кузатиш фойдадан ћоли эмас. Мустамлака ћокимиятининг ќўзѓолонга  бўлган  муносабати бизга кўпроќ маълум, бироќ маћаллий аћоли  муноабати ћаќида кўп-да маълумотлар билавермаймиз. Масалан, ўша давр  адабиёти материаллари – шеърият  айни  бўшлиќни, маълум даражада, тўлдиришга хизмат ќилиши мумкин[5].

Айни ваќтда, таъкидлаш жоизки, бадиий адабиёт намуналари  ижтимоий фикрни акс эттирувчи ва шакллантирувчи  мућим манба ћисобланади. Шу муносабат билан  Андижон ќўзѓолони ва унинг йўлбошчисига оид шеърлар,  адабиётшуносликда ќайд этилганидек, муайян  циклни ћосил ќилади[6]. Мазкур циклдаги шеърларни шартли равишда «Дукчи эшон ћажви»  деб аташ мумкин. Маќоламизда ана шу шеърлар ва уларни яратган шоирлар ќарашларини  Туркистон ўлкасидаги тарихий ва диний шароит ва  XIX аср охири ва  XX  аср бошидаги Ўрта Осиё адабиёти хусусиятлари  контекстида олиб тадќиќ этамиз.

Бизлар, кўпинча, воќеа-ћодисаларга  баћо беришда ўз давримиз ўлчовларидан келиб чиќамиз. Бу эса воќеликни англашда бирёќламаликка олиб келиши – аксиома. Лекин ўша даврдаги ќарашлар, хусусан, мустамлакачиларга нисбатан фикрларни ўрганиш масалаларнинг объективроќ манзарасини ћосил ќилишга ёрдам беради. Масалан, илоћиётчи олимларимиз аср бошидаги сиёсий шароитда руслар билан бирга яшашнинг диний жићатдан баћолаб, мана шу вазиятда, мусулмон аћли (умма) ўзининг исломий хусусиятларини саќлаб ќола олади деб билганлар[7]. Шундан келиб чиќадиган бўлсак, ўша даврдаги кўпгина  тарихчилар ва бошќа муаллифлар Дукчи эшон ва унинг фаолияти тўѓрисида  танќидий фикрлар ћам билдирганлар. Масалан, шоир ва тарихчи Тоиб ўзининг «Тућфайи Тоиб» номли асарида келтирган форс ва араб тилларидаги шеърларида Дукчи эшонга нисбатан ўзининг салбий муносабатини ћаќоратли сўзларда ифодалаган[8]. Россия мустамлакасидан йироќда ижод ќилган Бухоролик машћур тарихчи Мирзо Азимиддин Сомий (1837-1906) ћам  Дукчи эшон ва унинг ќўзѓолони ћаќида танќидий фикр билдирган.  Бу ќўзѓолон соф диний жићатдан ћам танќид этилган[9].  Албатта, ўша берилган баоћолар ичида  жўнлари ћам йўќ эмас.  Дейлик, Ќўзи Раћим Хожа эшон ўзининг 1902 йилдаги Андижон зилзиласига баѓишланган шеърида бир эшон (Дукчи эшон назарда тутилаяпти) ўз халќини маломатга ќўйганлигини ва шу сабабдан худо Андижонни жазолаганлигини таъкидлайди[10]. Муаллифлар ичида фарѓоналик Мућаммад Азиз Марѓилоний «Тарихи Азизий» асарида, нисбатан, бошќачароќ баћо мавжуд[11].

Ўзбек адабиётшунослигида эшонга ќарши цикл масаласига баъзи тадќиќотларда тўхталинган. Хусусан, Завќий ва Муќимий ижодларидаги бу мавзуга алоќадор ўринларга алоћида аћамият берилган[12]. Мазкур туркумда иштирок этган Нодим Намангоний[13], Рожий Марѓилоний[14], Мућаммада Умар Умидий-Ћавоий[15], Тошхўжа Асирий[16], Хожа Собирий ва Султон Аћмад[17] каби шоирларнинг айни масалага доир оид ќайдлари мавжуд. Лекин айни жараёнда Дукчи эшон билан боѓлиќ шеърлар алоћида олинган бирор шоир ижоди доирасида ўрганилган. Умумий манзара ћосил этилмаган. Бундан ташќари, мазкур тадќиќотларда ўша давр – советлар замонига хос сиёсий ва мафкуравий ёндашув кўзга яќќол ташланиб туради. Масалан,  ўзбек шеърияти 1905 ва 1917 йиллардаги рус инќилоблари фонида, совет мафкурасига хос бадиий асарлардан инќилобий рућ излаш йўлида ва, турган гапки, марксизм-ленинизм талимотидан келиб чиќиб таћлил этилган ўринлар мавжуд[]18. Ўзбекистоннинг ћозирги мустаќиллик  даврида ўшандай ќарашларнинг камчилик ва бирёќлама эканлиги яќќол кўзга ташланиб ќолди. Мана шундай сиёсий ёндашувлар оќибатида шоир ўз даврига баћо беришга тайёр эмасди, ќабилидаги шўролар даври илмига хос ва мос хулосаларга келинган эди. Бу тип сиёсий бўёќларга бўяшлар сирасига Дукчи эшон инглиз империализмининг жосуси бўлган, Завкий Дукчи эшон ћаќидаги шеърида рус ва ўзбек халќлари орасига нифоќ солиш ниятидаги ѓарб империализмини ћажв ќилган[19] ќабилидаги мафкуравий тариф ва баћоларни киритиш мумкин.

Ўзбекистонда тарихни ўрганишда объективлик борган сари кучайиб бормоќда. Жумладан, Дукчи эшон ќўзѓолонига ћам муносабат ўзгараяпти ва бунда ќўзѓлони берилган турли баћолар асосий мезон ќилиб олинаяпти. Б.Бобожоновнинг «1898 йилги Андижон ќўзѓолони «дарвишлар ѓазавоти»ми ёки мустамлакага ќарши чиќишми?»[20] номли баћс уйѓотувчи маќоласининг  «Ўзбекистон тарихи» журналида эълон этилиши ћам Ўзбекистонда тарихий жараёнларга объектив баћо бериш, совет замонидаги ќотиб ќолган ќарашлардан ќутулиш сари дадил ќадамлар ќўйилаётганлигини исботлайди. Шу маънода, ўша даврдаги маћаллий зиёли  ва  шоирларнинг ќўзѓолон тўѓрисидаги ћар ќандай турдаги фикри, баћолари бугунги тадќиќотлар ва хулосаларимиз учун мућим. Шу маънода, Дукчи эшон ќўзѓолони тўѓрисида ўша давр шоирлари нима деганларини ўрганиш мућим аћамият касб этади.

«Дукчи эшон ћажви»  цикли  ўзбек тилидаги 20 та шеърдан иборат бўлиб, уларнинг умумий ћажми  1500 мисрадан ортиќроќ[21]. Ќўйида бу шеърлар ва уларни яратган шоирларга ќисќача тўхталиб ўтамиз.

Муќимий (1850 – 1903) [22]  ћажвий шоир сифатида халќимиз орасида машћур. У 19 байтдан иборат «баччаѓар» радифли ѓа­зал ёзган[23]. Унда бир эшоннинг фирибгарликлари ћаќида гап кетади[24].  У – «Ба ћажви халифайи Мингтепа» деб номланган бўлиб, биринчи маротаба  Нодим Намангоний [25]шеърлари мажмуасида келтирилган (бу шоир ћаќида ќуйироќќа ќаранг).

Ўзбек адабиётшунослигида бу ѓазал Дукчи эшонга[26]  баѓишланган бўлиб, эшон ћажв этилган цикли ана шу шеърдан бошланган,  деган ќараш мавжуд.  Шунга ќарамай, Муќимийнинг бу ѓазали кимга баѓишланганлиги масаласи ћамон баћсли бўлиб ќолмоќда.  А. Абдуѓафуров фикрига кўра,  ѓазал Дукчи эшонга баѓишланган бўлса-да, унда  манфаатпараст эшонлар умумлашган образи берилган[27]. Бошќа ќарашга кўра ѓазалда  Муќимий таћсил олган Ќўќон мадрасаси мутавалийси Мућаммад Мусабой  тасвирланган[28].  Аслида, бу ѓазал  1304/1887 йилда [29] тузилган баёзда учрайди, яъни, камида, Андижон ќўзѓолонидан 11 йил аввал яратилган(!) Яна бошќа бир версияга кўра унда  Дахубистбой(?)[30] ёки Мингтепалик Садубистбой(?) ћаќида гап кетган[31].  Тахмин ќилиш мумкинки, фаќатгина 1898 йилдаги Андижон ќўзѓолонидан кейингина, Муќимийнинг обрўсидан фойдаланиб, бу ѓазал Дукчи эшон билан боѓлана бошланган[32].  Илм олдида мазкур ѓазал кимга баѓишланганлигини аниќлаш вазифаси турибди. Муќимий ќаламига мансуб Дукчи эшон танќид ќилинган яна бошќа бир шеър ћам мавжуд деган ќараш бор[33].  Лекин унда Дукчи эшон яшаган Минг тепа ќишлоѓи номини  келтирилишидан бошќа  суянишга асос бўлувчи кучли ишора  йўќ.

Завќий (1853 – 1921) ўзининг лирик ва ћажвий шеърлари билан анча машћур эди. Муќимийнинг яќин дўсти ва сафдоши бўлган[34].  Баъзи тадќиќотларда ќайд этилишича, Муќимий ва Завќий 1898 йили Андижон ва Ўшга сафарга чиќишган ћамда  ќўзѓолон ва унинг оќибатлари билан боѓлиќ воќеаларга гувоћ бўлишган[35]. Шундан сўнг эса, Дукчи эшондан норозиликларини ифодалашган[36].   Завќийнинг 40 мисрадан   иборат ѓазали манбаларда  «Ћажви Йикчи эшон»[37]  номи  остида келтирилади. Унинг  сўнгги мисрасида  ќўзѓолон бўлиб ўтган йил  – 1898 йил  та‘рих моддаси орќали  ифодаланган.  Завќийнинг яна бир юмористик шеъри мавжуд бўлиб, унда Дукчи эшон яшаётган жойга ишора  ќилинган.

Нодим Намангоний  (1844 – 1910) – Сулаймонхожа мулаќќаб ба Эшон Бобо­хон валади Улуѓхожа эшон Шайхул исломи Наманган. У Наманган шаћрида туѓилиб, шу ерда яшаган[38]. Фурќат, Муќимий  ва Завќий каби Ќўќон  шоирлари[39] билан  яќин алоќада бўлган. Унинг лирик меросида, бир тарафдан  ижтимоий, бошќа томондан сўфийлик  мавзулари етакчилик ќилади. Нодим Намангоний  бизни ќизиќтирган мавзуда умумий ћажми 450 мисрадан  иборат бешта шеър битган. Шу ћисобдаги  «эмасму?» радифли  31 бандли  (155 мисра) мухаммаси  ћажман энг катта бўлиб, Нодим баёзига киритилган[40]. Мухаммас рус тилига ћам  таржима ќилинган[41], унда Дукчи эшон шахсияти ва ћаракатлари  ќаттиќ танќид остига олинади.

Унинг иккинчи  шеъри – ѓазали 35 байтдан иборат, унинг радифи ћам «эмасму?» бўлиб, айни  баёзда келтирилган[42]. Унда ћам  муаллиф  Дукчи эшоннинг ћатти-ћаракатлари ва  ќўзѓолонини танќид остига олади.

Масалан:

Йикчи эшони нодон,  Дажжоли мулки Турон,

Оламѓа солди тўфон бу достон эмасму?..

Они касофатидин, ул фитна офатидин,

Кўп эл асиру зору бехонумон эмасму?

Мингтефа ѓорат ўлди, кўпни уйи бузулди,

Ўрни мужукка бўлди, зулми аён эмасму?

 

Булардан ташќари Нодимнинг  «халифа»  радифли яна икки мухаммаси  мавжуд бўлиб, улар бошќа бир ќўлёзмада ёнма-ён берилган. Булардан дастлабкиси [43]  10  банддан иборат бўлиб, ћозиргача нашр  ќилинмаган ва илмий тадќиќотларда ћам тилга олинмаган.

Бу шеърда муаллиф Мућаммад Али халифани исломдаги дастлабки тўрт халифа (Мућаммад халифалари) билан ќиёслаб, Дукчи эшон ўзига сохта обрў орттиришга ћаракат ќилган шахс, деган хулосага келади. Иккинчи мухаммас ќўлёзмада биринчисидан кейин келтирилган бўлиб[44], 20 банддан (100 мисра) иборат. Ушбу мухаммас тўѓрисида А.Ћалилбеков маълумот бериб ўтган[45].

Нодим Намангонийга Дукчи эшонга баѓишланган яна бир асар –  70 мисрали  маснавий ћам нисбат берилади[46].  Бу асарда шоир тахаллуси келтирилмаган. Шу боис у аноним – муаллифи номаъулм асар сифатида ћам белгиланган[47]. Унинг муаллифи жуда аниќ бўлмаслигига ќарамай, мазкур шеър оригиналлиги билан циклда ўз ўрнига эга.

Рожий Марѓилоний (1834–1918) – Хожажон Рожий Марѓилоний (Марѓи­ноний),  Ќўќон адабий мућитидаги машћур шоирлардан бири бўлган. У Марѓилон шаћрида туѓилган[48]. 1904 йилгача  бу шаћар ќозиси вазифасида ишлаган[49].  Рус шарќшунослари, хусусан,  В.В.Бартольд (1869-1930) билан учрашган[50].  У Дукчи эшон ћаќида иккита шеър ёзган[51]. Булар: 76 байтдан иборат бир маснавий  ва 17 байтли «эшон» радифли  ѓазалдир. Мазкур шеърларда  Марѓилоний, бошќа  шоирлардан фарќли тарзда, Андижон ќўзѓолони тасвирини ћам келтиради ва ќўзѓлонга ўз салбий баћосини беради.

Умидий-Хавоий (1835 – 1906) – Мућаммад Умар Умидий-Ћавоий Ќўќон адабий мућитига [52]  мансуб бўлган.  У Ќўќон  хонлиги  тарихига оид бир неча асарлар битган.  Булар сирасига «Бадавлатнома», «Мактубчайи хон», «Жангнома» кабиларни киртиш мумкин. У шарќшунослар Н.Ф. Петровский(1837-1908)  ва  Лютшчлар билан яќин  муносабатда бўлган.  Умидий «эшон» радифли иккита  ѓазал яратган. Шоир ижоди тадќиќотчиси  Т. Ћожибоев маълумотларига  кўра, унинг 11 байтдан иборат дастлабки  ѓазали [53] Андижон ќўзголонидан аввалроќ ёзилган. 8 байтдан иборат иккинчи ѓазали  эса, ќўзѓолон бостирилгандан сўнг яратилган[54]. Унинг Андижон ќўзѓолонига баѓишланган та‘рихи ћам мавжуд деган фикрлар бор.

Тошхўжа Асирий (1864 – 1916) асли Хўжандли шоир бўлиб[55], кўпроќ тожик тилида  асарлар ёзган. Ќўќонда таћсил олган ва кейинчалик Муќимий, Завќий ва Фурќатлар билан дўстлашган. Улар бир-бирлари билан шеърий  мактублар ёзишиб, шеърият бобида мусобаќалашганлар. Асирий 20 мисрадан иборат «Дар мазаммати эшони Дукчи» [56]номли    ѓазал ёзган.

Мавлавий Йулдош (1861 – 1922) Муќимийнинг шогирдларидан бўлиб, Ќўќонда яшаган. Даври диний авторитетларидан[57].  Афсуски, унинг бизни ќизиќтирган мавзудаги шеъри манбалардан топилмади[58].

Сидќий Хондайлиќий (1884 – 1934) – ХХ аср боши машћур ўзбек  маърифатпарвари. Туркистон маданий мућитини янгилашга доир бир неча асарлар муаллифи[59]. У «Иктисоб» номли  таржеъбандида[60] динни ўз манфаатига ишлатган эшонларни танќид ќилади. Эшонлар ћаётидан турли мисоллар келтириб, Дукчи эшон фаолиятини фирибгарлик сифатида баћолайди: 350 мисрали шеъри ёзади.  Сидќий шеъри 1919 йилда[61], яъни бошќа мафкуравий ва сиёсий  шароитда яратилганлигини ћисобга олиш даркор.  Шунга ќарамай,  Сидќий шеъри янги  фактлари билан эътиборни жалб ќилади.

Хожа (Хожи) Собирий (XIX – XX) асли Самарќандли бўлиб, унинг биографияси ћаќида  маъулумотлар йўќ ћисоби. У Нодим Намангонийга эргашиб, Дукчи  эшон тўѓрисида  75 мисрадан иборат «эмасму» радифли мухаммас ёзган[62]. Мана унинг бир  банди:

 

Бир кеча ќилди ѓавѓо, мардумѓа солди ѓавѓо,

Шайтон фирифта ќилди, асрор бўлди ифшо,

Деди келинг муридлар, сиз ўлдурунг насоро,

Охир бу фикр ила оламѓа бўлди расво,

Шайтон сўзи олибон сарсон бўгон эмасму?

 

Султон Аћмад (XIX – XX) – Чимкент эшонларидан, у ћаќда аниќ маълумотлар йўќ ћисоби. Унинг 66 мисрадан иборат шеъри ўзбекчада «Ушбу замондаги оми эшонлар хусусида бир шоирнинг ёзган шеъри» ном остида эълон ќилинган. Худди шу шеър устига рус тилида  «Стих об Андижанском ишане»[63] деб ћам ёзиб ќўйилган. Шеър олимлар томонидан  Муќимийнинг юќорида тилга олинган ѓазали услубига эргашиб ёзилган халќ жавоби сифатида баћоланган[64]. Газетада мазкур шеър эълон ќилинган ваќтда Султон Аћмаднинг марћум бўлганлиги ћам таъкидланган.

Аноним  шеърлар – муаллифи номаълум шеърлар тўртта бўлиб, улар 1883-1917 йилларда «Туркистон вилоятининг газети»га мућаррирлик ќилган   Н.П.Остроумов (1846-1930) архивида саќланади[65].  Булар: (1) «Назми воќеайи Дукчи эшон»[66] деб аталувчи 30 мисрали ѓазал. Бу  шеър услуби ва ќофияланишига кўра Тошхўжа Асирийнинг юќорида тилга олинган ѓазалига жуда ўхшаб кетади;  (2) Маснавий (82 мисра); (3) 90 мисрали ѓазалда, жумладан, эшон иши зиёлиларни уятга ќўйганлиги  таъкидланади:

Ул эшон шумлуѓи бу Андижон аћлин ћижил айлаб,

Ажойиб шармисор этти ћама ќозийу дамлони.

4) Ѓазал (36  мисра); унда эшоннинг аслида   ќайси тасаввуфий сулукка тегишли эканлигини ћеч ким англаб етмади, дейилади:

Ћеч ким билмас экан ќайси сулукда эрканин,

Шумлуѓидин бежаноза кетти беш ќавми билан.

Муаллифи номаълум бўлган сўнгги уч шеър бир хил ёзувда битта вараќќа ёзилган. Улардан кейин бўлса, юќорида биз таъкидлаган Нодим Намангонийга нисбат берилган маснавий ћам келтирилади[67]. Биринчи келтирилган аноним ѓазал ўз услубига кўра ќолган икки ѓазал ва бир маснавийдан кескин фарќ ќилади. Демак, бу тўрт шеър муаллифлари камида икки киши бўлган.

 

 

1. Ушбу маќола Москвада чиќадиган «Вестник   Евразии» (2003 йил, №1, 111-137-бетлар) журналида эълон ќилинган. Ќисќартириб нашр этилаяпти. Маќола «Зеркала»-«Zerrspiegel» (раћбар – проф. Юрген Пауль (Германиянинг Халле-Виттенберг шаћридаги Мартин Лютер университети), менеджер – доктор Беата Эшмент) проекти доирасида тайёрланган (<http:// zerrspiegel. orientphil. uni-halle.de> сайтига ќаранг).  Муаллиф маќолани тайёрлашда ўз мулоћазалари билан ёрдам берган Сергей Абашин, Абдуллатиф Турдиалиев, Ћамидулла Болтабоев, Шодман Воћидов ва Бахтиёр Бобожоновларга  миннатдочилик билдиради.
2. Komatsu H. The Andijan uprising and Dukchi Ishan // Toyshi Kenkyu, Tokyo, 1986. Vol. 44. No. 4; Эгамназаров А. Сиз билган Дукчи Эшон: ћужжатли ќисса. Тошкент, 1994; Babadžanov В. M. Dūkči Īšān und Aufstand von Andižan 1898 // Muslim Culture in Russia and Central Asia from the 18th to the Early 20th  Centuries. Vol. 2: Inter-Regional and Inter-Ethnic Relations. Ed. by A. v.  Kuеgelgen, M. Kemper, A. Frank / Islamkundliche untersuchungen. Band. 216. Berlin, 1998; Р.167-191; Бабаджанов Б. Дукчи-ишан // Ислам на тер­ритории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Вып. 2. Москва, 1999; Ўзбекистоннинг янги тарихи. 1-китоб: Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида. Тошкент, 2000, 353-381-бетлар. Бу мавзудаги адабиётларнинг асосий ќисми ќуйидаги библиографик нашрда мавжуд: Bibliography of Islamic Central Asia. Parts I – III. Comp. and ed. by Yu. Bregel. Bloomington, Indiana, 1995. P. 620-621.
3. Ќўзѓолонга нисбатан салбий баћо, масалан, Ўзбек­истон ССР МК биринчи котиби А.Э.Ниёзов (1903 – 1973)  томонидан ЎзССР КП МК 1952 йили 16 мартда бўлган  Х  Пленумида берилган эди. Яна ќаранг: Раззоќов Ћ. Завќий ћаёти ва ижоди. Кандидатлик диссертацияси. Тошкент, 1953. 55-56-бетлар. Совет давридаги баъзи тадќиќотларда эса ќўзѓолон ќўллаб-ќувватланган. Масалан: Очерки истории комму­нистической  партии  Туркестана. Ташкент, 1958. 22-бет; Сайдаметов Д., Шляпников Н. Озодлик курашининг ёрќин саћифаси // Шарќ Юлдузи, 1968. № 7, 169-177-бетлар; Со­диќов Ћ. Кураш сабоќлари // Гулистон, 1978. № 11. 17-19-бетлар; О социальной сущности Андижанского восстания 1898 г. // Актуальные проблемы национально-освободительного движения в Средней Азии и Казахстане. Ташкент, 1987.
4. Бабаджанов Б.М. Дукчи Ишан и Андижанское восстание 1989 г. // Подвижники  ислама. Москва, 2003, 254-бет (ажратиб кўрсатилган сўзлар маќоланинг ўзидагидек ќолдирилди).

1. Дукчи эшон шахсияти танќид ќилинган айрим шеърлар таћлилига баѓишланган маќолани ќайд этиб ўтиш керак (Болтабоев Ћ. Ёлланган адабиёт сирлари // Ўзбекистон адабиёти ва санъати, 1998, № 49.).
2. Сўзбошиларга ќаранг: Исхак-хан тура ибн Джунайдаллах Хваджа. Мизан аз-заман. Под­готовка к изд. и пред. Х. Коматцу и Б. Бабаджанова. Ташкент – Токио, 2001; Мухаммад Йунус Хваджа б. Мухаммад Амин Хваджа (Та’иб). Тухфа-йи Та’иб. Подготовка к изд. и пред. Б. Бабаджанова, Ш. Вохидова, Х. Коматцу. Ташкент – Токио, 2002.
3. Вахидов Ш. Развитие историографии в Кокандском ханстве в XIX – начале XX вв. Автореф. докт. дис. Ташкент, 1998, С.41; Мухаммад Йунус Хваджа б. Мухаммад Амин Хваджа (Та’иб). Тухфа-йи Та’иб…, С. 24-26.
4. Афтидан, атрофлича кенг  теологик  баћони Тоиб берган: ўша асар, 7-8-бетлар.
5. Туркистон вилоятининг газети, 1903. № 6; Эгамназаров А. Сиз билган Дукчи эшон…, 124-бет.
6. Мућаммад Азиз Марѓилоний. Тарихи Азизий (Фарѓона чор мустамлакаси даврида). Ш. Воћидов, Д. Сангирова нашри. Тошкент, 1999. 53-64-бетлар.
7. История литератур народов Средней Азии и Казахстана. Москва, 1960. С. 148-150; Муминов И. Из истории развития общественно-философской мысли в Узбекистане. Ташкент, 1957. С. 141-173; Каримов Ѓ. Ўзбек демократик шоири Муќимий ва унинг даври адабиёти. Докторлик диссертацияси. Тошкент, 1961, 565-581-бетлар; Ўзбек ада­биёти тарихи.  V том. Тошкент, 1980.  54-бет; Каримов Ѓ. Ўзбек адабиёти тарихи. Тошкент, 1987, 110-112-бетлар; Раззоќов Ћ. Муќи­мий ва Завќий // Фурќат ва Муќимий ћаќида маќолалар. Тошкент, 1958, 132-146-бетлар; Мадаминов А., Турдалиев А. «Баччаѓар» кимга баѓишланган? // Ўзбеки­стон адабиёти ва санъати, 1992. №3.
8. Ћалилбеков А. Нодим Намангоний ћаёти ва ижоди. Кандидатлик  дис­с. Тошкент, 1967. 197-201-бетлар; Ўзбек адабиёти тарихи…,264-бет; Verzeichnis der Orientalischen Handschriften in Deutschland. Supplementband, 37. Hrsg. J. Paul. Stuttgart. 2002, P.119-121.
9. Ахмеджанова Ф. Творчество прогрессивных поэтов андижанской литературной среды конца  XIX в. и начала XX в. (Раджи, Мунтазир, Шавки). Автореферат канд. дисс. Ташкент, 1970. С. 10-11; Асрлар ни­доси. Октябрь революциясигача бўлган давр ўзбек адабиётидан намуналар. Тошкент, 1982,  283-284-бетлар; Марѓиноний М.Г. Дукчи эшон ћаракатининг бадиий тадќиќи // Гули­стон, 1994. №5, 57-59-бетлар.
10. Хожибоев Т. XIX аср ўзбек шоири Мућаммад Умар Умидий ћаёти ва ижоди. Канд. дисс. Тошкент, 1974, 94-96-бетлар; Асрлар нидоси…, 217-221-бетлар.
11. Ќосимов Б. Излай-излай…, 59-65-бетлар; Каримов Ѓ. Ўзбек демократик…, 567-бет.
12. Ќосимов Б. Излай-излай…, 50-65-бетлар; Ќосимов Б. Инќилобий шеърият саћифалари. Тошкент, 1977; Ќосимов Б. Революция и литература, Ташкент, 1991 ва бошќалар.
13. Завки // Краткая литературная энциклопедия (бундан кейин – КЛЭ). Москва. 1964, Том 2, С.70.
14. Бабаджанов Б. Андижанское восстание 1898 года: «дервишский газават» или антиколониальное выступление? // O’zbekiston tarihi, 2001. № 2, 4.
15. См.: Муќимий. Асарлар. Ѓ. Каримов нашри. Тошкент, 1971. 378-379-бетлар.
16. Каримов Ѓ. Ўзбек демократик…, 577-бет.
17. ЎРШИ-1, № 4179, 20б.
18. Зарипов Х. Муќимий ћаёти ва ижодига оид материаллар. Тошкент, 1959, 16-17-бет.
19. Абдуѓафуров А. XIX иккинчи ярми…,197-201-бетлар.
20. Мадаминов А., Турдиaлиев А. «Баччаѓар» кимга баѓишланган…
21. Фарѓона вилоят адабиёт музейи (Ќўќон шаћрида жойлашган). № 6738.
22. Баёз маа ћажвиёти мавлоно Муќимий маа Фурќат. Шумаков матбааси. Ќўќон, 1914.  129-131-бетлар; Мадаминов А., Турдиaлиев А. «Баччаѓар» кимга баѓишланган…
23. Мадаминов А., Ќўшмоќов М. Рост йўлга етаклади инќилоб…, 22-бет.
24. Бунга билвосита Султон Аћмаднинг Муќимийга эргашиб ёзган шеъри гувоћлик беради. У Муќимий шеъридагидек радифда ёзилиб, Дукчи эшон танќидига баѓишланган (Абдуѓафуров А. Ўзбек демократик адабиётида сатира. Тошкент, 1961, 205-бет).
25. Каримов Ѓ. Ўзбек адабиёти тарихи…, 110-бет; Муќимий. Асарлар…, 381-бет.
26. Hofmann H.F. Turkish literature. A bio-bibliographical survey. Section 3, part I, vol.6. Utrecht, 1969. P.178; Завки // ЛЭС. С. 603; Завки // КЛЭ. С. 970; Пўлотжон Домулла Ќайюмов. Тазкираи Ќайюмий. Тошкент, 1998, 491-493-бетлар.
27. Каримов Ѓ. Ўзбек адабиёти тарихи…, 112-бет.
28. Бендриков К.Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане (1865 – 1924). Москва, 1960, С. 75.
29. Завќий. Танланган асарлар. Ћ. Раззоќов нашри. Тошкент, 1960, 32-33-бетлар.
30. Ўзбек адабиёти тарихи…, 1980. 250-265-бетлар; Халилбеков А. Но­дим Намангоний ћаёти ва ижоди…, 1967.
31. Пўлотжон Домулла Ќайюмов. Тазкираи Ќайюмий…, 335-бет.
32. ЎзРШИ. Ф. 1. Д. 4179. Л. 213б-217а; Verzeichnis der Orientalischen Handschriften…, P. 121; Ћалилбеков А. Нодим Намангоний…, 197-201-бетлар.
33. ЎзРШИ-1, №4179, 222б-224а.
34. ЎзРШИ-1, №4182, 82б-83б, Бу икки ќўлёзма бир хил ёзувда ёзилган бўлиб, афтидан, шоир дастхати бўлиши керак.
35. ЎзРШИ-1, №4182, 84а-86а.
36. Ћалилбеков А. Нодим Намангоний…, 197-бет.
37. ЎзРШИ-1, №9365; Нandlist of Sufi manuscripts (18^th – 20th centuries) in the holdings of the Oriental Institute, Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan (Biruni). Edit. J. Paul. Berlin. 2000, № 1710;  Verzeichnis…, P. 119-120; Нодим. Танланган шеърлар.  А. Турсунов, А. Ћалилбеков нашри. Тошкент, 1964, 31-32-бетлар.
38. Каримов Ѓ. Ўзбек демократик…, 574-575-бетлар.
39. Аћмаджанова Ф. Ўзбек адабиёти тарихидан. Тошкент, 1994, 22-44-бетлар.
40. Пўлотжон Домулла Ќайюмов. Тазкираи Ќайюмий…, 321-бет.
41. Мелиоранский П. Документ Уйгурского письма Султана Омар-шейха // Записки Восточного отде­ления Императорского русского археологического общества. Т. XVI. СПб, 1902;  Туркестанские ведомости, 1902, 25 августа.
42. ЎзРШИ-1, №5868, 18a-21a; Марѓиноний М.Г. Дукчи эшон ћаракатининг…, 57-59-бетлар; Асрлар нидоси…, 283-284-бетлар.
43. Ќаюмов А. Ќўќон адабий мућити. Тошкент, 1961, 68, 312-бетлар; Хожибоев Т. XIX аср ўзбек шоири…
44. Асрлар нидоси…,  221-бет.
45. Хожибоев Т. XIX аср ўзбек шоири…, 94-96-бетлар. Т.Ћожибоев маълумотича, иккинчи шеър Муфаззал Шоумаров шахсий кутубхонасида саќланади.
46. Асири // КЛЭ. Т. 1. С. 339; Асири // Энциклопедияи адабиёт ва санъати точик. Чилд I. Душанбе, 1988. С. 184-185; Асири // ЛЭС. С. 547.
47. Тошходжа Асири Худжанди. Избранные произведения. Москва, 1982. С. 3-5, 166-167.
48. Тожибоев Р. Мавлавий Йўлдошнинг бир таърихи ћаќида // Ўзбек тили ва адабиёти, 2001, № 6, 53-54-бетлар.
49. Ќўќонлик манбашунос А.Мадаминовнинг таъкидлашича, у киши бу ќўлёзмани Тошкентдаги Ќўлёзмалар институтига топширган (Мадаминов А., Кушмоќов М. Рост йўлга етаклади…,22-бет). Афсуски, биз 1978-1998 йиллари фаолият кўрсатган мазкур собиќ институт фондидан ќўлёзмани топа олмадик.
50. Сидќий Хондайлиќий. Танланган асарлар. Б. Ќосимов, Р. Жавћарова нашри. Тошкент, 1998.
51. ЎзРШИ-1, №7629/2, 18а-25б.
52. Ќўлёзмада шу сана кўрсатилган.  Бошќа маълумотларга кўра у 1924 йилда ёзилган (Сидќий Хондайлиќий. Танланган асарлар.., 128-бет).
53. Баёзи Хожи Собирий. Тошкент, нашр йилисиз, 11-15-бетлар; Пўлотжон Домулла Ќайюмов. Таз­кираи Ќайюмий…, 435-бет.
54. Туркистон вилоятининг газети. 1911 йил 30 октябрь; Баёзи маћбубул маћбуб. Литография Г.Арифджанова. Тошкент,  1913, 131-134-бетлар (ЎзРШИ, тошбосма китоблар фонди, №330).
55. Абдуѓафуров А.  XIX иккинчи ярми…, 197-бет.
56. Ўзбекистон Республикаси давлат архиви  (ЎР ДавА). Н. Остроумов фонди, дело №1009, опись №1,  пакет №143, 16; Каримов Ѓ. Ўзбек демократик…, 575-бет.
57. Шуниси ѓалатики, Н.Остроумов бу шеърларни эълон ќилмаган. Лекин ќўзѓолон маћаллий аћолининг чор ћукумати билан ћамфикр эмаслигини кўрсатади, деб ћисоблаган (ЎР ДавА. фонд  И-1009, опись 1, дело 88, 7; Erkinov А. Praying for and against the Tsar, Prayers and Sermons in Russian-dominated Khiva. Hrsg.: Jürgen Paul, Ingeborg Baldauf.  Verlag Hans Schiler. Berlin, 2004  (ANOR 16).

6. Мадаминов А., Ќўшмоќов М. Рост йўлга етаклади инќилоб // Гулистон, 1980. № 12. 22-бет; Касимов Б. Революция и литература, Ташкент, 1991. С. 59.

16. Раджабов З. Поэт-просветитель таджикского народа Асири (Краткий очерк). Душанбе, 1974. С.45-46; Тошходжа Асири Худжанди. Избранные произведения. Составитель текста, автор вступительной статья и примечаний С. Асадуллаева. М., 1982, С. 166-167.

21. Оригинал тилида  – ўзбекчада замонавий алифбода мазкур шеърлардан  фаќатгина  30 фоизи нашр ќилинган. Ќолгани бугунги ўќувчилар  аудиториясига маълум эмас.  Биз аниќлаган шеърлардан ташќари яна янги шеърлар топилиши эћтимолдан ћоли эмас.
22. Philologiae turcicae fundamenta. Vol.2. Wiesbaden. 1965. P. 398-399; Материалы по истории прогрес­сивной общественно-философской мысли в Узбекистане. Ташкент, 1976. С. 541-550; Мукими // КЛЭ. Т. 4. С. 1012-1013; Мукими // Литературный энциклопедический словарь (бундан кейин – ЛЭС). М., 1987. С. 656.

41. Стихотворение Наманганца Ишан-Баба-Хан-Тюри, Шейхуль Исламова (по поводу андижанскаго возмущения) // Туркестанские  ведомости, 1898, № 89).

65. Унинг ўзи ћам ќўзѓолон ћаќида ёзган: Остроумов Н. Интересный  документ, касающийся Андижан­ского  восстания // Вестник офицерской школы  восточных языков. Вып. 1. Ташкент, 1911.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1938-1952 жылдар арасы — қазак совет сатирасы дамуының алдыңғы кезеңмен салыстырғанда еңестеу дәуірі. Осы дәуірде қазақ совет сатирасының дамуына белсенділік көрсеткендердің бірі — Сейділда Төлешев болған. Сондықтан да біз бұл мақаламызда ең алдымен Сейділданың журналистік өмір жолына, оның басты-басты кезеңдеріне кысқаша шолу жасаймыз да, сонан соң оның фельетондарының кейбір ерекшеліктеріне назарларыңызды аударамыз.

С.Төлешев кезінде партия номенклатурасында болған адам. Орталық партия комитетінің органдары «Социалистік Қазакстан» газетінде бөлім меңгерушісі, «Коммунист» журналының редакторы кызметін атқарған ұшқыр қаламды майталман журналист.

Екіншіден, С.Төлешев — жиырмасыншы жылдары сот, тергеу орындарында қызмет істеп, жаңа қоғамның нығаюына үлкен үлес қосқан -қоғам қайраткері.

Үшіншідсн, ол — үлкен ағартушы, ұлағатты ұстаз. 40-50 жылдары қазақтың мемлекеттік университетінің журналистика факультетінде оқытушы болып жұмыс істеген. Жүздеген журналист кадрларын даярлауға қатысқан. Онда баспахана ашқызып, университет газетінің тұңғыш редакторы болған.

Төртіншіден, Сейділда — белгілі әдебиет сыншысы. Жүзге тарта сыни зерттеу мақалаларын жазып, қазақ әдебиетінің тарихын жасауға зор үлес қосқан.

Бесіншіден, С.Төлешев — отты жүректі, орақ тілді азулы да алғыр сатирик. Ол 200-дей фельетон қалдырған. Оның мұрасы — бүгінгі сықақшыларға үлкен мектеп.

1930 жылы Қазақстан Өлкелік комитеті оны, республикалық «Еңбекші қазақ» (казіргі «Егемен Қазақстан») газетіне қызметке жіберіледі. Осында он жылдай істейді.

С.Төлешев «Еңбекші қазақтағы» еңбек жылдарында үнемі үйреніп, журналистік өнерін жетілдіріп отырады. Бұл мамандық оған оте қызықты да, қымбат болып көріне бастайды. Газет жанындағы әдебиет үйірмесінің жұмысына қатысады. Онда тіл өнері мен сықақ-әзілдің сол кездегі шеберлерінің баяндамасын тыңдайды, әңгімелерін естиді. Осы үйірме тәрбисеімен ол фельетонист болып қалыптасады.

Сейділда 1937 жылдан бастап фельетон жаза бастайды. Алғаш «Демалыс күн», «90 күн» деген фельетондарын жариялайды. Соңңысы сәтсіздеу шығып, редакциялық талқылау кезінде сынға ұшырайды. Артынша ол сында көрсетілген кемшіліктерді зерттеп, үйрену жолына түседі. Бірнеше рет «Правда» газеті мен «Крокодил» журналында тәжірибеден өтіп, фельетон жазудың әдіс-тәсілдерін үйренеді.

Осындай үйренудің, ізденудің нәтижесінде Сейділда әрі әдебиетші, әрі сыншы, әрі фельетонист болып калыптасады. Сол кезден бастап, жұртқа кең танылып, тартымды фельетон, сын мақалаларын жазады. Оның С.Айтуаров, С.Шынаров. Т.Күреңше деген бүркеншік аттармен екі жүзге тарта фельетоны жарық көрген. Олардың бірсыпырасы 1957 жылы «Түрлі-түрлі бастар бар» деген атпен жеке кітап болып шықты.

1938-1952 жылдарда қазақ совет сатирасының дамуы төмендеді. Баспасөзде сын-сықақ сиректеу шыға бастады. Бүған басты себеп — 1937 жылдан көптеген қоғам қайраткерлерін жөнсіз қудалау орын алды. Бұл қазақ сатириктерінің де қатарын сиретті. Сатираның алтын діңгектері Ілияс пен Бейімбет, Қадыр Тайшықов, Д.Еркінбековтерден айырылдық. Сатира аренасында А.Тоқмағанбетов пен С.Төлешев ғана қалды.

С.Төлешев аудандық газетке ауысқанға дейін, 1938-1941 жылдар арасында 30-ға тарта фельетонын жариялады. Олардың ішінде «Ескірген мақала», «Қыз ойнақ», «Қол соғылмайтын көріністер», «Тозған етік», «Қырық тиын», «Ұзын құлақ» сияқты белгілі шығармалар бар.

Б±л шығармаларында фельетонист жалған ақпарат беріп жоққа сенгіш кұдайшылдарды, өтірік даурығушылар мен өсекшіл жалақорларды, мәдениет мекемелеріндегі мәдениетсіздерді сынады.

1941 жылы үлкен ауыр кезең Ұлы Отан соғысы басталып кетті.

Ұлы Отан соғысы біздің сатириктерімізге қосымша жаңа тақырып берді. Осы жанрдың бұл кездегі негізгі міндеті арам ниетті, неміс фашистерінің басқыншылық саясатын, зұлымдық әрекеттері мен хайуандық істерін әшкерлеу, оларға деген ер кеген, ел өшпенділігін ояту.

Соғыс басталысымен С.Төлешев те бір аудандық газетке редактор етіліп жіберіледі. Ол сонда сын-сықақа жазуды көбейтеді.

Ол «Жұт жеті ағайынды, Гитлермен сегіз» деп жазды. Аш бөрідей ұлып, жан-жағын жейтін, даланы жайпап, мал-басты жұтатын жұт пен Гитлерді қатар қойды. Жұттың сегізі Гитлерге: «Тиіскен өзің едің, өз қаныңа өзің боялдың. Найзамен келіп елдің найзадан өліп жатырсың» , — деп неміс басқыншыларының майдан шебіндегі тағдырын көзалдымызға әкеледі.

Міне, мұның бәрі — ащы мысқыл, ащы шындық. Халқымыз төрт жыл бойы өз тәуелсіздігі, болашақ бақыты үшін қанды күрес жүргізді. Өмір үшін өліммен белдесіп, ақыры 1945 жылы дүниежүзілік екінші соғысты да аяқтады. Бейбіт еңбек дәуірі басталды.

1945 жылдың шілдесінде С.Төлешев республикалық баспасезге қайта оралды. Енді ол түрлі тақырыпта жаза бастайды. «Тұрпайы мен сыпайы», «Он сегіз минут», «Бастықтың әні, кеңсенің сәні», «Кеудесі Кегенде, басы Шелекте», «Қылмыстың кұны 102 сом 52 тиын», «Түймедейден түйедей», «Шәуілдірде шешен кеп», «Сырдың сырдаңдары», «Бұл кім өзі», «Қопаң-қопаң етеді», «Бастығымыз туралы баяндама», «Сырты бүтін, іші түтін» сияқты фельетондарында тырнақ астынан кір іздейтін пәлеқорлар мен ым-жымы бір жемқорларды қатты әшкереледі.

1941-1945 жылдарда майдан қамымен жүріп, мәдениет, ғылыми жұмыстарының босаңсуына байланысты, соғыс бітісімен партиямен осы саладағы кемшіліктерді жоюды колға алды. Артынша әдебиет, мәдениет мәселелері жөнінде бірнеше қаулы-қарарлар қабылданды.

1947 жылы ҚК (б)П Орталық комитеті «Қазақ ССР Ғылым Академиясының тіл және әдебиет институтының жүмысындағы саяси өрескел қателер туралы» қаулы алды. С.Төлешев те бірнеше фельетондарын осы қаулыға орай жазды. «Маңдайшаға қараңыз», «Әрі жайлы, әрі майлы», «Ат қора», «Атап көрсетілсін», «Жыртық ерінге кетік тостақан», «Ысекеңнің собығы», «РайСХО», «Тіл ботқалары» деген фельетондарында сол кездегі ғылыми мекемелер мен оқу-ағарту ісіндегі топастың тілін бұрмалайтын сақаулар мәселелері қозғалады.

С.Төлешев фельетондарының бір ерекшелігі — ол халықаралык саяси тақырыпқа бармаған. Көбіне ішкі өмірдегі кемшіліктер жөнінде жазды. Ол мәдениет, оқу-ағарту, ғылым мәселеріне көп тоқталған. Жоғарыда айтқанымыздай дүмше мүғалімдер мен шалағай ғалымсымақтарды, дұрыс сөйлеп, жаза білмейтін «сақауларды» қатал сынға алған. Осыдан оның фельетондары жалпыға ұғымды, оқуға жеңіл болып шығып жатты.

Сейділда фельетондарының бір ерекшелігі — қоғам мүлкін оңды-солды шашушы қомағайларға көп шықшиып, көп шүйілген. Оның негізгі материалы – бөспелік, тоғышарлық, өсекшілдік, жағымпаздык, шаруашылық ісіндегі көзбояушылық, мәдениетсіздік, күншілідік, ұрлық-суыққолдылыққа байланысты болды. Демек, ол – ебін тауып, қоғам мүлкін екі асаған қомағайларды нысанаға алып, кекесінмен жаншып-түйреді. Сонымен қатар, ол әйел теңдігін аяққа басушыларды, жас қыздардың арын төгушілерді де талай әшкерлеген.

С.Төлешеов фельетондары көбінесе еңбекшілер хаттарының негізінде, редакциялардың сұрауы бойынша жаза берген. Хат хабарлардағы тақырыпты фельетондық, фельетондық емес деп бөлмеген. Кез келген, мәні бар, назар аударарлық ұсақ жайттарды қиялының ұшқырлығымен фельетон етіп шығаратын. Мысалы, оның «Жазада-ақ емес пе!» деген фелетонының бар фактісі — кейбір мекеме аттарының сауатсыз жазылғандығы, «Ысекеңнің собығы» фельетонының фактісі мұғалім Смағұлдың «Ашық сабақ» дегенді «ашық собық», «минут» дегенді «мунить» деп жазып койгандығы.

Ол жансыз нәрселерді жанды нәрседей етіп те жібереді. Онда «Жуас бөтелке», «Жас мекеме», «Сырқат вагон», «Қарғыстың тірідей саламағы», «Телефонның бір жері мертігеді екен демейміз», «Документтерді аттандырыпты» деген сияқты тіркестері жиі ұшырасады.

Сейділданың фельетондарында теңеу «әрі жиі, әрі табылып қолданылады. Бір жерде тұр ақтамайтын кадрларды ол құмдай сусиды», «балықтай жүзеді», «сынаптай сыпсиды», «сықсырдай сүңгиді, бірақ су жүқпайды» деп теңейді.

Сейділда фельетондарының үшінші ерекшелігі — әсірелеуге де шебер. Бір колхоздың председателі Шәйкенов деген той жасапты. Соны ол былай әсірелейді: «Тоқсан тоғыз жерошақ қазылып, тоқсан тоғыз қазан көтерілген. Бұл тойға Ақсу ауданындағы елу бес колхоздың басшылары түгел шақырылған… Жаңағы тоқсан тоғыз мешкей қазандар жерошақтап көтеріліп, баяғылардың жұмбағында айтылатындай, «Қарабай аттан жығылып, халқы-жұрты жиылып» табақ-табақ еттер тартыла бастаған… Алпыстан аса ауыз жаппай ашылып, үш жүздей салалы саусақ етті сығымдап, сорпасын тамшылатып, ұрты мен мұрты бірдей май болған». Осындағы шын факті негізінде жасалған әсірелеу өте тартымды.

Фельетондарының төртінші ерекшелігі — мақал-мәтелдер мен аңыз-ертегілер, жұмбақ-анекдоттардан үзінділерді орынды. қолдануы. «Қопаң-қопаң етеді…» деген бір фельетонында ғана «Ел құлағы елу», «Таяқ еттен, сөз сүйектен өтеді», «Жас-жастың тілегі бір, жібектің түйіні бір», «Ебін табады де екі асайды». «Адасқанның айыбы жоқ қайта үйірін тапқан соң» [2] деген бес мақала пайдаланылған. Олардың бәрі үйлесімді, қажетті жерге қолданылған.

Тағы бір мысал, бір қарт малшының колхоздан аласы ақшасы, астығы болады. Соны алғалы келгенде бухгалтериядағылар: «Сүт ішіпсің, құмның тобылғы-сексеуілін жағыпсын», — деп, есепшотты қағып-қағып жіберіп, қартты қарыздар етіп шығара беріпті. Сонда қарт әлгілерге былай депті, дейді фельетонист:

«Баяғыда екі қыз қауақ алып көлге қарай келе жатыр екен. Алдынан бір жігіт шығып, екі қызға әзілдеп:

Қамысы мына көлдің буын-буын,

Атып алса, бұл көлдің қаз бен қуын.

Екі қыз келе жатыр кауақ алып,

Қарашы, құртайын деп көлдің суын…

деген екен. Сонда екі кыз жігітке: «Көлдің суын босқа қорып жүрсің, бұл су сенің шешеңнің күбідегі айраны емес қой», — депті. Сол айтқандай, айдаладағы құмның тобылғысы мен сексеуілі сендердіц шешелеріңінің күбідегі айраны сияқты болғаны ма, қалай?» [1].

С.Төлешев осылай әрбір фельетонын келісті келтіреді. Олардың аттарын да шебер қояды. «Тозған етік», «Қырық тиын», «Ұзын құлак», «Ат қора», «Ал кеттім» деген сияқты аттарын көргенде-ақ, оны оқуға асығасың. Кейде ол фельетонның атын «Аңқау еліге арамза молда», «Тоқсанымыз жиылып тоқты жыққан батырмыз», «Қолынан келген қонышынынан басады», «Берсе қолынан, бермесе жолынан» деп мақаладап-мәтелдей қояды.

Келістіріп атын қойған соң, Сейділда фельетонды қызықты етіп бастаудың жолдарын қарастырады. Фельетонды сәтті бастап алған соң, негізгі оқиғаны, фактіні әңгімелеуге кіріседі.

Бұл тұста ол суреттеулерді, диалогтарды, уытты сатиралық, жылы юморлық құралдарды мол қолданады.

Тәжірибелі фельетонист әдебиет шығармаларындағы көркем суреттеулерді, образдарды көп пайдалану арқылы да жазғандарын келісті келтіреді. Солардың бірі, «Түрлі-түрлі бастар бар» фельетонның жазылуы. Автор осы фельетонда Ғабит Мүсіреповтың «Қазақ солдаты» романындағы Қайрошты шаштараз болып жүргендегі көрген бастарын тірек ете отырып, ет комбинатындағы бүлінген бастарды суреттейді. Ғабит адамның, Сейділда малдың бастарын сипаттайды. Суреттеу ұқсас, бірақ екеуінің идеясы екі басқа. Ғабит оны әзіл ретінде, ал, С.Төлешев малдың бас-сирағын күтімсіздікке ұшыратқан ет комбинаты басшыларының бассыздығын айту үшін суреттеген.

Осылайша фельетонды әр қилы етіп, әр түрлі әдістермен бастау, оқушыны еріксіз ентелентіп, қызықтырып, жетелеп отырады.

Оның фельетондарының аяқталуы да әр түрлі. Фактіден оқиға туғызылып, сурет жасалатын болғандықтан олар, көбіне, сюжеттің шешілуімен бітеді. Кейде автор фельетон ақырын жеке мақал-мәтелмен, болмыс жұмбақпен аяқтайды. Бір фельетонын: «Қыстаубаев 64 бұйрық жазды, алпыс бесінші бұйрықты облыстық банк жазуға тиіс» [2], — дей бітірген. Бұнысы — Қыстаубаев алпыс төрт бұйрық жазып, алпыс төрт адамды қызметтен қуса, алпыс бесінші бұйрықпен өзін қуу керек дегені.

С.Төлешев фельетондары құрылысы, жазылуы жағынан да әр түрлі. Кейде ол пьеса, сценка түрінде, кейде хат, болмаса баяндау корреспонденция түрінде жазылады. Осылардың барлығы фельетондарға көрік, бояу беріп, тартымды етіп тұрады. Бірақ қай түрде жазылса да, олар сатиралық уытынан, кекесін қасиетінен айырылмаған. Оның фельетондары, негізінен, құнды, жас ұрпаққа үлгі болар мұра.

 

Әдебиеттер:

1.   Төлешев С. «Түрлі-түрлі бастар бар» (фельетондар жинағы). А., 1957ж.

2.   Қожакеев Т. «Сатира және дәуір» (монография). А., «Жазушы», 1976 ж. 123-137-138-6.

3.   Қожакеев Т. «Сатира негіздері» (оқулық). А., «Санат», 1996 ж. 421-424-428-6.

4.   «Социалды Қазакстан» газеті, 1936, 27 қазан, 22 қараша.

5.   «Лениншіл жас» газеті, 1946, 25 желтоқсан.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         

 

 

Қазіргі таңда бүкіл дүние жүзінде саяси-экономикалық, әлеуметтік өмірді жаңаша құрумен бірге адамзаттың бүкіл рухани, мәдени мұраларына қайта оралу, оны зерттеу жұмыстары белең алып отыр. Еліміздің егемендік алып, ұлттық санамыздың қайта өрлеуіне байланысты қазақ халқының рухани мәдениетіне, оның тарихы мен тіліне, дініне деген қызығушылық арта түсуде. Қазақ тіліміз мемлекеттік тіл статусына ие болып, ана тіліміздің сан ғасырлық тарихына, қазақ тіліндегі әрбір сөздің түп-төркінін, басынан өткерген тарихын білуге қызығушылық пайда болды. Білікті маман, зерделі азамат болып шығуға, ел тағдырын шешуге, қоғам дамуының жауапкершілігін мойнына алуға ұмтылған әр бір жас үшін ел тарихы мен мәдениетін оқып үйрену өте маңызды деп есептейміз. Сондықтан қазақ халқының ұлттық мәдени дәстүрін қайта жаңғырту үшін, ұзақ жылдар бойына өткізген тарихы мен мәдениеті терең және жан-жақты зерттеуді қажет етеді.

Қазақ халқының өткен тарихы кейбір халықтар секілді қағаз бетіне түсіріліп отырған жоқ. Көптеген қалалардың тіршілігі таусылып, аттары өшіп кетті. Біршама жазба деректерге сүйене отырып, ескі қалалардың тыныс-тіршілігін, қай жерлерде орналасқанын, оның тарихы мен мәдениетін мамандар ғана ұзақ жылдар бойына сарыла салыстырған зерттеудің нәтижесінде анықтай алды.

Түркістан аймағы Оңтүстік Қазақстан жерін алып жатты. Шығыстың бір туар ғалымдарының бірі ұлы Фердауси Тұран-Түркістанға Испиджаб, Қандыз, Фараб, Шауғар, Сауран өңірлерін жатқызса, ал кейінгі орта ғасырларда өмір сүрген Муин Ад- дин Натанзи, Рузбихан Исфагани сияқты авторлардың еңбектерінде Түркістанда – Сайрам, Отырар, Яссы, Сауран, Қарасаман, Сығнақ, Созақ қалалары болғаны айтылады [1.18].

Қазақтың ірі қайраткерлерінің бірі Мұстафа Шоқайұлы өзінің «Түркістан» деген мақаласында: « … Түркістан түркі елі деген сөз. Сонау VI ғасырдың өзін-ақ моңғол дәуріне дейінгі көшпелілер империясын, түркі жұрты қанатын жая қоныстанған кең байтақ аймақты сасанид әулеті (ІІІ – VI ғ.ғ.) кезіндегі ирандықтар осылай атай бастаған екен. Бұл көшпелі түркілер империясының территориясы Қытай шекарасынан Персия мен Византия шекарасына дейін созылып, солтүстікке қарай сасанидтер мемлекетінің арасындағы шекара қызметін атқарған. Амудариядан бастап, шығысында Индке дейін жетіп жатты. Батысында түркілер мекені Птоломейдің кезінде – ақ түркіше Даиск (яғни Жайық) атымен белгілі болған Орал өзенінен ары төңкеріліп жатты»-деп жазды [2.49].

Түркістан ұғымы, Түркістан сөзі қайдан туды деген әңгімеге келер болсақ, бұл туралы доктор Баймырза һайт былай деп жауап берді: «… Түркістан термині Иран тілдерінен енген «и» изафеті мен «стан» қосымшасы арқылы «Түркілер жұрты» (елі, өлкесі) мағынасын береді. Қазіргі кезде, әсіресе 1945- 1950 жылдардан кейін, әлем түркілерінің бесігі ретінде танылған Түркістан атауын қолдану жөнінде бірнеше пікірлер бар. «Түркістан» сөзін дұрыс түсіну және түсіндіру айрықша мәні бар мәселе…» [3.13].

Түркістан халқы қасиет тұтып, рухани астанасы ретінде таныған қаласы – Түркістан, тарихта орта ғасырлық екі қаламен байланысты екенін тарихшылар ғылыми тұрғыда жазып жүр. Оның бірі Шауғар қаласы болса, екіншісі Яссы қаласы болып табылады. Бірақ,  Шауғар көпке дейін басты қала болып келген тіпті Яссының өзі де осы қалаға бағынып отырған. Араб зерттеушісі Ал-Истахри көне Шауғар қаласы туралы былай деп жазады: «Кедерден Шауғарға дейін бір күндік жол, Шауғардан Сауранға дейін бір күнге жуық жол, ал Маркдисидидің жазба деректерінде былай кездеседі: Шауғар үлкен қала. Қаланы айналдыра қорған салынған, мешіт базардың жанында» [4.78].

«Түркістанның ортағасырлық тарихы» деген еңбекте былай жазылған: «ІХ — Х ғ.ғ.» жазба деректерден қазіргі Түркістан қаласы мен ауданы орналасқан жерде Шауғар атты орталық қаласы бар аймақ болғандығы белгілі. Шауғар VI — ХІ ғ.ғ. аралығында бұл өлкенің басты қаласы болып есептелген. Оған басқа ұсақ қалалар мен қоныстар, сонымен бірге, аймақтың болашақ орталығы Яссы да бағынған [5.17].

Археолог Е.Смағұловтың пікірінше, Шауғар ХІ ғасырдан бастап құлдырауға ұшырап, ХІІ ғасырда халқы ол жерді тастап, Яссы қаласына қоныс аударады [6.8].

Шауғар қаласынан кейін Яссы қаласы ХІІ ғасырдан бастап, Сыр бойындағы қалалардың арасында атағы шыға бастайды. «Иасы атауы жазба деректерде тұңғыш рет ХІІІ ғасырдың ортасында пайда болады, бұған себеп болған армян патшасы Гетум біріншінің моңғол хандары Батый мен Мөңкенің сарайларына сапар шегу еді. Гетум елшілігінің қолжазбасында Иасы қаласы «Асон» деген атаумен қайтар   жолда   кездескен ірі қалалардың бірі ретінде аталады [7.18].

ХVI ғасырдың басында Фазаллах ибн Рузбиханның айтуынша, әулиенің кесенесі орналасқан Яссы қаласы кең және құнарлы жер, Түркістан уәлаятының астанасы болған. Осыған сүйене отырып, Яссы қаласы астаналық дәрежеге жетуіне оның үлкен сауда орталығы, мәдениет ошағы болып, қаланың өсіп -өркендеуі тікелей негіз болды. Фазаллах ибн Рузбихан былай дейді: «Яссы қаласына көптеген тауарлар мен асыл бұйымдар әкелінеді. Ол саудагерлер жүктерін түсіретін және түрлі елдерге саяхатшылар аттанатын орын болды». Сыр бойындағы қалаларға ХV ғасыр біршама құлдырау кезеңі болды. Әсіресе, Сырдың ортасындағы қалалар басына қиындық туғанда, Яссы қаласы осы Түркістан аймағында саяси, әкімшілік және шаруашылық орталығы ретінде, қаланың экономикалық дәрежесі өсті. Түркістан аймағындағы қалалар арасында ірі қала ретінде танылды. Яссы қаласын иелену тұтастай Түркістан аймағын иеленумен бірдей болды. Уақыт өте түркілер жұрты мекендеген Яссы қаласы Түркістан атала бастады, яғни Яссы атауы Түркістан атауымен қатар жүріп отырды. Осының нәтижесінде Яссы қаласы Түркістан аталып кетті.

Түркістан өңірі өз басынан сан ғасырлық тарихи оқиғаларды өткізді. Оның көшпелі өмірі мен отырықшы мәдениеті мыңдаған жылдармен ұштасады. Орта Азияның егін еккен жазирасы мен Дешті қыпшақтың мал өсірген даласында орналасқан Сыр бойындағы қалалар ескі заманнан бері малшылар, егіншілер, саудагерлердің экономикалық, мәдени, саяси жақтан қоян-қолтық араласқан, сауда саттық, отырықшы мәдениет пен көшпелі мәдениеттің мекені болды. Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан қазақ қалалары мен далаларына сауда-саттық,  қарым- қатынас, соғыс, дін сияқты факторлар, яғни осы өңірге тән тарихи- мәдени ерекшеліктер топонимияда өз ізін қалдырып отырды. Сондықтан топонимдерді бір ғана дәуірдің немесе ғасырдың жемісі емес, мыңдаған жылдардан бері келе жатқан халық қазынасының асыл мұрасы деп айтсақ болады.

Бұл жөнінде Шоқан Уәлиханов: «Көне түркі салт-сана, әдет-ғұрпының қаймағы бұзылмаған қазақтарда өмірдің бар саласын қамтитын тарихи оқиғалармен байланысты адам аттары, жер-су атаулары, тағы басқалары есте сақталып, атадан балаға жалғасып жатады» [8.115].

«…Географиялық жер атаулары ғасырдан-ғасырға, ұрпақтан – ұрпаққа ауысып, жалғасын табумен бірге бір жола тұрақтанған топонимдердің: «жер тарихы-ел тарихы»-деп қысқаша тұжырымдауға болатын халықтың тарихи иесінің бір көрінісіне жатады»,-деп жазған болатын[9.192].

Түркістан төңірегінде, Қаратау мен Сыр өзені аралығын жайлаған ел-жұрттың Түркістан, Отырардан соң бас тоқайластырған қалалары мен әулиелері ондап, жүздеп саналады. Түркістан өлкесі сауда орталығы, суармалы егінді алқап, сонымен бірге қолөнершілердің де еңбегі қайнаған аймақ болған. VI  ғасырда тұңғыш еуразиялық империя — ежелгі Түрік қағанаты болды. Жерорта теңізі мен Қытайды жалғастырған Ұлы Жібек жолының Түркістан мен Жетісу жерлері арқылы өтетін Солтүстік немесе далалық бөлігі нақ осы уақытта қалыптасты. Бұл жолдың Сырдария бойымен жағалай Яссы-Түркістан, Отырар, Фараб, Сайрам, Сауран, Испиджаб, Сығанақ, Баршынкент, Жанкент, Қарнақ, Суяб, Өзгент секілді қалалар бой түзеген. Бұл тарихи қалалар шығыстың өмір-тіршілігінде маңызды рөл атқарған, экономикалық және мәдени өмірдің орталықтары болған. Бұлардың көбінде кезінде үлкен-үлкен медреселерімен қатар ірілі-уақты  білім ордалары да болған. Бұл жөнінде тарихи еңбектерде былай делінеді:

«Х — ХІІ веках одним из важнейших районов древней оседлой культуры был бассейн Сырдария. Здесь развивались крупные по тем временам торговые и ремесленные города, среди которых источники отмечают Отрар (Фараб), Испиджап  (Сайрам), Суткент, Сыгнак, Сауран, Баршынкент, Янгикент» [10.85].

Батыс пен Шығыс аралығында сауда байланысы ерте кездерден басталғанын айғақтайтын материал — б.з.д.  VІI ғасырда соғылған Босфор теңгелерінің Жоңғар қақпасынан табылуы. Бұл дәлелдердің барлығы Сыр бойында қала мәдениеті өте ерте кезде болғанын көрсетеді [11.352].

Енді осы мәдениет ошақтары болған көне қалалардың атауларына, олардың этимологиясына тоқталып өтейік.

            Отырар — орта ғасырлардағы Сырдарияның алқабында түркілердің ірі қалаларының бірі. Ертеде ол Тұрарбанд, Тұрар, Тарбанд, Фараб деген бірнеше атаулармен аталған. Тарихта Отырар қаласының екінші аты Фараб. Археолог ғалымдардың пікірінше: «Әуел кездегі Фараб Отырар қаласының төңірегінде бір дуан болып, кейіннен ол аудан аты Отырар деп аталмай, Фараб деп аталса керек» [12.28-29].

В.В. Бартольдтың пікірінше, ІХ ғасырдың басында Отырар және Фараб қалалары өз алдына бөлек дуанның аты болған. Олардың ортасын Сырдария өзені бөліп тұрған да, Отырар өзеннің сол жағасында, ал Фараб оң жағасында орналасқан. Фараб қаласының жанында Ал-Фарабидің туып өскен жері Весидж қаласы болған [13.234].

Тарихи деректерде Отырар қаласы алғаш рет VIІІ ғасырдың 30 жылдарында белгілі болған. Қазақ топономистерінің бірі А. Әбдірахманов былай дейді: «Отырар», «Тұрар» деген тарихи топономдердің этимологиясы түркі тілдеріндегі «отырық», «отыру», «тұру» сөздерімен түбірлес. Бұлардың түбірі – отыр, тұр етістіктері. Осыған түркі тілдерінде етістіктен жаңа сөз, яғни зат есім жасайтын ар, яр жұрнағы қосылып топоним жасалған» [14.147]. Отырар қаласының ерлік шежіресі әсіресе моңғол шабуылына қарсы тұруымен ерекшеленеді.

Сайрам – Сыр бойында орналасқан көне қалалардың бірі. Бұл қала ертеректе Испиджаб деп те аталған. Испиджаб қаласы өте үлкен және өз заманына сай дамыған қала болып саналады. Бұл қала туралы толық мағлұматты Әл-Макдисидің жазба деректерінен алсақ болады. Зерттеушінің пікірінше: «Испиджаб үлкен, ірі қала. Оның рабаты және мединасы, дүкендер, мата базары және мешіті бар». Испиджаб қаласында өте құнды да өтімді тауарлар өндірілгені, оның қазақ жерінен тысқары, шет елдерге мәлім болғаны белгілі. Испиджаб қаласында ақ маталар, қару, қылыш, найза әсіресе мыс пен темір сыртқы шетел базарларына  сатуға шығарылып отырған [15.113].

Испиджаб қаласы туралы сол замандағы араб тарихшылары мен саяхатшылары да жазып кеткен. Х ғасырда географ Әл-Истахри: «қала үйлері негізінен балшықтан соғылған, базары өте бай, жеміс-жидектермен қатар күнделікті тұрмыста пайдаланатын керек-жарақ заттар да көп болған. Қала төңірегінде ондаған қалалар мен тұрақтар жайғасқан» [16.78].

ХІ ғасырдың екінші жартысында Испиджаб атауы Сайрам атымен қатар айтылады. Уақыт өте Испиджаб қаласы Сайрам деп ауысады. Сайрам қаласы туралы ХІ ғасырда атақты ғалым Махмуд Қашқаридің еңбегінде: «сайрам ақ шаһар (Әл мәдинат-әл байза) деп һәм аталадын, Испиджаб деп һәм аталатын қала аты. Бұл сөзді Сайрам деп күмәнді айту да бар» [17.436].

Испиджаб Х-ХІІ ғасырларда ежелгі Талас (Тараз) қаласымен қатар өсті. Қалада халық тығыз орналасқан, егіншілер, сауда-саттық дамып, мәдениет орталығына айналған қалалардың бірі болған. Ежелгі Испиджаб ХIV ғасырда тозып, орнына бой көтерген Сайрам қаласы да өз басынан сан-ғасырлық тарихи оқиғаларды өткізді. Осылай бола тұрса да, деректерде кездесіп отырған Сайрам қаласының аты біздің дәуірімізге жетіп отырғаны даусыз.

Сауран – Сыр бойындағы көне қалалардың бірі. Ол Түркістан қаласының төңірегінде болған. Сауран қаласының қазір тек қаңыраған дуалдары ғана қалған. Сауран шаһары шамамен ІХ-ХVІІ ғасырларда өмір сүрген. Мұнда ертедегі түркілер қоныстанып, отырықшы мәдениет дамыған. Сауран шаһары туралы бір шама зерттеушілердің еңбектерінде кездеседі. 1867 жылы П.И.Лерх, А.Н.Бернштамдар осы қалаға келіп, оның бетіндегі көрініп жатқан заттардың қалдықтарын жинап, соған негіздп Сауран шаһары ІХ- ХVІІ ғасырларда өмір сүрген тұжырымдар жасайды [18.141].

Сауран қаласын орта ғасырлардағы  моңғол, жоңғар шапқыншылықтары қиратып, қаланы тоздырған. Бұл жағдай сонымен қатар Сыр бойында көптеген қалаларға, атап айтсақ Испиджап, Сығанақ, Баласағұн, Талас, Отырар сияқты ірі мәдени-рухани орталықтарына өзінің кесірін тигізген.

Сығанақ – Сыр өзенінің бойында орналасқан тарихи қала. Қаланың орны Сауран шахарына жақын жерде ХІ ғасырдағы Махмуд Қашқаридің сөздігінде «суғнақ – оғыздар еліндегі шахар» деп берілген [19.437].

Біздің пікірімізше Сығанақ қаласының бастапқы атауы «суғнақ», ал Сығанақ ол кейінгі атауы болып табылады. Бұл Шорнақ, Жүйнек, Қарнақ сияқты атаулармен сәйкес келеді. Мұндағы «нақ» қосымшасы атау сөз жасаушы, көбіне жер, су атауларына тән болса, «сұғ» лексемасы «өзен» деген мағынаны білдіреді. Осы айтқандарымызға сүйене отырып, «сұғнақ» атауын «өзен жағасындағы қала» деп тұжырым жасауымызға болады. Сығанақ қаласы әр ғалымның пікірінше түрлі варианттарда кездеседі. Ол тарихи деректерді Сыганак, Сыгнак, Сугнак, Сувнак түрлерінде кездесіп отырады. Ә.Абдрахманов «Сығанақ» топонимін төмендегідей көрсетеді: «Сығанақ қаласының аты мынадай бөліктерден тұрады: сығ (сөздің түбірі – «жасыру, тығу» деген мағынада Махмуд Қашқарида бар) + ын (сөздің етіс жұрнағы – «тығылу, жасырыну, қорғаныс іздеу» деген мағынаны білдіреді) + ақ (етістіктен есім жасайтын жұрнақ) = сығанақ – «қорғаныс, бекініс мәніндегі сөз» [20.161].

Созақ – Түркістан өңіріндегі тарихи ортағасырлық қала. Созақ шахары Қаратаудың теріскей беткейіне Құмкент, Қарасуан сияқты тарихи қалалармен іргелес жатыр. Созақ та Түркістан аймағындағы басқа көне қалалар секілді Монғол, Жоңғар шапқыншылықтарынан азап шеккен қала. Бұл қаланы өз уақытында дамыған қалалардың қатарына жатқызуға болады. Созақ шахары қолөнер орталығы болғаны, тері, қыш құмыралар жасап, ұсталықпен айналысқаны туралы Қазақстан тарихында айтылады. Кезінде сауда саттық мақсатында жүрген керуендер де осы Созақ, Құмкент, Саудакент қалаларын басып өткені тарихтар белгілі. Археолог Карл Байпақов: «Бұл өңірлердегі қала саны едәуір өсіп, дами бастады. Олардың ішінде 30 гектардан асатын қалалар қатарына Сайрам, Сауран, Созақ, Құмкент, Шортөбе қалалары жатады. Олар Сырдарияның оңтүстік және солтүстік жағалауларында орналасқан. Біздің заманымызға жеткен қалалар: Сайрам, Түркістан, Арыс, Манкент, Шарапхана, Иқан , Созақ» [21.127].

Созақ атауының этимологиясы Махмуд Қашқари сөздігінде оғыздар парсыларды «созақ» дегені айтылады. Бұл топоним соғды тіліне тән болуы мүмкін.

Баршынкент – орта ғасырда Сыр бойында болған атақты қалаларының бірі. Жошының Хорезм жорығын жазған атақты Жувейнидің көрсетуінше, Жошы Сыр бойымен төмен қарай, алдымен Сығанақты, одан кейін Өзгентті, Баршынкентті, Ашнасты, Жентті алған. Демек, Баршынкент Өзгенттен төмен Женттен жоғары орналасқан қала. Женттің бүгінгі орны – Қышқала. Қызылорда қаласының маңында, Көккесене дейтін күмбезге таяу жерде болған. Тарихи деректер бойынша, Өзгент Сыр бойындағы оғыз-қыпшақ қалаларының шекарасы. Өзгенттен төменгі қалалар Жент төрелігіне бағынса, одан жоғары қалалар қыпшақтардың қарамағңында болған [22.227].

Зерттеуші Рузбихан: «ХVI — ХІХ ғасырларда Сырдарияның жағасында қазақтар осы тәртіппен орналасқан. Оның бас жағында ұлы жүз тайпаларының мекені болса, орта шенінде орта жүздің, төменгі жағында кіші жүз қазақтары отырған»,-дейді. Баршынкент оғыз тайпасының сәулетті бір қаласы болған. Абуғазының көрсетуінше оның Баршын аталуы оғыз еліне даңқы жайылған жеті қыздың бірі – Гүлбаршынның атымен байланысты. Гүлбаршын – Қармыс байдың қызы, Мамышбектің жұбайы, қабірі Сырдың жағасында, Көккешен (Көккесене) деген атпен белгілі (Абулғазы, «Түрікмен шежіресі») Осы деректер бойынша, қазақтар «Қыз қала» деп келген және Баршынның атымен байланысты өзге де тарихи-географиялық атауларды есінде сақтаған (Баршындария, Баршынкөл) [23.53].

Жамал Қарши Баршынкентті Жент қаласынан үлкен деген. Жент ол кезде Жошы ұлысының Сыр бойындағы бір астанасы болды. Баршынкенттің мәдени және шаруашылық маңызы зор болды. Ақ Орданы билеген Орыс ханның ұрпақтары салдырған медресе, мешіттер, керуен сарайлар Баршынкентте, Сауранда, Отырарда, Сығанақта аз болмаған [24.229].

Қарнақ – Түркістан төңірегінің теріскей батыс жағында, қазіргі Атабай ауылының жанында орналасқан. Қарнақтың ІХ — ХVII ғ.ғ. өмір сүргендігін қала  орнында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде табылған ыдыс сынықтары мен монеталар растай түседі. Қарнақ ірі қорғандармен қоршалған қала орталығы болған. Бұл орта ғасырдағы көптеген қалаларға тән нәрсе. Қала туралы алғашқы деректер ХІ ғ. Махмуд Қашқари еңбектерінде кездеседі. Оңтүстік Қазақстан облысындағы қалалар тізімінде Қарнақты Қатақ деп атаған. Қарнақ қаласы Х ғасырда осылай аталған деседі. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі үшін қазан осы Қарнақ қаласында ХV ғасырда құйылған. Қаланың ескі аты қазіргі уақытқа дейін сақталған.

Қазақ халқының өткен тарихы ұзақ жылдар бойына, алуан түрлі оқиғаларды өткізді. Бұл көне қалалар орта ғасырдың екінші жартысынан бастап жүрген феодалдық алауыздықтар мен моңғол, жоңғар шапқыншылықтарын өткізгенімен, олар  біздің заманымызға жетіп отыр, ал жетпегені қаншама. Жоғарыда қысқаша тоқталып өткен жер-су атауларында көне тарихтың ізі жатыр. Осындай атаулардың шығу төркінін әрі қарай тереңдеу зерттеу – бүгінгі күн талабы.

 

 

Әдебиеттер:

 

1. Есмаханов А., Байпақов К. Түркістан. — Алматы – Түркістан, 2000. 260 б.
2. Шоқайұлы М. Түркістанның қилы тағдыры. – Алматы, 1992, 184 б.
3. Жұмат Ж., Алаухан Е. Қасиетті мекендегі қала. – Астана, 2000. 150 б.
4. Волин С.Л. Сведения арабских источников ІХ — ХVІ в.в. о долине р. Талас и смежных районах. Труды ИИАЭ. АН СССР. Т.VІІІ. 1960.
5. Смағұлов Е., Тұяқбаев М. Түркістанның ортағасырлық тарихы – Алматы, 1998
6. Смагулов Е.К. К вопросу об этнических принадлежности позднесредневековой культуры древних городов Южного Казахстана // Тезисы докладов-Шымкент, 1990.
7. Смағұлов Е., Тұяќбаев М. Сонда
8. Уалиханов Ш. Таңдамалы- Алматы, 1985.
9. Мырзахметұлы М.Түркістанда туған ойлар.- Алматы,1998. 368 б.
10. История Казахской ССР.  АН КазССР Т.І.- Алма-Ата. 1957. 606 б.
11. Луб – Лесниченко Е.К. Великий шелковый путь // Восточный Туркестан в древности и средневековье. -Москва. 1998.
12. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отрар.- Алматы.1972.
13. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Соч. Т.І., -Москва Восточная Литература.1963, 760 б.
14. Әбдірахманов А.Топонимика және этимология. -Алма-Ата,1975.
15. Акишев К.А., Байпахов К.М. Вопросы археологии Казахстана. 1979.
16. Волин.С.Л. Сонда
17. Қашқари М. Девону луғатит – турк. Т.І.- Алматы, 1997.
18. Шәлекенов К.У. Түріктердің отырықшы өркениеті.- Алматы, 2002.
19. Қашқари М. Сонда
20. Әбдірахманов А. Сонда
21. Байпаков К.А. Средневекавая городская культура Южного Казахстана и Семиречья. –Алматы,1993.
22. Бартольд В.В. Работы по исторической географии. Соч. Т.І. Москва, 1965.
23. Қазақтар тарихы. Атажұрт. Т.VІІІ. Қазақстанның даму институты. IDK-TIPO  Алматы, 1998,   480 б.
24. Бартольд В.В. Соч. Т.І. Сонда
25. С. Әбушәріп. Тұран-Түркістан тарихы мен өркениеті.Түркістан ,1999.

 

 

 

 

 

 

 

Түркі тілдері фразеологиясы мәселелері соңғы жылдары біршама зерттеу обьектісі ретінде алынып, жан-жақты қарастырылып келеді. Бұл салада қалыптасқан елеулі ғылыми пікірлер мен еңбектердің барлығын атап өткен орынды.

ХХ ғасырдың орта тұсынан бастап зерттеле бастаған фразеология орыс ғалымдарының ілімінен бастау алады. Фразеологизмдерге семантикалық талдау жасап, оның мағыналық жіктерін ашып, тұжырым жасаған –В.В. Виноградов.[1,364] Ол фразеологизмдерді фразеологиялық тұтастық, фразеологиялық бірлік, фразеологиялық тіркес деп үшке бөліп қарастырады. Сол себепті болса керек фразеология жайлы негізгі ойлар мен тұжырымдар осы орыс ғалымдарының пікірлеріне негізделген. Қазақ тіл білімінде фразеологияны зерттеуде алғаш қалам тартқан қазақ ғалымы І. Кеңесбаев болды [2,712].

Кірме араб сөздері арқылы жасалған фразеологизмдерде сөздердің бір қалыпты қолданылғанын ескеруіміз керек. Бұлар тілімізге дайын күйінде енді және сол қалыпта қолданылды. Олар тілімізде аударылмады не болмаса түсінікті сөздермен берілмеді. Кезінде кірме          сөздер арқылы жасалған фразеологизмдерге жайлы Н. М. Шанский «займствованный фразеологические обороты–это иноязычные по происхождению фразеологизмы, употребляющиеся без перевода» деген болатын [3,234]. Сондықтан Ш. Балли: «Сочетания прочно вошедшие в язык н а з ы в а ю т с я фразеологическим оборотами»,-дейді [4,90] .

Халықтың бай тілдік қорында сұрыпталып, тұрақталған тілді өзінің сөз маржандарымен көмкерген фразеологизмдерді пайдалану – әрбір көркем сөз шеберіне тән. Бұл тұста қашанда әрбір қаламгердің суреттеп отырған ғасыр ерекшелігіне орай өзіндік «қолтаңбасы» барлығын ескеру керек. ХІХ ғасырда отаршылдыққа қарсы күреске қатысты фразеологизмдер молынан табылса, олар сол тәуелділік қамытын киген ғасырды ғана емес, оған қоса қазақ халқының сол замандағы әлеуметтік тұрмысы алдарына көлденең тартқан қоғамдағы адамның орнын жырлау тақырыптарына қатысты кең өріс ала бастады.

Міне осы тұрғыдан алғанда Дулат, Шортанбай, Мұрат шығармаларындағы құрамында араб сөздері кездесетін фразеологизмдердің мағынасын нақтылы ашып айтып, қолданыстағы орындарын айқындау аса маңызды. Сол себепті біз оларға арнайы тоқталып, анықтама беруге әрекеттендік. Мұнда құрамында араб сөздері кездесетін фразеологизмдердің барлығын қамту көп жұмысты талап ететіндіктен, тек қана кейбір әлеуметтік, қоғамдық-саяси мәндегі және діни терминдер арқылы жасалған фразеологизмдер қарастырылып, олардың жоғарыда аталған ақындар шығармаларындағы мағыналық қолданысы негізге алынды.

Сөз етіп отырған Дулат, Шортанбай, Мұрат ақындар заманы–зар заман. Заманның өзі айтып тұрғандай сол кездегі қиын кезеңді айтып жеткізуді қолданыстағы тілдік фразеологизмдерден көреміз. Дулат ақынның шығармаларында асыл сөз тіркесі кездеседі. Бірақ қолданыстағы асыл сөз тіркесі барлық қолданыста бір мағына деп айтуға келмейді. Мысалы, «Кеңесбайға» деген өлеңіндегі асыл сөз тіркесінің мағынасын талдап көрейік:

Өз әкеңді айтайын:

Қара тіл, ділмар Ақтайлақ.

Топқа жалғыз сөйлеген,

Асыл сөзді тақтайлап.

Мұндағы асыл сөз тіркесінің мағынасы әділдік, туралық, шындық деген ұғымға келіп тұр. Егер осы асыл сөз тіркесін әділдік, туралық, шындық сөздерінің бірімен алмастырсақ ақынның айтайын деген ойына дәл келеді. Өйткені ондағы мағынаны бұл сөздердегі ұғым сол қалпында жеткізе алады: Топқа жалғыз сөйлеген, Әділдікті тақтайлап. Ал егер «Тегімді менің сұрасаң» деген өлең жолдарындағы асыл сөз тіркесіне бағамдап ой жүгіртсек, онда оның мағыналық ұғымы өзгеше екені байқалады:

Шашудай болып шашылар

Меруерттей асыл сөз деген.

Мұндағы тіркестің ұғымы бағалы, қымбат, сөз маржаны бір сөзбен айтқанда сөздің мәйегі деген ұғымда қолданыс тапқан. Осы өлең жолдарындағы асыл сөз тіркесін жоғарыда айтып өткен әділдік, туралық, шындық деген ұғымда қабылдасақ, онда ол айтайын деген ойды толық әрі нақты аша алмайтыны көрінеді. Егер осы өлең жолдарындағы асыл сөз тіркесін бағалы, қымбат, маржан сөздерімен алмастырсақ, онда ақынның ойы нақты әрі түсінікті қабылданады. Сондықтан Дулат ақынның қолданысындағы асыл сөз тіркесі бірінші, әділдік, туралық, шындық ұғымында, екінші, бағалы, қымбат, сөз маржаны деген теңеу ұғымында орынды қолданысқа түскенін көре аламыз.

Асыл сөз тіркесіндегі мағынаның негізгі өзегі араб тілінен енген асыл сөзінің қасиетіне байланысты. Асыл араб тілінде көп мағыналы сөз асл- түбір, негізі, шыққан тегі, түп нұсқасы. Асыл- 1) корень, род, племя, пороза, раса, оригиналь; 2) хорошей расы, хорошего происхождения; 3) хороший, прекрасный, дорогой, ценный; 4) настоящий, неподдельный; 5) крепкий, солидный, укоренелый [5,542]. Ал тіліміздегі асыл- қымбат, бағалы, құнды, таза деген ұғымда қолданылса, екінші ауыспалы мағынада жер астынан алынатын қазына байлық, кен ұғымын береді[6,398].

Бұл сөз араб тілінде де, қазақ тілінде де негізінен түбір, негіз, шыққан тегі мағынасын сақтап қолданылады. Бірақ бір сөзбен тіркескен кезде өзінің мағынасын кеңейтіп, қымбат, бағалы және қазына байлық ұғымдарында қабылданады. І. Кеңесбаев бұл тіркеске бағалы сөз, өсиет, ақылды пікір деп түсінік береді[2,55].  Мұндағы өсиет, ақылды пікір көркем әдебиетте образ жасауда, бейнелеу мақсатында. Мұндай бейнелеуде Дулат ақын бұл тіркесті орынды әрі ұтымды, көркем де тартымды пайдаланады:

Бәрі тегін жер тезек,

Қайсысын таңдап алайын?

Асыл сөзден бұл кетті.

Бұл өлең жолдарындағы асыл сөз тіркесінің мағынасы бірінші, екінші ұғымдағы тіркестерден гөрі өсиет, насихат мағыналарына жақын. Сондықтан Дулат ақын шығармаларында қолданыс тапқан асыл сөз тіркес үш түрлі мағынада: бірінші, әділдік, туралық, шындық ұғымында, екінші, бағалы қымбат, сөз маржаны ұғымында, үшінші, өсиет, насихат мағынасында қолданылған.

Дулат шығармаларында «Қазақ деген ғаріп жұрт» деген өлең жолдарында «ғәріп жұрт» тіркесі қолданылады. Мұндағы ғәріп сөзі арабтың ғариб– бөтен, бөгде, белгісіз мағынасындағы сөз. Дулат ақынның қолданысындағы ғәріп сөзін осылай қабылдасақ онда қазақ деген бөтен (бөгде, белгісіз) жұрт дегенге келер еді. Мұнда ақынның айтайын деген ойы ол болмаса керек-ті. Ғәріп сөзінің мұндағы қолданысы ғәріп-өзгеше, қызық орыс тіліндегі странный, необыкновенный, удивительный деген мағынасына саяды. Өйткені осы өлең жолының жалғасы ақынның айтайын деген ойының мағынасын ашады:

Қазақ деген ғәріп жұрт,

Миығыңды көрсетпей,

Ұстарасыз түсті мұрт.

Көріп тұрғанымыздай өлеңнің арғы мағынасында қазақ халқының аңғалдығын, кеңдігін, елге келген кісіге имандай сенгендігін, соның арқасында ол келгендердің арғы ойын білуде, яғни түп мақсаттарын жүзеге асыруда өзгеше бір қонақжайлылық, Сарыарқаның кең, сары даласындай кішіпейілдік танытқанын ашып көрсетеді. Осы ойды жеткізуде ақын араб тілінен енген ғәріп сөзіне жұрт сөзін тіркестіреді. Жұрт–ел, халық, көпшілік қауым. Егер тіркестегі жұрт сөзін ел, халық немесе көпшілік қауым сөзінің бірімен алмастырсақ мағынаға нұқсан келмейді. Бірақ өлең ұйқасын бұзады. Жоғарыда келтірілген өлең жолдардағы ұйқастық жұрт, мұрт, сырт сөздерімен берілген.

Ғәріп сөзі Шортанбай шығармаларында да  кездеседі. Мұнда ғәріп сөзі иран тіліндегі «пенде» сөзімен тіркесіп «ғәріп пенде» формасында келеді:

Ғәріп пенде басына

Ғәріп пен нашар сүйенген.

Бұл өлең жолдарындағы «ғәріп пенде»  тіркесінің мағынасы мүсәпір, кейуана  ұғымында. Өйткені тіркестегі негізгі айтылатын ой пенде сөзіне бағытталған. Ал пенде сөзінің мағынасы иран тілінде бәндә–құл, кіріптар, тәуелді, қызметші мағынасын береді. Осыған орай ғәріп сөзі пенде сөзімен тіркесу барысында «ғәріп пенде» тіркесі жағдайы жоқ, мүсәпір, тауқыметі көп деген ұғымда қолданылады.

Дулат ақынның «ғаріп жұрт» тіркесі мен Шортанбай шығармаларында  кездесетін «ғәріп пенде» тіркесінің өзіндік ерекшеліктері бар. Мұндағы тіркестердің бірінші айырмашылығы жұрт сөзі мен пенде сөзіне байланысты. Жұрт– бір топ, қауым немесе ұлт жайлы ұғым болса, пенде жеке тұлға, адам, адамзат ұғымында. Дулаттың «ғәріп жұрты» белгілі бір топқа, қауымға байланысты айтылса, Шортанбай шығармаларындағы «ғәріп пенде» жеке адам, яғни жеке тұлғаға бағытталған.  Екінші, «ғәріп пенде» тіркесінің негізгі мағынасы біреуге тәуелді, кіріптар мағынасында қолданылады. Сондықтан Дулат ақынның «ғаріп жұрт» тіркесі белгілі бір халық, ұлт мағынасында қолданылса, Шортанбай ақынның шығармаларындағы «ғәріп пенде» тіркесі алланың құлы мағынасына сәйкес келеді.

Шындығында, ХІХ ғасыр қазақ тарихында күрделі әрі ауыр кезең болғаны жасырын емес. Екі жақты езгі, тонау, қорлау, тілден, діннен бездіру жалпы халыққа қиыншылығы мен қорлығы көп зар алып келді. Осыны дер кезінде түсінген Шортанбай  ақын өз халқына қаһарлы үнмен орынды жеткізе білген. Жеткізіп қана қоймай ол кезеңді өзінше зар заман деп атап, осы тіркес арқылы заман халін үнге қосып жырлаған:

Зар, зар заман, зар заман,

Зарлап өткен бір заман.

Зар заман тіркесі иран-араб сөздерінен жасалған тіркес. иран тілінде зар–қайғы, қасірет, мұң, шер.  Ал заман араб сөзі – “уақыт, кезең, дәуір”. Зар заман– қайғылы кезең, қасіретті уақыт болып келеді. Зар–1) печаль, вопль; 2) печальный; зар заман “печальное время”; 3) увы! Зар агламак “очень громко плакать”; 4) зар-зор “волей не волей, хочешь не хочешь”[7,869]. І. Кеңесбаевтың қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінде зар заман– халыққа жайсыз дәуір деп түсінік берілген [2,227].

Дулат, Шортанбай, Мұрат заманы жалпы халыққа жайсыз бір кезең. Өйткені ХІХ ғасыр әдебиет тарихында да «зар заман» деп аталады. Сол себепті Шортанбай ақынның «зар заман» тіркесінің мағынасы– жалпы халыққа жайсыз, қиыншылығы мол, берекесіз болған белгілі бір кезең мағынасында қолданыс тапқан. Кезінде Мұхтар Әуезов: «Зар заман деген ХIХ ғасырда өмiр сүрген Шортанбай ақынның заман халiн айтқан бiр өлеңiнiң аты. Шортанбайдың өлеңi iлгергi, соңғы iрi ақындардың барлық күй, сарынын бiр араға топтастырғандай жиынды өлең болғандықтан, бүкiл бiр дәуiрде бiр сарынмен өлең айтқан ақындардың барлығына «Зар заман» ақындары деген ат қойдық»,- деген болатын[8,192].

Шортанбай өлеңдеріне негізгі арқау болған кезең қазақ халқының өмір тарихындағы қиын қыстау мерзімі болғандықтан ақынның сол өмірдегі көрегендігі болса, екінші оны жеткізуде танытқан шеберлігі деп ұғыну керек. Тілімізге жазба деректер арқылы жеткен арабтың заман сөзі мен иран тіліндегі зар сөзін тіркестіру арқылы тарихи шындықты өз деңгейінде жеткізе білгендігі көрініп тұр. Мұндай фразалардың негізінен пайда болуына тарихи ситуациялардың себебі барлығы белгілі. Олар сараланып, екшеленіп, белгілі бір тарихи кезеңдерді бейнелеуге бағытталған «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» болып табылады.

Заманның тарылғанынан, жат жұрттан келген келгінділердің салған ойранынан осы ақындардың заманның ауыр халін суреттеуде сөзді орынды пайдалануына түрткі болған. Өйткені тіл–халықтың ең қажетті рухани байлығы. «Адамзатқа тиісті мағлұматтың көбі тіл арқылы беріліп, тіл арқылы түсіндіріледі, адамның қоғамдағы орны, белсенділігі, жетістігі тілді қаншалықты дәрежеде меңгергенімен, сөз құдіретін қалай бағалай алғанымен тікелей байланысты. Тіл құпиясы адамзат құпиясымен байланысты болғандықтан, олардың сырын ашу, ғасырлар қойнауындағы жұмбақтар сырын ашуға жол ашады»,-дейді Р. Авакова[9,30].

Дулат, Шортанбай, Мұрат шығармаларындағы араб сөздерінен жасалған фразеологизмдер заманның ауыр халінен толық мәлімет беретін, адамның қоғамдағы орынын сипаттайтын үйлесімін тапқан тіркестер.

Зар заман ақындарының қолданысында араб сөздерінен туындаған сол кездегі діни күрес, яғни дін үшін күрестің негізінде пайда болған фразеологизмдер де баршылық. Алайда олар тілдің мифологиялық болжамынан туындаған тілдік фантастикалық құбылыс деп ұғыну мүмкін емес. Бұл фразеологизмдерді терең мағыналы хақиқатты дәріптейтін тілдік құбылыс деп ұғыну қажет.

Мұрат шығармаларында «Алланың құлы» тіркесі қолданылады. Мұндағы мағына адамзат баласы жаратылысында барлығы алланың пендесі деген ұғымда. Осы негізде Мұрат ақын Алланың құлы тіркесін өлең жолдарында бейнелі орынды қолданған:

Алланың құлы болсаң, бізге күлме,

Біреу бай, біреу жарлы қылған құдай,

Мұндағы өлең жолдарында Алланың құлы–адамзат, адам мағынасында. Мұраттың адамы–салиқалы, саналы, ақыл-ойы жетік, Алланы таныған, оның жазғанына көніп, тағдырына бойұсынған жан. Алла – араб тіліндегі жаратушы болса, құл қазақ тіліндегі біреуге тәуелді, меншігі жоқ. Алланың (құдайдың) сүйген құлы Құдайдың жарылқаған пендесі [2,36].

Шортанбай ақынның шығармаларында мынадай өлең жолдары бар:

Дұғай сәлем айтайын

Тәшкен менен Бұхарға,

Мұнда «дұғай сәлем» тіркесі кездеседі. Бұл тіркеске І. Кеңесбаев көп-көп сәлем мағынасында түсінік берген [2,150]. Жоғарыда келтірілген өлең жолдарындағы «дұғай сәлем» тіркесінің мағынасы осы көп-көп сәлем айтудың үлгісіне келеді. Өйткені кейінгі жолдарда сәлемнің қайда жолданған бағыты нақты айтылған. Егер дұғай сәлем тіркесіндегі сөздерді жеке-жеке алып қарастырар болсақ, онда оның бірінші сыңары дұғай сөзі. Бұл сөздің түбірі араб тіліндегі дұға сөзі. Араб тілінде “звать, призывать” – шақыру етістігінен туындаған І бабтың масдары, қимыл-сыны–дуа.  Мағынасы “зов, мольба, просьба, молитва” – жалыну, тілеу, өтініш, сиыну. Осы негізде дұға сөзі тілімізде жеке қолданыста көп ретте дұға жасау, дұға ету, дұға қылу, яғни жасау, ету, қылу етістіктерімен тіркесіп, Құранның аяттарын оқу ұғымында кеңірек қолданылады. Сондықтан дұға сөзі кездесе қалса ә дегенде шариғи үкімі деген оймен қысқаша Құран аяттарын оқу ойымызға оралады. Ал осы дұға сөзіне Шортанбай -и қосымшасын қосып дұғай сәлем тіркесін қолданады. Дұғай сөзіндегі —и араб тілінде туынды сөз жасайтын қосымша. Бұл қосымша түбір сөздерге қосылып жаңа мағыналы туынды есім сөз жасайды. Есім сөзге тың мағына қосып, зат есімнен сын есім тудыратын —и тек қана зат есімнен сын есім жасап қана қоймай, оған өзгеше бір рең қосып, үстеме мағына береді. Мысалы: бірінші, заттың біреуге немесе бір нәрсеге қатыстылығын білдіреді: жабал–тау, жабалиун–таулы,  сиясатун–саясат, сиясииун–саяси, даурун–дәуір, даурииун–дәуірлік, абун–әке, абауииун–әкелік т.б. Екінші, заттың бір нәрсеге тәуелділігін, неден жасалғандығын білдіреді:  набатун–өсімдік, набауииун–өсімдіктен жасалған, хадидун–темір, хадидиун–темірден жасалған т.б.  Бұл процесс араб тілінен парсы тіліне одан көршілес өзбек тіліне сол арқылы қазақ тілінің қолданысына түскен. Қазақ тілінің қолданысындағы ғылыми, мәдени, саяси, адами, қазақи т.б. сөздердегі —и қосымшасы осының мысалы.

Дұғай сәлем тіркесінің мағынасындағы негізгі ой сәлем сөзіне байланып тұр. Сондықтан тіркеске сәлем сөзі негізгі арқау болады. Дұға сөзінің қызметі сәлем сөзінің мағынасы арқылы сипатталады. Мысалы, дұға оқу дегенде біз бірінші Алланың кәләмін оқуды, яғни Құранның аяттарын оқуды түсінсек, онда осы дұға ету барысында ең кемі бір сүренің 3-4 аятын оқимыз. Сондай-ақ Құран Кәрімнің ең қысқа сүресі үш аяттан тұрады. Осы негізде дұға сөзінің дұғай болып сындық сипат алып сәлем сөзімен тіркесуі бір сәлем емес екі немесе үш қайтара сәлем айту ұғымында пайда болып, дұғай сәлем – көп-көп сәлем мағынасында қалыптасқан. Дұғай сәлем тіркесі қазіргі таңда да тілімізде қолданыста бар.

Шортанбайдың қолданысында пәни дүние тіркесі бар: Осы пәни дүниені Осы арадан болжайық! Мұндағы екі сөз де араб сөздері. Пәни сөзінің мағынасы тұрағы жоқ, алдамшы, яғни жалған ұғымында қолданылса, пәни дүние— жалған дүние мағынасында қолданылады. Бұл дүние өткінші, алдамшы, жалған деген түсінікпен мәңгілік дүние ахыретте деп ұғынып, соны айтып жеткізуге әрекеттенуден туындаған. Шәкәрім Құдайбердіұлы «Ахыреттің болмағы анық. Адам өлсе де, жан өлмейді. Пейіш пенен дозаққа кірген соң, тіпті өлім жоқ, біржолата қалады»,- дейді [10,14]. Құран Кәрімнің Қасас сүресінің 88- аятында: «Лә иләһа иллә һу куллу шайин һаликун иллә уажһаһу лаһул һукму уа иләиһи туржауун–Бір Алланың өзінен басқа нәрсенің барлығы жоқ болады. Үкім оған тән. Сендер оған қайтып ораласыңдар» делінген [11,396].

Міне пәни дүние дегенде біз көп ретте осы өзіміз өмір сүріп жатқан өмірді түсінеміз. Ал мәңгі дүние ақыретте деп ұғындырады шариғатта. Олай болса, Шортанбай ақынның қолданысындағы «пәни дүние» тіркесі осы ұғымда қолданыс тапқан.

Шортанбай ақын барлық қолданыста тек «пәни дүние» тіркесін қолдана бермейді. Ол өз өлеңдерінде осы тіркесті қазақша үлгіге салып «жалған дүние» үлгісін де пайдаланады. Оның нақты жалған екені түсінікті болу үшін «алдаушы» сөзімен береді:

Алдаушы жалған дүниенің

Алдайтұғын бұлы бар,

Көріп тұрғанымыздай пәни дүние тіркесі бір кездері кең қолданыс тапса, бірте-бірте пәни сөзін алмастыратын жалған сөзімен «жалған дүние»  тіркесі қалыптаса бастады. Кейіннен ол оны алмастырды. Өйткені қарапайым халық дүние сөзінің мағынасын түсінгенімен пәни сөзінің мағынасын түсіне алмауы мүмкін. Сол себепті жалған сөзі тілімізде пәни сөзінің синонимі ретінде кеңірек қолданылғанын көруге болады.

Тілімізде осыған ұқсас пәнидің жүзі деген сөз тіркесі де қолданылады. «Пәни» деген о баста — өзгермелі, құбылмалы, опасыз деген мағынада айтылған. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінде бұл тіркеске түсінік бергенде «өзгермелі, құбылмалы, опасыз» деп келтіреді [2,441].

Мүмкін бұл пәни сөзінің ауыспалы ұғымда адам баласының өміріндегі күрделі, қиын-қыстау, құбылмалы, опасыз, өзгермелі, күйбелең тіршілікке байланысты қолданылғандағы түсінік болса керек. Өйткені бұл түсінік пәни дүние тіркесіндегі пәни сөзінің мағынасын толық ашып тұрған жоқ. Пәни дүние дегенде адамзаттың өмір сүрген жалған дүниесін ұғынамыз. Адам баласы бұл дүниеге қонақ. Оның өмір сүру өлшемі белгілі, яғни 100 жыл деп белгіленсе, келесі өмірде мәңгіге қалады деп ұғынады. «Бұл дүние жалған– ақырет мәңгілік» деген ұғым осы негізде пайда болған.

Мұрат ақынның өлең жолдарында да пәни сөзі кездеседі. Бірақ ол Шортанбай ақынның қолданысындағы үлгісінен өзгеше үлгіде пайдаланады:

Жалғаншы фәни заманда,

Топырақтан жаратқан.

Мұнда ақын пәни сөзін заман сөзімен тіркестіріп қолданады. Онда ақын пәни сөзінің мағынасын ашып көрсетеді. Шортанбай «алдаушы» сөзімен түсінік берсе, Мұрат «жалғаншы» сөзімен келтіреді. Жалпы алғанда, тілімізде кеңірек қолданылатын пәни дүние, пәнидің жүзі, пәни заман тіркестеріндегі айтылатын ойдың негізгі тірегі – пәни сөзі. Адам баласы топырақтан жаралып, ақыретте қайта топыраққа оралуын негіз етіп бұл дүниенің жалған екенін сипаттайды. Олай болса, Шортанбайдың қолданысындағы пәни дүние тіркесі мен Мұрат ақынның қолданысындағы пәни заман фразаларының мағынасы осы жалған дүние ұғымында келеді.

Сол себепті тілімізде ХІХ ғасырда кеңірек қолданыс тапқан «пәни дүние» тіркесінің мағынасы нақтыланып, жалпыхалыққа түсінікті «жалған дүние» тіркесіне ауысып қолданылғаны байқалады. Қазіргі таңда пәни дүние тіркесі тарихи, көне дастандарда қолданылмаса, өзгелерде тілімізге түсінікті «жалған дүние» тіркесімен келеді.

Араб тіліндегі сұбхан сөзі тілімізде өте сирек қолданылады. Ол көне діни шығармаларда қолданыс таппаса, өзгелерде қолданылмайды. Сұбхан алла тіркесін өткен ғасырдағы шариғи ілімдері бар ақындар өз шығармаларында орынды пайдалана білген. Оның себебі қарапайым халыққа мағынасы толық түсінікті емес. Сұбхан араб тілінде сабаха етістігі араб тілінде жүзу мағынасын берсе, екінші баб үлгісі бойынша саббаха мақтау, мадақтау мағынасында қолданылып, екінші бабтың масдары, яғни іс-қимыл атауы ұғымында субханун–мақтау, мадақтау субхан аллаһу–аллаға мақтау мағынасында қолданылады. Сұбхан Алла – Аллаға мақтаулар. Дініміз исламда мақтау да, мадақтау да бір Аллаға. Аллаға деген құлшылық, Аллаға деген ғибадат, Аллаға деген мадақтар оны танығаннан туындайды.

Араб тілінде Сұбхан Алла тіркесі үш түрлі мағынада қолданылады. Бірінші, Аллаға мақтау, мадақтаулар келтіру мен Алланың ұлылығын сипаттау мағынасында.  Бұған қасиетті Құран Кәрімдегі Сұбхан Алла тіркесінің қолданысын келтіруге болады. Мысалы: Субхана Аллаһи амма ясифуун– Алла олардың сипаттағанынан пәк, Субхана Аллаһи амма юшрикуун–Алла олардың қосқан теңеулерінен пәк [11,525].

Екінші, бір ерекше құбылыстың болғанын көргенде таң қалу, таңырқау мағынасында қолданылады. Мысалы, Құран Кәрімдегі Юсуф сүресінің 108-аятындағы Сұбхан Алла тіркесі таң қалу, таңырқау мағынасында қолданыс тапқан: Субхана Аллаһи уама ана минал мушрикиин – Сұбхан Алла, мен мүшіріктерден емеспін. Мұндағы Сұбхан Алла тіркесінің қолданысы мақтау, мадақтау немесе Алланың ұлылығын сипаттаудан  гөрі таң қалу, таңырқау мағынасына сәйкес келіп тұр. Бұл тіркес қазақ тілінде қөп қолданылмайды. Тек шариғи ілімі бар, діни мамандардың ауыз екі сөйлеу тілінде бір нәрсеге таңданған жағдайда қолданылатыны бой көрсетіп қалады. Үшінші, зікір ету, тәубеге келу мағынасында қолданылады. Мысалы, Құран Кәрімдегі Нәміл сүресінің 8-аятында Алланы еске алып, тәубеге келу мағынасында қолданыс тапқан: Субхана Аллаһи раббил аламиин – Сұбхан Алла, Әлемдердің Раббы Алла. Сондай-ақ Алланы зікір етуде – тәсбих аударуда бірінші отыз үш рет Сұбхан Алла тіркесінің айтылуы осының бір дәлелі.

Жалпы алғанда, Құран Кәрімде Сұбхан Алла тіркесі жеті орында кездеседі. Оның бесеуінде Аллаға мақтаулар мен мадақтау, Алланың ұлылығын сипаттау мағынасында келсе, біреуінде таңырқау, біреуінде тәубеге келу мағынасында қолданыс тапқан. Ал біз Шортанбай ақынның қолданысындағы Сұбхан Алла тіркесін араб тіліндегі зікір ету, Алланы еске алу, тәубеге келу мағынасында көреміз:

Қолында күрзісі бар, түсі суық, Жаныма бір шыбындай қысым қылды. Келтірдім сонда тұрып сұбхан алла,

Мұрат Мөңкеұлының «Сарыарқа» өлеңінде талақ ету сөз тіркесі бар:

Бұл қоныс-жеті жұрттың кеткен қоныс,

Ноғайдың көшіп, талақ еткен қоныс.

Талақ сөзі шариғатта ерлі-зайыптылардың арасында неке бұзылған жағдайда қолданылады. Талақ ету – әйелімен ажырасу. Бірақ бұл Мұрат ақынның өлең жолдарында түп нұсқасындағы мағынасына негізделіп қолданыс тапқан. Ондағы мағына нақты тастау, тастап кету  ұғымын білдіріп тұр. Бірақ әйелімен ажырасу мағынасында емес жерге, ата қонысты тастап кету ұғымында қолданылып тұр.

Талақ шариғат бойынша неке бұзу ұғымындағы сөз болса, оның тіліміздегі қолданысы осы сөз етіп отырған XIX ғасырда сирей бастайды. Бірақ мағынасына нұқсан келтірмей өзге қолданыстарда кездесіп қалады. Мұрат ақын бұл сөзді тілімізде қолданыста болған талақ ету үлгісімен қолдана білген. Алайда, Мұрат ақын талақ сөзімен тіркеске салу етістігін де пайдаланады. Мұндағы талақ салу тіркесі жеке алғанда орынсыз тіркес болып шығады. Ал ақын оны тіркесте шебер көрсете білген:

Бұл қоныс-жеті жұрттан қалған қоныс,

Ноғайдың көшіп, талақ салған қоныс.

Негізінен талақ сөзі салу етістігімен емес ет-ету етістігімен тіркесуі орынды болар еді (талақ ету). Десек те, ол осылай талақ салу формасында мағыналы тіркес жасап оны буынға, ұйқасқа сәйкестендіріп отыр. Өйткені Мұрат ақын сөз тіркестерінде өлең ұйқасын сақтап, өз шеберлігін танытып, талақ сөзі мен салу сөзін орынды тіркестіре білген. Бірінші жолда 11 буын болса, екінші жолда да 11 буын болып келеді. Мұрат ақын өз шығармаларында араб кірме сөздерін буын мен ырғаққа сәйкестендіріп, араб сөздерін түрлі негізде тіркестіре білген.

Қорыта айтқанда, араб сөздерінен жасалған фразеологизмдердің табиғатын анықтау біршама күрделі екені анық. Өйткені бұл бағытта жұмыс жүргізуде оның құрылымын, семантикалық жүйесін анықтау, олардың семантикалық топтастырылуы және салыстырмалы-тарихи даму мәселелері тұрғаны белгілі. Сол себепті жоғарыда берілген фразеологиялық тіркестер ақындар өмір сүрген әлеуметтік, қоғамдық-саяси өмірге байланысты дүниеге келген фразеологизмдер деп тану керек.

Дулат, Шортанбай, Мұрат шығармаларындағы араб сөздерінен жасалған фразеологизмдер біршама кең әрі орынды қолданыс тапқан. Олардың қолданысындағы фразеологизмдер үшеуінде бірдей емес. Бірінде қолданылған тіркестер екіншісінде қайталанбайды. Тек жеке сөздер қайталанады. Бірақ олардың өзі өзге сөздермен тіркесіп мағыналық жағынан да өзгеше бір рең беріп қолданыс тапқаны байқалады.

ХІХ ғасырдың өн бойындағы қазақ поэзиясынан және сөз етіп отырған Дулат, Шортанбай, Мұрат шығармаларынан діни ұғымда пайда болған фразеологизмдер негізінен қазақ халқының мәдениетіне енген ислам дінінің әсерін байқатады. Бұл пікірді Ж. Қоңыратбаева: «Діни наным-сенімге байланысты фразеологизмдерден халық өміріндегі нақты бір діннің әсерін, діннің рухани өмірде, дүниетанымда алатын орнын анық көруге болады»,-деп түйіндейді [12,50]. Сол себепті Дулат, Шортанбай, Мұрат шығармаларында діни ұғымдағы фразеологизмдер де діннің рухани өмірдегі танымы негізінде қолданыс тапқан.

 

Әдебиеттер

 

1. Виноградов В.В. Об основных типах фразеологических единиц в русском языке, М.-Л., 1947, стр 364.
2. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі А., 1977, -712 бет; 55, 227, 36, 150, 441-б.
3. Шанский Н. М. Лексикология современного русского языка. М., 1972, стр.234.
4. Балли Ш. Французкая стилистика. М., 1961, стр.90.
5. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. т. І, ч. І, стр. 542.
6. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. І том, 398-бет.
7. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. т.ІV, ч.І, стр. 869.
8. Әуезов М.  Әдебиет тарихы. А., 1991, 192-бет.
9. Авакова Р. Фразеологиялық семантика. А., 2002, 30-бет.
10. Құдайбердіұлы Ш. Мұсылмандық шарты.А., 1993,-80 бет;14-бет.
11. Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі. 1991, 396-бет, 525-бет.
12. Қоңыратбаева Ж. М. ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы тіліндегі фразеологизмдер.  Фил. ғыл. кан. дисс. А., 2002, 50-бет.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қай халықтың да өсіп өркендеген ғылымы мен ілім-білімінің көш басында сол халықтың ғылымына, әдеби-мәдени, қоғамдық саяси өміріне еңбегін сіңірген, оның іргелі теориялық тұжырымдарына елеулі үлес қосқан ардақты есімдердің тұрары сөзсіз.

Қазақ тіл білімі ғылымының профессоры М. Балақаев – қазақ халқының даңқын арттыра түскен аса көрнекті ғалымдардың бірі. Оның қазақ тіл біліміне сіңірген орасан мол еңбектері  тіл білімінде терең із қалдырып, өз замандастары мен кейінгі ұрпақтарының есінде берік сақталуда. М. Балақаевтың қазақ тіл білімінде шұғылданған саласының бірі – қазақ тілі синтаксисінің мәселелері. Бұл салада М.Балақаевтың қаламынан  шыққан мақалалардан басқа көлемді еңбектері көп. Осы жұмыстарының ішінде М. Балақаевтың жеке өзінің теориялық жағынан мол зерттеген саласы – сөз тіркестері. Бұл мақалада ғалымның осы мәселелер жайында қандай еңбектері болғаны және онда сөз тіркесі мәселелерінің қай дәрежеде сөз етіліп, қаншалық сипаттама алғаны жайлы біраз мәліметтер айтпақпыз.

Жалпы сөз тіркестерін зерттеу тек 1950 жылдардан кейінгі уақытта ғана бір жүйеге келе бастады. Одақтық тіл ғылымында сөз тіркесі синтаксисі мәселесі жөнінде Н.Н. Дмитриевтің, А.Н. Кононовтың, С.И. Убрятовалардың еңбектері жарық көрді. Қазақ тіл білімінде сөз тіркесі 1950 жылдарға шейін тек мектеп грамматикаларының көлемінде айтылып келді. Онда сөз тіркесіне толық сипаттама беріп, оның түрлі жақтарын егжей-тегжейіне дейін зерттеген ешкім болған емес. Ол туралы  А.А.Коклянова: “Сөздердің байланысы, септікті және шылаулы тіркестер мен анықтауышты конструкциялар түркі тілдерінде әлдеқашан қолға алынған болатын. Алайда арнаулы зерттеулер тек қазір пайда бола бастады.  Соның бірі – проф. М.Балақаевтың “Основные типы словосочетаний в казахском языке” деген еңбегі. Бұл еңбегінде автор сөз тіркестерінің құрылымдық түрлері, есімді, етістікті сөз тіркестерін, шылауды меңгеру мен септікті меңгеру сияқты көптеген мәселелерін жан-жақты көрсетеді” ,- [1, 39] деген болатын.

Қазақ тілінде сөз тіркестерінің жекелеген мәселелері, әсіресе байланысу формалары туралы ғана сөз болып келсе, М.Балақаев сөз тіркестерінің теориялық мәселесін, А.Байтұрсыновтың сөйлем мүшелері теориясы сияқты, бүкіл түркологияда алғаш көрсете білді.

М.Балақаев 1957 жылы шыққан “Основные типы словосочетании в казахском языке” деген монографиясында сөз тіркестерінің өзіне ұқсас категориялардан айырмашылығын, әсіресе, сөз, сөйлем мүшелерімен ұқсастықтары мен айырмашылықтарын, сөз тіркестерінің негізгі обьектілерін, олардың ішкі ерекшеліктерін, әсіресе сөз тіркестеріндегі сөз таптары тіркесінің негізінде тіркесімділік мәселесін алғаш рет көрсетті.

М.Балақаев сөз тіркестерін жалпы есімді, етістікті етіп екіге бөліп, оның әрқайсысының өзіндік ерекшеліктерін, басыңқы компоненті мен бағыныңқы компонентінің қандай сөз таптарынан болатындығын және ондай кездегі тіркесу қабілетін дұрыс қорытындылайды. Сол сияқты автор бұл еңбегінде сөз тіркестерінің байланысу формалары мен амалдарын және олардың синтаксистік қатынастарын сөз етеді. Сөз тіркестерін байланысу формасына қарай қабысу, қиысу, меңгеру және матасу деп төртке бөліп қарастырады.

Мұнан басқа М.Балақаевтың сөз тіркесі  синтаксисіне арналған 1941 жылғы “Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері”, 1949 жылғы “Қазақ тілі грамматикасы синтаксисі”, 1961 жылғы университет пен педагогикалық институттардың филология факультетеріне арналған оқулық “Қазіргі қазақ тілі грамматикасы”  атты еңбектері бар, сонымен қатар 1987 жылы жарық көрген “Қазақ әдеби тілі” деген еңбегінде де сөз тіркестері туралы жан-жақты сөз етілген.

Сөз тіркесін сөйлемнен ажырату – жалпы тіл білімінде негізгі мәселелердің бірі. М. Балақаев өзінің “Қазақ әдеби тілі” деген еңбегінде В.В. Виноградовтың сөз тіркесін – номинативті, сөйлемді предикативті деген пікірін жоққа шығарып, сөз тіркестері тек қана мынадай жағдайда атауыштық қызмет көрсететіндігін дәлелдейді. Олар төмендегідей:

—          сөз тіркесі құрылымында пайда болған терминдік тұрақты атаулар (қант қызылшасы, темір жол, мал дәрігері т.б.);

—          осындай атауыш мағыналы сөз тіркестерінен біріккен, кіріккен күрделі сөздердің жасалуынан олардың екінші рет атауыш дәрежесіне көтерілген атаулар (қараторғай, тасбақа, өнеркәсіп, қолөнер, кәсіподақ т.б.).

М. Балақаев номинативті сөз тіркестерінің тағы бір тобы ретінде газет-журнал, кітап, шығарма, кеңсе, ұйым, жер, су атауларын, сонымен қатар  мақала, хабар атауларын айтады. Бұған дәлел ретінде мынадай мысалдар келтіреді: “Социалистік Қазақстан” (газеті), “Халық мұғалімі” (журнал), “Қобыланды батыр” (жыры), “Балқаш көлі”, “Достық жағдайда”, “Шабындықтағы шабыт” т.б.

Бұл фактілерге қарап, сөз тіркестерінің номинативтігін осындай әдеби тілде жұмсау қызметі орайында ғана пайда болатын құбылыс деп таниды [6,95]. М. Балақаев өз еңбегінде сөз тіркесіне мынадай анықтама береді: “Синтаксистік қарым-қатынасты білдіру үшін кемінде толық мағыналы екі сөздің сабақтаса байланысқан тобын сөз тіркесі дейміз” [2,26].  Мұнда М. Балақаев сөздер тек қана бір-бірімен сабақтаса байланысатынын айтады.

Жалпы тіл мамандарының арасында сөздердің салаласа, сабақтаса байланысу түрінің қайсысын сөз тіркесіне жатқызу туралы әр түрлі пікірлер бар.  Көптеген ғалымдар сөз тіркесі болу үшін олар бір-біріне бағына байланысуы тиіс деп, тек сабақтаса байланысқан топты ғана сөз тіркесіне жатқызса, ал кейбір авторлар салаласа байланысқан сөздерді де сөз тіркесі дейді [3,9].

Ал Т. Сайрамбаев сөйлемдегі сөздер екі түрлі жолмен сабақтаса және салаласа байланысады дей келе мынадай мысалдарға талдау жасайды:     “Астан кейін Әбіш, Мағаш, Күлбадан үшеуін кең шапанының екі жақ етегімен жамылшылап ерткен Абай ішінен бір шүкіршілік етті (М.Ә.), Жіңішке жолмен бір пар атты келеді (С.М.). Сонда бірінші мысалда Әбіш, Мағаш Күлбадан сияқты бірыңғай мүшелер бар. Олар өзара сөз тіркестерін құрай алмайды. Өйткені біріншіден бір-бірімен байланысу ыңғайында емес, олардың әрқайсысы басыңқы мүшемен жеке-жеке байланысқан, ал екінші мысалдағы сөздер бір-бірімен сабақтаса байланысқан. Мысалдағы жіңішке сөзі жол сөзімен, жол сөзі келу етістігімен тіркеліп біріне-бірі бағына байланысқан  [4,13].

Н. Сауранбаев сөздер біріне-бірі бағынбай тең дәрежеде тұрып байланысса, ол салалас тіркес болады деген пікір айтады [5,153].

Бұл жөнінде М. Балақаев: “Сөз тіркесі – сөйлем мүшелерінің тіркесі емес, сөз таптарының тіркесі. Сөз тіркесіндегі сөздер тек сабақтаса байланысады, салаласа байланысатын бірыңғай мүшелер сөз тіркесі деп есептелмейді. Олар жай сөйлем синтаксисінде қаралуы тиіс” [2,22].

Жалпы бірыңғай мүшелер сөз тіркесіне қатысты болмайды, өйткені сөз тіркесі болу үшін олар бір-біріне бағына байланысуы тиіс. Ал ондай қасиетті бірыңғай мүшелерден таба алмаймыз. Бірыңғай мүшелердің әрқайсысы бір-бірімен бағына байланысудың ыңғайында емес, тек тең дәрежеде құрылады. Олардың әрқайсысы басыңқы мүшелермен жеке-жеке байланысуы тиіс. Осыған сәйкес бірыңғай мүшелер сөз тіркесінің объектісіне ене алмайды. Олар тек жай сөйлемнің, бірыңғай мүшелердің ыңғайында қарастырылуы керек. Сондықтан жоғарыда көрсетілген ғалымдардың бірыңғай мүшелердің байланысын сөз тіркесі синтаксисіне қоспауы өте орынды.

Бірыңғай мүшелердің тіркес құрауға қабілетсіздігі жөнінде профессор                      Қ. Шәукенұлы керісінше пікір айтады. “Қазіргі қазақ тілінде сөз тіркесі мен сабақтастық байланыста ғана болып, салаластық байланыста тұрған бірыңғай мүшелердің тіркес құрауға қабілетсіздігі айтылып жүр. Негізі бұл ағат айтылған пікір болар. Өйткені, сөйлемде айтылған ойға қатысты қандай сөз де тіркеске түсе алады. Ол – тұтас ойды құраушы тетік қой. Егер мәселе бірыңғай мүшелердің өзара қатысына қалса, әңгіме басқаша болар еді [7,9].

М.Балақаев сөз тіркесіне берген анықтамасында сөз тіркесінің бірімен-бірі байланысты үш түрлі қасиетін көрсетеді: 1) толық мағыналы – номинативті сөздерден құралатындығы; 2) олардың бірі бағыныңқы, екінші сыңары басыңқы болуға тиісті екені; 3) олардың синтаксистік қатынасты – мүшелік мағыналарды білдіруі. Сонда сөз тіркестерінің негізгі белгілеріне мыналарды жатқызуға болады:

1. Сөз тіркестерінің байланысу формалары.
2. Сөз тіркестерінің байланысу амалдары.
3. Сөз тіркестерінің синтаксистік қатынастары.
4. Сөз тіркестерінің түрлері.

Яғни бұл төрт белгі сөз тіркестеріне тән белгілер. Сөз тіркесінің негізгі белгілерінің бірі сөз тіркестерінің байланысу формалары жалпы түркі тілдеріндегі еңбектерде бір қалыпқа түспеген. Байланысу формалары мен байланысу амалдарын керісінше ауыстырып қолданушылық бар [1,46]. Негізінде қазақ тіліндегі еңбектерде сөз тіркесінің байланысу формаларына: меңгеру, қиысу, матасу, қабысу, жанасу жатқызылса олардың байланысу амалдарына аналитикалық және синтетикалық тәсілдер жатқызылады. Байланысу формасы деп М. Балақаев сөздердің өзара байланысу тәсілдері негізінде біріне-бірінің бағыныңқылық қатынасын білдіретін синтаксистік тұлғаларды атайды [2,33].

Ал байланысу тәсілі сол сөз бен сөзді байланыстырудағы дәнекерлік элемент болуға тиіс. Оны қызметіне сай сөз тіркестерінің байланысу тәсілі деп атау орынды. Сонда сөз бен сөзді байланыстырудағы элементтер — жалғаулар, интонация, орын тәртібі, шылау.

М. Балақаев өз еңбегінде қазақ тіліндегі сөздердің синтаксистік байланысу формалары ретінде қиысу, матасу, меңгеру, қабысу, жанасуды жатқызады. Бірақ М. Балақаев еңбектерінде жанасуды қабысудың бір түрі деп тауып, оны өз алдына қарастырмайды. Бірақ осы негізде мектеп грамматикаларында әлі күнге дейін жанасу өз алдына беріліп жүр.

Бұл шағын мақаламыз проф. М.Балақаевтың сөз тіркесі синтаксисіне қатысты айтылған ой-пікірлерін толық қамтиды дей алмаймыз. Өйткені оның еңбектерін оқыған сайын, басқа мәселелер тәріздес, сөз тіркесі синтаксисіне байланысты жайттарды әр қырынан тани түсеміз. Рас, ғалым еңбектерінің ішінде бүгінгі күннің талабымен келсек, басқаша қарастырылған, өзінше жіктелген кейбір тілдік құбылыстар да кездесіп қалады. Алайда бұлар автор ойының өзіндік көрінісі.

Әдебиеттер

1. Коклянова А.А. Глагольные словосочетания в узбекском языке. //Исследования по синтаксису тюркских языков. М., 1962.-240б

2. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі синтаксисі. –Алматы;  Мектеп, 1966.-335б
3. Убрятова Е.И. Исследования по синтаксису якутского языка. М – Л., 1950. – 227б
4. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. Алматы; Мектеп, 1981.-197б
5. Сауранбаев Н. Қазақ тілі (педучилищеге арналған) -Алматы; 1953.- 237б
6. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі. – Алматы; Ғылым, 1987. – 272б
7. Шәукенұлы Қ. Синтаксис.  -Алматы ,Арыс, 2004.-248б

 

 

            Қазақ тіл білімінде алғаш үйірлі мүше ұғымы қолданылғанда, оның ерекшеліктерін, құрылымын, нақты ережесін беру ғалымдар арасында даулы мәселелер туғызды. Тіл білімінде үйірлі мүшелердің теориялық анықтамасы болып, “кемінде екі не одан да көп сөзден құралып, бастауыштық-баяндауыштық қатынастан тұратын бір сөйлем мүшесінің қызметін атқаратын сөздер тобы” [1, 430] саналады.

Үйірлі мүшенің тіл білімінде қалыптасуы 1936 жылы осы терминді С. Жиенбаевтың алғаш енгізуінен басталады. Осыдан кейін бұл тың дүниенің зерттелу аясы кеңейді. Тіл білімінде үйірлі мүшені зерттеуші ғалымдар қатары көбейді [2,5,6,7,8].

Қазақ тіл білімі ғалымдарының пікірлерін талдау барысында, үйірлі мүшеге қатысты үш мәселені анықтауға болады. Олар: 1) үйірлі мүшеге бастауыштың қатысы; 2) үйірлі мүшелі сөйлем, оның түрлері; 3) үйірлі мүше және интонация.

Үйірлі мүшеге қатысты бірінші мәселе оның бастауышпен байланысы. Үйірлі мүшелерде бастауыштың болуын ғалымдардың бір қатары міндетті деп санаса, кейбіреулері қажет еместігін көрсетеді. Т.Қордабаевтың “құрамында бастауыш, баяндауыш боларлық сөздері бар, бірақ өздері байланысатын сөздерінен интонация арқылы бөлініп айтылмайтын тіркестер ғана саналу керек. Егер құрамында бастауыш, баяндауыш боларлық сөздері болмаса, ондай тіркес үйірлі мүше бола алмайды” деген пікіріне қарасақ [5, 156], үйірлі мүшеде бастауыштың болуы міндетті. Ал, С. Жиенбаев “үйірлі мүшелі топтың өзіндік арнайы бастауышы болады, оның болмауы да ықтимал” [4,17] деп үйірлі мүшелердегі бастауыштың орнын міндетсіз деп санайды. Бұл пікірге С. Аманжоловтың “сөйлемнің бір мүшесі сияқты, бір сұрауға жауап беретіндей болып тіркескен, бірақ әрқайсысы бөлек мүше есебінде талдауға келетін сөздердің тобын үйірлі мүше дейміз” [2,138] деген пікірі жақын келеді. Себебі, С.Аманжолов та үйірлі мүшелерде бастауыштың болуын міндеттемеген, әрқайсысы бөлек мүше болуын негіздей отырып, төмендегі мысалдарды келтіреді: Сырын білмеген аттың сыртынан жүрме. Не айтарын білмеген адам әр түрлі нәрсе айтады. Бұл сөйлемдердегі үйірлі мүшелердің бағыныңқы сыңарлары толықтауыш, басыңқылары баяндауыш болып келген. Демек,  үйірлі мүшелерде бастауыштың болуы міндетті емес.

Үйірлі мүшелерді сөз еткенде, күрделі мүше айтылары сөзсіз. Олардың ұқсастығы екі немесе одан да көп толық мағыналы сөздерден жасалуы, ал ерекшелігі құрылымдық жағынан, яғни өз ішінде шартты түрде жеке мүшелерге талдауға болатындығында. Келе жатыр, оқып отыр, кетіп бара жатыр, жығылып қала жаздады деген күрделі сөздерді жеке-жеке талдауға болмайды. Ал, үйірлі мүшелер сөйлемнен тыс талдауға келеді.

Сонымен қатар, үйірлі мүшелердің қызметі жағынан күрделі мүшеге қарағанда аясы анағұрлым кең. Үйірлі мүшелер бірде бастауышты болып келсе, бірде толықтауышты, кейде анықтауышты болып келеді. Бұл үйірлі мүшенің күрделі мүшеге, бастауышқа, анықтауышқа, пысықтауышқа қарағанда жеке сөйлемге  жақын ерекшеліктері едәуір мол екендігін көрсетеді, бірақ солай бола тұрса да оларды сөйлемге жатпайды деп қараймыз. Күрделі мүшелерде бұл ерекшеліктер жоқ, олар өз ішінде жіктелмей тұтас күйінде қарастырылады.

Күрделі мүше мен үйірлі мүшенің ұқсастықтары жоғарыда айтылғандай, тек қана сырттай, яғни олардың құрамындағы сөздер екіден асқандығында, ал сол сөздердің арасындағы байланысы, өзара қатынасы екі мүшеде екі түрлі. Осыған қарап, үйірлі мүшеге құрамындағы сөздер екіден көп, өзара байланысатын жеке-жеке сөйлемнен тыс талдауға болатын сөз тіркестерін айтамыз деген пікірімізді нақтылаймыз.

Үйірлі мүшелерді кейбір ғалымдар құрмалас сөйлемнің бір     компоненті ретінде қарастырып, жеке сөйлем деп таниды, С.Жиенбаев «үйірлі мүше сөйлемнің күрделі ойын білдіреді. Сондықтан ол құрмалас сөйлем қатарына қосылулары керек» [4, 15] деген анықтама береді. Бірақ, С.Жиенбаев  үйірлі мүшені құрмалас сөйлем деп танығанымен, оны салаластарға да, сабақтастар тобына да жатқызбайды. Ол үйірлі мүшені бағыныңқы сөйлемнің бір түрі ретінде танып, «біздің үйірлі мүшеміз баз-баяғы бағыныңқы сөйлем» [4, 15] деген пікірімен толықтырады. Жоғарыда айтылғандай, зерттеуші ғалымдардың бір қатары үйірлі мүшені бағыныңқы сөйлем деп таныса, кейбір ғалымдар жай сөйлем қатарына жатқызады. үйірлі мүшелерді осы екі сөйлемнің біріне жатқызу ғылымда даулы мәселе болды. Себебі, екі түрлі көзқарас ғылымда шатасуға алып келді. Жоғарыда келтірілген С.Жиенбаевтың пікіріне Т.Қордабаевтың пікірі қарама-қайшы. С.Жиенбаевтың  бағыныңқы сөйлем деп таныған үйірлі мүшелі сөйлемдерін Т.Қордабаев жай сөйлемдерге жатқызады да, «үйірлі мүшелі сөйлемдерді сабақтас құрмаластың құрамына жатқызатын пікірлерді мақұлдай алмаймыз. үйірлі мүшелердің, әсіресе, есімшелер арқылы жасалатын үйірлі мүшелердің орыс тіліне аударғанда өз алдына бағыныңқылы жай сөйлем болып аударылатынына қарамастан, үйірлі мүшелі сөйлемді қалыпты жай  сөйлемдер деп санау керек» [5, 153] деген сипаттама береді.

Т.Қордабаев үйірлі мүше деп таныған сөз тіркестерін орыс тіліне аударғанда бағыныңқылы сөйлемнің сипатын алатынына қарамастан оларды жай сөйлем деп таниды. Себебі, әр тілдің өзіндік ерекшелігіне қарауымыз тиіс. үйірлі мүшелерді қазақ тіл білімі тұрғысынан жай сөйлем деп тануымыз қажет. Оларды орыс тіліне аударғанда бағыныңқылы сөйлем болатындығын байқаймыз. Орыс тілінің тілдік ерекшеліктері басқа. үйірлі мүшелерді бағыныңқылы сөйлем деп танитын ғалымдар орыс тілінен аударып, орысша ойлап, осындай ойға келген болуы керек. Осы ретте Н.Сауранбаевтың үйірлі мүшені құрмалалас сөйлем деп танитын пікіріне С.Аманжолов «біз қазақша ойлауымыз керек, орысша аударып ат қоюға болмайды, қазақша ойлағанда жай сөйлем болып шығады» [2, 135] деген ойын айта кетуді жөн көрдік.

Сонымен, үйірлі мүшелерді С.Жиенбаев пен Н.Сауранбаев бағыныңқылы сөйлем деп қарастырса, С.Аманжолов пен Т.Қордабаев жай сөйлем деп таниды. Дегенмен, үйірлі мүшелер сөйлем ішінде белгілі бір мүше қызметін атқарып, бір сөзге бағытталып, сол сөзді анықтап немесе сөйлемді толықтырып, іс-әрекет қимылды пысықтап тұратын сөз тіркесі есебінде саналады.

Қазақ тіл біліміндегі сөйлем мүшелерінің барлығына тән қасиет – үйірлілік. Қазақ тілінде үйірлі бастауыш, үйірлі баяндауыш, үйірлі анықтауыш, үйірлі пысықтауыш, үйірлі толықтауыш сияқты үйірлі мүшенің түрлерін кездестіреміз. Бұлардың ішінде тұрлаулы мүшелі үйірлі мүшелер мен тұрлаусыз мүшелердің ішінен үйірлі анықтауыш жиі кездеседі, ал үйірлі пысықтауыш пен үйірлі толықтауыш сирек ұшырасады. Бірақ олардың жиі, сирек кездесуінен тіліміздегі көріністері өзгереді деген пікірден аулақпыз. үйірлі мүшелердің тілімізде кездесетін өлшемі емес, тіліміздегі көрінісі мен құрылымы маңызды. Мысалы: 1. Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын.  2. Піл көтермегенді тіл көтереді. 3. Бағанадағы ақтық рет айқасқа түскенде, аш бүйірден тиген тонналық соққы енді ғана ауырсытып, шыбын жанын шырқыратты-ай. 4. Екі көзі ақықтай сүзіліп, тісі ақсия ұмтылған адамның қолындағы құрығы ес жиғызбай нақ мүйізден салып өтті. 5. Қатты оны аяқтағысы келгенмен, купе ішінің ыстығы адам дем ала алмастай халге жетті.

Бұл келтірілген сөйлемдерде бес сөйлем мүшесіндегі үйірлі мүшелер кездеседі. Атап көрсетсек, тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық – үйірлі бастауыш; піл көтермегенді – үйірлі толықтауыш; аш бүйірден тиген тонналық соққы – үйірлі анықтауыш; тісі ақсия ұмтылған адам – үйірлі пысықтауыш; халге жетті – үйірлі баяндауыш болып жіктеледі. Бұл сөйлем мүшелерінің барлығына ортақ белгі құрамы екі немесе одан да көп сөздерден құралып, әр сөзді жеке мүше етіп талдауға келетіндігінде. Сөйлемде  атқарып тұрған қызметіне қарай үйірлі мүшенің түрлеріне жіктеледі.

Үйірлі мүшелердің түрлеріне қатысты ғалымдардың пікірлері де сұрыпталған. әр ғалымның пікірі әр басқа, бірақ олар өз сөздерін бір-біріне қарама-қайшы  етпей, бір-бірінің пікірлерін толықтырады.  С.Аманжолов үйірлі мүше сипатын алу үшін үш сөйлем мүшесіне ғана тән екендігін көрсетеді. Олар: анықтауыш, толықтауыш, бастауыш. С.Аманжоловтың пысықтауыш пен баяндауышты қоспауының бірден бір себебі олардың сирек кездесуінде болуы мүмкін. Бірақ, С.Аманжолов үйірлі мүшелердің түрлеріне қатысты мәселені сөз еткенде үйірлі баяндауышты атап көрсетпенгенімен, үйірлі мүшенің құрылымдық сипатын талдау барысында оған мысал келтіріп, тоқталады. С. Аманжолов «Біздің ауыл сіз көргендей емес» деген сөйлемді алып, бұл сөйлемдегі баяндауышты үйірлі баяндауыш деп таниды. Осы сөйлемді негізге ала отырып, «анықтауыш, толықтауыш, баяндауыш, бастауыштар өздерінің меңгерген сөздерімен бір үйір болып, бір мүше қызметін атқарады. Кейде пысықтауыштар да сөйлем тізбегі түрінде үйірлі мүше болып айтылуы мүмкін» [2, 133] деген болжамды пікір айтып, бірақ бұл ойға қайта оралмай, нақты тұжырым жасамайды. үйірлі мүшелердің түрлерін жіктеген ғалымдар қатарына Т. Қордабаев пен М.Серғалиевтерді жатқызамыз. Екі зерттеушінің пікірлері бір-біріне сәйкес келеді, яғни екі ғалым да үйірлі мүше болу үшін сөйлемнің барлық мүшесін қатыстырады. Оларды үйірлі бастауыш, үйірлі баяндауыш, үйірлі пысықтауыш, үйірлі анықтауыш, үйірлі толықтауыш мүшелеріне жіктейді. Төмендегі сөйлемдерді мысал ретінде алады: ¦яты жоқ, ары жоқ жан қадірін білер ме; Сіздің ауыл бұдан он жыл бұрын мен көргендей емес: өзгеріпті, жаңарыпты, үлкейіпті; ¦лың өссе, ұлы үлгілілермен ауылдас бол; қызың өссе, қызы үлгілілермен ауылдас бол; Өзім туған арқада ән салып келе жатқаннан кем емеспін; Танауы желбеңдеп тайрақ-тайрақ желген түйенің үстінде жаулықтары желкілдеп әйелдер келеді.

Қос ғалым С.Аманжолов пікірін толықтырған, үйірлілік қазақ тілінің барлық сөйлем мүшелеріне қатысты екендігін дәлелдеп көрсеткен.

Үйірлі мүшеге қатысты үшінші мәселе үйірлі мүшемен  интонацияның байланысы болып табылады. үйірлі мүше өзі байланысатын сөзбен интонациялық жікке ажыратылмай, тұтастай бірігіп айтылады. Бұл пікірімізбен ғалымдардың көпшілігінің пікірі сәйкес келеді. Мысалы, жоғарыда аты аталған зерттеушілерС.Жиенбаев, Н.Т.Сауранбаев, Т.Р.Қордабаев, С.Аманжоловтардың бұл мәселедегі көзқарастары бір арнада.

Үйірлі мүшені күрделі мүшеден айырытын белгі олардың сөйлемнен тыс талдауға келетіндгі сияқты, үйірлі мүшелерді бағыныңқы сөйлемнен айыратын белгі интонациялық жікке бөлінбей айтылатындығында, Т.Қордабаев «бағыныңқылы сөйлем белгілі шамада болса да, өз басыңқысынан интонация арқылы бөлініп айтылады.  Ал, үйірлі мүшеде ол қасиет жоқ. Бұл белгі үйірлі мүше мен бағыныңқылы сөйлемді бір-бірінен бөлетін ең негізгі белгі болып табылады» [5,158] деген пікір айтады. Өзге ғалымдардың пікірлері де Т.Қордабаевтың тұжырымымен бір [2,4,6]. Олардың барлығының түйінді ойы үйірлі мүшеге интонациялық жіктің қажет еместігі, яғни үйірлі мүшелердің басыңқы сыңары сөйлемдегі үйірленген сөзбен ешқандай дауыс ырғағымен бөлінбей, біртұтастықта айтылады. Сол тұтастығымен бір сұрауға жауап беріп, бір мүше қызметін атқарады.  Мысалы: Ән салған жігіттер табиғатпен жалғасатын тіл тапқандай болды. Бұл сөйлемдегі үйірлі мүше «ән салған» сөзі үйірлі анықтауыш қызметін атқарып, жігіт сөзін анықтап тұр. үйірлі анықтауыштағы басыңқы «салған» сөзі сөйлемдегі бастауышпен (жігіттер) еш кідіріссіз интонациялық жікке бөлінбей айтылып тұр. Бұл мысалдан дәлелдейтініміз сөйлемдегі үйірлі мүшелер өзі байланысқа түскен сөзбен интонация жігіне бөлінбей айтылатындығында.

Ғылымда бұл пікірімізге де қарсы ойлар айтылған. Г.Байтоғаева үйірлі мүшелі сөйлемде үйірлі мүшелерді үйіріп тұрған сөзден кейін міндетті түрде үтірдің қойылуын негіздейді «В письменной речи, особенно в художественной литературе, определительные конструкции отделяются запятой, от остальной части предложения» [7,18] деген өз көзқарасын тұжырымдайды. Ғалымның бұл пікірін дұрыс деп қабылдайтын болсақ, үйірлі мүшелі сөйлемдердің сырт көрінісі мынадай болады: Қолымен қойғандай тізіліп, қарама-қарсы шеру құрған бұғылар, ұлы саптың ең басындағы Кербұғыдан ишара күткендей, қасқая қарасады. әбден көндімге көшкен орман, уілдеген суық желге қосылып,…  Бұл сөйлемдердегі үйірлі мүшелер шеру құрған (бұғы), көндімге көшкен (орман). Көркем шығармада бұлардан кейін үтір қойылмаған, бірақ Г.Байтоғаеваның пікірінше үтір «,» қойдық. Алайда, үйірлі мүшелерден кейінгі бұл тыныс белгі еш грамматикалық ережеге сәйкес келмейді. Бұл жерде құрмалас сөйлемнің бір компоненті де жоқ, я болмаса, бірыңғай мүшелер қатары да көрінбейді. Демек, бұл үтірдің қойылуы қазақ тілі грамматикасында қате болып саналады. Осы секілді грамматикалық ережелерге сүйенсек, Г.Байтоғаеваның  пікірі ғылымға қарама- қайшы болып келеді.

Сонымен, үйірлі мүшенің интонациясына қатысты мәселенің түйіні үйірлі мүшеде интонация жоқ, олар өзі байланысқан сөзбен бөлінбей,  тұтастай бір интонация бойында айтылады.

Ғалымдар пікірін талдау барысында, үйірлі мүшенің бастауышқа, интонацияға қатысына және оның қандай сөйлем болып табылатындығына тоқталдық. үйірлі мүше құрамында бастауыштың болуы міндетті емес. Басыңқысы көп жағдайда баяндауыш болып, ал бағыныңқысы кез-келген сөйлем мүшесі бола алады.

Қорыта келе, ғылымда үйірлі мүше, кейбір еңбектерде «сөйлемше» [2] немесе «қабыспалы оралым» [8] деген атаумен белгілі сөз тіркестеріне қатысты зерттеуші ғалымдардың пікірін жинақтай келе, үйірлі мүшенің өзіндік дербес даралаушы белгісі бар, сол белгісі арқылы өзге сөз тіркестерінен айқындалып тұратын, сөйлемде белгілі қызмет атқаратын күрделі мүшені айтамыз. Сондықтан, қазақ тіліндегі үйірлі мүшенің құрылымдық сипаты – арнайы зерттеуді қажет ететін  мәселе.

Әдебиеттер:

 

1. Қазақ тілі. Энциклопедия.- Алматы: Білім. 1998. -509 б.
2. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы.- Алматы: Санат.1994.–143 б.
3.  Труды казахского института национальной культуры, 2-й вып. Алма-Ата.1936.–с110.
4. Жиенбаев С. Синтаксис мәселелері. -Алматы: Рауан. 1948. –236 б.
5. Қордабаев Т. Р. Қазақ тіл білімінің мәселелері. -Алматы:Рауан. 1991. –256 б.
6. Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлем жүйесі. -Алматы: Білім.1948.–264 б.
7. Байтугаева Г. Сложные определительные конструкции в современном казахском языке. -Алма-Ата: Наука.1962. –с 154.
8. Есенов Қ. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер. -Алматы:Ғылым. 1974. –195 б.
9.  Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. -Алматы: Мектеп. 1971.–147 б.
10.  Бектұров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі. -Алматы:Білім. 1994. –224 б.

 

 

            Есімше — етістіктің кең тараған үлгілерінің бірі. Қазіргі тілмен салыстырғанда тұлғалық жағынан алуан түрлі болып келетін етістіктің грамматикалық категорияларының бірі есімшенің өзіндік тарихи өзгеру сипаты бар. Көне ескерткіштердегі сияқты, орта ғасыр ескерткіштерінде де кең түрде қолданылған.

Қазіргі және көне түркі тілдеріндегі есімшелердің түп негізі қимыл есімі деп есептелінетіндіктен, есімшенің жұрнақтары қимыл есімге де қатысты сөз болады. Мұндай жағдайда қимыл есімдер біртіндеп шақтық мәнге ие болып, таза есімшелерге ауысқан. Бұл тұлғалармен жасалған сөздер мезгіл-шаққа қатысты мағынасын жоғалтып, яғни шаққа қатыссыз, бейтарап болып, қимыл есіміне ауысқан. Мұндай үрдіс көне дәуірлерде де, одан кейінгі дәуірлерде де болып отырған. Қазіргі кездегі көптеген есім сөздер есімше тұлғалары арқылы жасалған. Ондай сөздер тек қазақ тіліне ғана емес, басқа да түрік тілдеріне де тән.

Есімшелер жайы тарихи тұрғыдан әр түрлі деңгейде зерттеліп, есімше тұлғалары әр түрлі топтастырылып келеді.

Есімшелер жайында тарихи тұрғыдан осы уақытқа дейін көлемді еңбек жазылған емес. Малов С. Е., Кононов А.Н., Абдурахманов Г. А., Грунина Э.А., Севортян В. Э., Батманов И. А., Нигматов Х. Г., Махмудов К., Кондратьев В. Г., Айдаров Ғ., Томанов М., Құрышжанов Ә т. б. Түрколог-ғалымдар осы тақырыпта зерттеу жүргізіп, құнды ой-пікірлер айтты. Дегенмен есімшелердің өзгеру сипаты, даму жолын айқындауда айтылған пікірлердің жеткіліксіздігі байқалады. Сондықтан есімшенің табиғатын, олардың белгілі бір дәуірге байланысты дамуын сол дәуірлердегі ескерткіштер тіліне қатысты алып, қазіргі тілмен салыстыра зерттеудің маңызы зор. Ескерткіштердегі есімшелер де салыстырыла айтылып кетеді.

Орта ғасырлар ескерткіштерінде де есімшелер әрекет, күй, шақ мәндерін білдіріп, әр түрлі қызметтерде қолданылған: зат есімнің орнына жұмсалып немесе заттанып, зат есімнің белгілеріне ие болады (тәуелденеді, септеледі, көптеледі), сын есімнің орнына жұмсалып, анықтауыш қызметінде көрінеді, сондай-ақ көмекші сөздермен бірге қолданылып, анықтауыш, толықтауыш және пысықтауыш қызметінде де келеді.

Есімшенің кейбір үлгілері жақ, түр қосымшаларын қабылдап, етістіктерше түрленеді және белгілі бір шақтық мағына береді. Бірақ сол дәуірлердегі есімшелердің кейбір тұлғаларына мұндай құбылыстар тән емес, яғни есімше етістікше түрленбейді. Алайда контекске  байланысты жағын, шағын айыруға болады.             Орта ғасыр ескерткіштерінің тілін зерттеу барысында есімше тұлғаларының саны жағынан қазіргі тілден біршама артық екендігі байқалды.

Есімше түрлері шаққа қатысты топтастырылады, себебі, бұл қимыл есімнен айрылатын есімшеге тән басты сипат. Көне түркі дәуірі мен орта түркі дәуірі тіліне қатысты есімшелерді шаққа байланысты әр түрлі топтастырулар бар. Көптеген ғалымдар ескерткіштер тіліндегі есімшелерді өткен шақ есімше, осы шақ есімше және осы келер шақ есімше деп бөлген, енді бір ғалымдар өткен шақ пен келер шаққа ғана жіктеп көрсетеді. Соңғы уақыттарда ауыспалы шақ деп те топтап беріп жүр. Ауыспалы шақ есімше деп берген дұрыс шығар, себебі ауыспалы шақ осы шақ, өткен шақ, келер шақты да білдіреді. Қазіргі тілімізде де әр түрлі топтастырады. Ә. Қайдаров ауыспалы осы шақ, өткен шақ, келер шақ деп бөледі, Ысқақов ең соңғы көлемді еңбек «Қазақ грамматикасында» өткен шақ пен келер шаққа ғана бөліп көрсетеді. Тарихи тұрғыдан да әр түрлі жіктеулер бар. Біз есімшелердің мезгілдік, шақтық мәнін қарастыра отырып, ауыспалы осы шақ, келер шақ және өткен шақ есімше деп көрсетеміз.

Э. Р. Тенишев ежелгі және ескі жазба тілдердегі есімшелерді жаққа қатысты былай бөледі: ауыспалы шақ есімшесі (-р, -йур) келер шақ есімшесі (-ар, -тачы, -ғма, -ғлы, -ғли), өткен шақ есімшесі (-мис, -мыш, -ған, -дуқ, -суқ,). [16.15].

Орта ғасыр ескерткіштерінен байқалатыны: бұл дәуірлерде есімшелер кеңінен қолданылған және қазіргі есімше жұрнақтарының біреуінің қызметін сол кездерде бірнеше есімше атқарған.

А.Иүгнекидің “Һибатул хақайиқ” еңбегінде есімшенің мынадай түрлері бар:

1. Өткен шақ есімше: -мыш, -миш, -ған, -гән, -кән, -дуқ, -дуғ, -дүг, -түг.
2. Осы шақ: —ғма

3.Ауыспалы келер шақ: -р, (-ар, -әр, -ур, -үр, -ыр), -йур, -йүр, -тачы,    (-дачы, -дәчи), -ы//ғли (-ы/қлы, -и//гли, -и//кли), -ғучы (гучі), -мез (-маз, -мәс).

Орта ғасыр ескерткіштеріндегі кейбір есімше тұлғалары Орхон-Енисей жазба ескеркіштерінің тілінде кездеспейді. Есімшенің –ған, -ген тұлғасы сол дәуірлерде қолданылмаған, есесіне –мыш, -міш, -мыс, -міс және –ур, -үр, -йүр, -йур, -р (-ар, -ер, -ыр,  -ір) тұлғалары жиі қолданылған. Мысалы: Антағыңын үчүн ігітміш Қағаныңын сабын алматын… Анта қалмышы йір сайу. – Соның үшін көтерілдің, қағаныңның тілін алмадың… Онда қалғандар жер-жерге қаңғып. (К. _ү.ж. 9)

1. Есімше жасайтын өткен шақ есімше морфологиялық тұлғалардың кейбіреулері қазіргі тілімізде өзге сипаттарға ие болған. Сондай тұлғалардың бірі –мыш, -миш  қазіргі тілімізде өлі жұрнаққа айналған. «Һх»-та бірнеше жерде ғана қолданылған. Аймыш «айтқан» (490) қопмыш «көтерілген, түрегелген» (180) урулмыш «ұрылған, соғылған» (164) Мысалдардан көріп отырғанымыздай өткен шақ есімше жасайтын –мыш жұрнағы қазіргі заманғы -ған,–ген  жұрнағының қызметін атқарған. Орта ғасыр ескерткіштерінде осы –ған, -ген жұрнағы кеңінен қолданылған. «Һх»-та –мыш жұрнағының аз қолданылуы бұл жұрнақтың оғыз тілдеріне тән болып келуіне байланысты болу керек, ал қыпшақ тілдеріне –ған жұрнағы тән. Мысалы, әзірбайжанша йазмышам «мен жазамын», якут тілінде осы жұрнаққа этимологиялық жағынан жақын –быт формасы қолданылады.

М. Қашқари бұл жұрнақтың екі түрлі қызметін атап көрсетеді: бірі – есім сөз мағынасын білдіретіндігі (қазмыш арық «қазылған арық»), екіншісі – етістіктің күмәнді мағынасын білдіретіндігі (евгә бармыш «үйге барған» (болуы керек)). Барды деген сөздің мағынасы: барғанын өзім көрдім, барғаны анық дегенді білдіреді. –мыш, -міш қосымшасы да іс-әрекеттің өткен шақта істелгенін білдіреді. Дегенмен мұнда сөйлеушінің өзі көрмегендік, анық емес — тік, мағынасы аңғарылады [14, 116].

Өткен шақтың бармыш-барған, бірақ барғанын мен көрген жоқпын, кәлміш-келген, бірақ келгенін мен көрген жоқпын дегенде де солай. [14, 116-117]

-мыш, -міш жұрнағымен жасалған өткен шақ есімшелер тәуелдік не септік жалғауларын қабылдап, зат есім орнында қолданылады: демишиң «дегенің» аймышы «айтқаны»,  төратмышда «жaратқанда».

«Һх»-та бұл жұрнақ етіс көрсеткішімен де қолданылған: урулмыш «ұрылған, соғылған».

Есімшенің басқа түрлеріне қарағандағы ерекшелігі  -мыш, -міш модаль сөздермен қолданылады: бармыш керәк, тұтмыш керәк т. б. Біз қарастырған ескерткіштерде –мыш, -міш жұрнағының жіктеліп келген түрі байқалмады. Э.Наджип орта ғасырлардағы Алтын Орда әдеби тіліндегі –мыш туралы есімшенің баяндауыш қызметінде тек ІІІ жақты білдіретіндігін айтқан болатын. Бұл сөзге қарағанда –мыш көбінесе жіктік жалғауынсыз қолданылғанға ұқсайды, себебі, жіктік жалғауымен келген түрі өте аз кездеседі.

А.М.Щербак мысал келтірген «Бабур-намада» жіктеліп келген түрі қолданылған: Туш кöрäрмäнкі хазраті хаjа Убаjдулла кэlмішläр, мэн їстїкбалларїға чікмішман, хоjа кэliп олдурділар  “Түс керіппін, хазіреті қожа Убайдулла келіпті, мен қарсы алуға шықтым, хожа келіп отырды. USр: бїтїг ітмішсіз.

Есімшенің –мыш, -міш жұрнағы етістіктің болымсыз түрінен кейін жалғанады: jэтмаміш «ол жетпеді». [3, 138]

«Осы жерде қазақ тілінде ұшырасатын сөйлем баяндауышына тіркесе айтылып, істің болмағандығын, бірақ болды деп жорамалданғандығын білдіретін – мыш, — мыс тұлғаларын еске түсіру орынды: айтыпты –мыс» деген М.Томoновтың пікіріне қосылуға болады. [8, 228] Қазақ әдеби тілінде – мыс жоғарыда айтылған қызметте ғана сақталып қалған.

Оғыз тілдерінде ғана емес, қыпшақ тілдерінде де –мыш тұлғалы есімше сақталған. Қазақ говорында сирек айтылатын есiмшенiң —мыш – мiш жұрнағы — Қостанай облысында сақталып қалған тұлға. Мысалы, бүгiнде өлi қосымшаға айналған –мыш, -мiш бiр кездерде  есiм сөз тудырушы жұрнақ есебiнде қызмет еткен. Қазiргi тiлiмiзде қолданылып жүрген аталмыш, тұрмыс, жазмыш, озмыш қылмыс сияқты сөздер осыған дәлел. Қырғыз тiлiнде де осы сөздер турмуш болмуш  түрiнде қолданылады. Бұл жұрнақ өзбек тiлiнiң Ташкент говорында сақталып қалған. Мысалы, кълмъш, къдърмъш [10.133]. Сондай – ақ бұл жұрнақ кейбiр түркi тiлдерiнің оғыз тобы тiлдерiнде қазiр де бар. Мысалы, әзiрбайжан тiлiнде (-мыш) йазмышам «мен жазамын» түрiнде кездеседi.  Қырғыз тiлiнде бұл жұрнақтың қызметiн -ган атқарады. Дегенмен  сирек болса да жазымыш бол – «как нибудь пиши, кое как пиши» (жазатын бол) сияқты тiркестердiң құрамында қазiр де қолданыста бар [11.92]. Орта ғасырларда бұл жұрнақ –ған/-ген, тұлғасымен аралас қолданыста, кейiнгi кездерде бiр тiлдерде –ған — ген, ендi бiр тiлдерде -мыш, -мiш тұлғасын қолдану қалыптасқан.

Көне түркi жазба  ескерткіштерінде тек өткен шаққа қатысты айтылатын –мыш, -мiш жұрнағының қызметi одан кейiнгi дәуiрлерде де жалғастығын тауып, бiршама кеңейгенге ұқсайды.  XIV ғасыр ескерткіштерінде атрибуттық, өткен  шақтық мағынадан  өзге әрди,  ерди, еди көмекшi етiстiгімен тiркесiп, жедел өткен шақ мағынасында: пайғамбар алты йашқа йетмиш әрди ким анасы Амина вафат болды “Пайғамбар алты жасқа толған едi, анасы Амина қайтыс болды” [2.709]. Ошбу бiлдүргүлiкте бiтiлмiш ердi – “Әлгi бiлдіргiлiкте (елшi хат, нота)  былай деп жазылған едi”.

-Мыш  болуп турур түрінде тіркес құрамында келіп, ауыспалы  шақ мағынасын жасайды: бiздiң қутубыз  сеннiң қутуң болмуш, бiзнiң уруғыбыз сеннiң йығачуңның уруғы  болмуш болып турур, теңрi сенге йер берiб, буйырмуш болуып турур [15.132] “Бiздiң құтымыз сенiң құтың,  бiздiң ұрығымыз сенiң ағашыңның ұрығы. Тәңiрi саған жер берiп, ( бар игiлiгiн ) өзiңе бұйырып тұр”.

2. Өткен шақ есiмше жасайтын —ған (-қан, -гән, -кән) жұрнағы есiмшенiң өзге тұлғаларына қарағанда көбiрек қолданылады.  Бұл оның шығармада өнiмдi жұрнақ болғанынан хабар бердi.

Махмудов Қ. бұдан өзге бiр жерде (қатылан «шұғылданған, айналысқан») -ған аффиксiнiң қысқарған, яғни құрамындағы ғ дыбысының редукцияға ұшырауы нәтижесiнде пайда болған, оғыз тайпасының тiлiне тән –ан қосымшасымен  берiлген есiмше бар екендiгiн айтады.

Бiз қарастырып отырған вариантта қатлан сөз «қатумен күш сал» мағынасында қолданылады, ал есiмшенiң қысқарған –ан тұлғасы байқалмады.

Қазiргi тiлдегi қапқан сөздерiнiң түбiрi  бiр буынды екендiгiн түбiрге қосылған қосымшаның бiр сипатты болып келуi дәлелдейдi. Мұндағы -ған, -қан -қосымша, ал бұл қосымшаның есiмшенiң жұрнақтарымен сәйкес келуi тегiннен – тегiн емес. Бұл жай ғана сәйкестiк болмау керек. Жұрнақтың бiразы өз қызметiн  сақтап қалған, бiразы түбiр құрамына сiңісiп, әуелгi қызметiн жойған. Осы жерде айта кететiн тағы бiр нәрсе ол қосымшалардың бiр кездерде қос функциялы болуы, яғни есiм сөз немесе етiстiк тудыруы мүмкiн. Соның нәтижесiнде болуы керек етiстiктiң кейбiр жұрнақтары қазiргi кезде туынды түбiр болып есептелетiн есiм сөздердiң құрамында өлi жұрнаққа айналған.

Бұл тұлға құрамды етiстiктердiң негiзгi (жетекшi) мағына бiлдiретiн бiрiншi элементi болып табылады: Екинч йалған ерса ол ерниң тили. Екiншiсi — ол кiсiнiң сөзi жалған болса (156). Есiмшенiң бiр түрi сабақты етiстiкке де, салт етiстiкке же жалғанып келе бередi.  Мұнан өзгеде қызметтерi қазiргi тiлмен сәйкес келуi, ал ған жұрнағының ықшамдалып —ға (барғанмын, барғасың, барғамыз) түрiнде келуi кейiнгi дәуiрлердiң жемiсi.

3.Есімшенің келесі бір көне түрі орхон-енисей ескерткіштерінде кездесетін –дуқ/-дүк, -туқ/-түк жұрнағы сол дәуірлерде кеңінен қолданылған. Зерттеуші ғалымдар бұл жұрнақты бір ауыздан өткен шақ есімшеге жатқызады.

Асра йағыз йір қылыңдуқта – Төменде қара жер жаралғанда (К_ү.ж. 1.56).

Теңрі йарылқадуқ үчүн – Тәңірі жарылқағаны үшін (К_ү.ж. 15).

Енім қаған олуртуқда – Енім қаған отырғанда (К_ү.ж. 17).

Бардуқ йірде едгүг ол ерінч – Барған жерден не игілік таптың (К_ү.ж. 24).

Мысалдардан көріп отырғанымыздай, біріншіден, бұл жұрнақ бұрынғы өткен шақты білдіретін –ған, -ген жұрнағының орнына жұмсалған, екіншіден, есімшеге тән мағынасы жағынан етістіктерше өзгеріп, предикатив қызметінде жұмсалған және есімдерше түрленіп отырған. Септеліп келіп, толықтауыш, пысықтауыш қызметінде, зат есімнің алдынан келіп, анықтауыш қызметінде жұмсалған. Олуртуқыма сөзі әуелі тәуелділік сонан кейін барыс септігінде септеліп келіп тұр. Бұл жұрнақ орхон-енисей, көне ұйғыр жазба ескерткіштерінің тілінде де кездеседі және есімше тұрғысынан, кей еңбектерде қимыл есім тұрғысынан қарастырылған. Біз қарастырған еңбек дәл осы қызметте аз кездеседі.

3. Көне түркі жазба ескерткіштерінде кеңінен қолданылатын өткен шақ есімшенің –дуқ (-дүк, -туқ, -түк) жұрнағы “Һх-та” екі жерде ғана кездеседі: Ачық болға йарын қойды бардуғуң “Ертең артыңа тастап барғаныңда [өлгенде]” (418). Ұлуғ болдуғуңча түзүкрак болуы “Дәрежең үлкейген сайын ұстамдырақ болып” (355).

Бұл формамен келген есімшелер көсемше тудырушы –уңча, -үнча жұрнағымен қосылып келген күйде қолданылған.

Бұл жұрнақты көбінесе қимыл есім, зат есім тудырушы  аффикс деп береді. Әрине, бұл дәуірлерде өте сирек қолданылған, ал Орхон-Енисей ескерткіштеріндегі мысалдар бұл жұрнақтың есімшеге қаншалықты  қатысты екендігін көрсетеді:  қондуқда  «қонғанда» [к Тм., 5], бардуқ  йірде “барған жерде“ [к Тб., 24], қазғантуқ үчун „пайдаланғаны үшін“. Сол дәуірлердің өзінде мұндай тұлғалы сөздер әр түрлі  синтаксистік қызметте жұмсалған. Қазіргі кезде қимыл әрекеттің  нәтижесі ретінде танылып, соның атауы ретінде қалыптасып қалған біраз сөздер осындай  жұрнақтың көмегімен жасалған болу керек.

 

Әдебиеттер

1. Махмудов К. Ахмад Югнакийнинг «Хибатул Хақайиқ» асари хақида. Т., 1972. 300 б.
2. Фазылов Э. Староузбекский язык хорезмские памятники ХІV века.
   1. Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов Х-ХІІІ вв. Из Восточного Туркестана М-Л., 1961. 204 с.
   2. Кононов А.Н.Грамматика языка тюркских рунических памятников <VІІ-ІХвв.>.Л.,1980
   3. Севортян Э.В. Аффиксы именного слообразования в азербайджанском языке. М., 1966.
      1. Нигматов Х.Г. Функциональная морфология тюркоязычных памятником ХІ-ХІІ вв. Т., 1989. 192 с.
      2. Кондратьев В.Г.Грамматический строй языка памятников древнетюркской письменности. Л., 1981. 94 с.
      3. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., 1988. 264б.
      4. Құрышжанов Э., Томонов М. Орхон-Енисей жазуы ескерткішінің зерттелу тарихы мен грамматикалық очерктері. А., 1964.
      5. Садыхов Б.П. О некоторых кыпчакских элементах в айрумском говоре азербайджанского языка В кн.: Вопросы диалектологии в тюркских языков. Баку 1966.
      6. Гулямов Я. Г. Грамматика ташкентского говора Т., 1968.
      7. Батманов И.А. Язык енисейских памятников древнетюркской письменности.
      8. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык ІІ. Фонетика и морфология. ч. 1. М., 1952
      9. Махмуд Қашқари. Түбі бір түркі тілі. А., 1993. 192 б.
      10. Өмірәлиев Қ. Оғуз қаған эпосының тілі. А., 1988. 280 б.
      11. Түркі тілдері. Энциклопедиялық басылым. Астана, 2002. 700б.
      12. Ильминский Н.И. Материалы к изучению киргизского наречия. Казань, 1961.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қазақстанның ұлттық-этникалық құрылымындағы этникалараралық қарым-қатынастар мәселесi жалпыадамзат қауымы рухани мәдениетiнiң құрамдас бөлiгi болып табылады. Әрбiр қоғам, әрбiр мемлекет iшiндегi экономикалық және саяси жағдай, дүниежүзi мемлекеттерінiң басым көпшiлiгi полиэтникалық мемлекеттер болғандықтан ұлттар (этностар) арасындағы қарым-қатынас, өзара тиiмдi байланыс ұлтаралық қатынастардың қандай мәдени деңгейде iске асырылып жатқанына байланысты болады. Сондықтан да этностар арасындағы қатынастарды дамыту мәселесi ешқашан да өзектiлiгiн жоймайды. Бұл процесс одан әрi күрделене түсiп, уақыт өткен сайын жаңаша сипат алып, өз алдына заман талабына сай  жаңа мiндеттер қойып отырады.

Күнделiктi тұрмыстық қарым-қатынастарда, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы берiлетiн хабарламаларда және саяси элиталардың үлкен саяси мiнбелерден айтылған сөздерiнде де этникалық мәселелерге тоқталмай кететiнi некен-саяқ. Адамзаттың этникалық сана-сезiмi, қоғамдық құрылымдардағы алатын орны, мiнез-құлықтары мен ұстанымдары жоғарыда айтылған этникалық  тегiне (генезисiне)  тiкелей байланысты. Бiрақ олардың жанайқайы көпшiлiктен қолдау таба бермейдi. Себебi, теориялық жағынан қазақ қоғамына етене ене қоймаған ғылыми негiзде берiледi. Кей жағдайда бұл ұраншылдыққа, сепаратистiк пиғылдарға алып келуi ықтимал. Жоғарыдағы айтылған пiкiрлер этникалық басымдылық ұстанымдарға тiкелей байланысты. Жалпы этносоциология ғылымында этникалық идентификация (бейiмдiлiк) мәселесi жан-жақты және терең зерттелген. Дегенмен бұл саладағы зерттеулер де көпсалалығымен ерекшеленедi.  Сондықтан этникалық бейiмдiлiктi зерттеу барысында зерттеушiнiң алдында дәстүрлiлiктi сақтау мәселесi тұрады.

Этносоциологияда ғылымның бiрнеше саласы этникалық  бейiмдiлiктi зерттеуге әрекет жасайды. Қазiргi заманғы этносоциологияда көптеген қөзқарастар қалыптасқан. Этносоциологияның негiзгi объектiсi мен категорияларын зерделеуде, көбiнесе, аралас ғылымдардың (антропология, этнология, этнопедагогика, этнопсихология т.б.) сiлтемелерiне жүгiнедi. Мiне осылайша, этносоциологияның негiзгi категориясының интерпретациясын көп салалы деп атауға болады. Бұл процесс ғылымның көпсалалығының мағынасын ашып берудi талап етедi. Негiзгi көңiл бөлетiнiмiз, әлеуметтк процестер мен кұбылыстардың методологиялық негiзi ретiндегi интерпретация болып табылады. Осы жағдайларға байланысты этносоциология пәнi көп зерттелмеген пән ретiнде жалпысоциологиялық пәндердi” тенденциялары мен бағыттарынан оқшауланып тұрады [1.456].

Сондықтан да этникалық бейiмдiлiк процесiнiң құрылымын полипарадигмалық көзқарастармен кең мағынада қарастырады. Себебi адамзатты қоғамдық өмiрдiң барлық мәселелерi толғандыратындығы белгiлi. Қазiргi заманда адамзат үлкен өзгерiстер заманында өмiр сүрiп отырғандығы жасырын емес. Өзгерiстер мен даму  қоғамында өмiрлiк қағидаларды белгiлi бiр дәрежеде ұстанып отыру үшiн адамдар әрдайым сапалы түрде интеллектуалды дамып отыруы қажет. Мұның басты себебi, нарық заманында жаңашылдық пен жаңаланған технологиялардың өндiрiске ендiрiлуi нәтижесiнде тауарлар мен қызмет көрсетудiң салалары жаңа деңгейге көтерiледi. Нарық заманының қатаң заңдары аясында өмiр сүруге де күшейтiлген талаптар қойылуда. Индустриялы қоғамдар радикалдық негiзде азаматтық құндылықтық жүйенi де тез қарқынмен өзгертiп жатыр. Осы негiзде Э.Геллнер индустриялық қоғамды “әрдайым және үздiксiз өсiп-жаңарып отыратын қоғам“ деп атаған [2.72.].

Қоғамның индустриялы сатыға көтерiлуi, жаңа технологиялардың өндiрiске көптеп енуi адамдардан көптеген мiндеттердi атқаруды талап етедi. Адам санасындағы құндылықтар кеңiстiгi нарық құндылықтарымен алмастырылады. Өндiрiс тәсiлдерiнiң өзгеруiне байланысты ең алдымен бiлiктiлiк құндылығы маңызды рөл атқара бастайды. Осы бiлiктiлiктердiң арқасында техника мен технологиялардың соңғы жетiстiктерiн меңгеру iлгерi жылжудың кепiлi болады. Технологияларды меңгеруде адамдардың барынша әмбебап болуын талап етедi. Жоғарыдағы аталған жағдайлар адамдардың қызмет ету аясын қайта ұйымдастыру проблемасын туындатады. Осыған орай халықтар арасында бейiмдiлiк (идентичность) дағдарысы да туындайды. Ендi жеке адамдар бейiмдiлiктiң белгiлi бiр әлеуметтiк кеңiстiгiне тиiмдi, ұтымды жақтарын таңдап ала бастайды. Бiрақ қоғамдағы өзгерiстер немесе бүгiнгi актуальды болған жағдай ертең қандай болады? деген сұрақ туындап, шындап келгенде әлеуметтiк жағдай адамдардың ең бiрiншi құндылықтық рөл атқаратынын мойындайды. Құндылықтардың iшiнде ең маңыздысы этникалық құндылық жүрек түбiне мықтап орнығады. Этникалараралық түсiнiстiк, этникалық, конфессиялық қарым-қатынастардың даму келешегi бүгiнгi күннiң ең көкейкестi мәселесiне айналып, тек Қазақстанда ғана емес, сонымен қатар, дүниежүзiнiң барлық мемлекеттерiнде үлкен саясаттың нәзiк тұсы болып отырғандығы шындық.

Жоғарыдағы проблемаларды ескере отырып, этникалық мәселелердi толыққанды зерттеу үшiн, ең алдымен, қоғамның этникалық бейiмдiлiгiн қарастырған жөн. Индустриалды қоғам халықтардың (этностардың) жинақылығының (мобильдiлiгiнiң) арта түскендiгінен ерекше байқала бастайды. Жинақылық жағдайынан әрбiр жеке адам тыс тұра алмайды. Егер жеке адам бұл жағдайлардан тыс қалса олар қоғамнан алшақтап, қоғамның негiзгi әлеуметтiк институттарынан да шетте қалуы мүмкiн. Әрбiр ұлт өкiлi күнделiктi өмiрмен етене араласуын барған сайын белсендендiре түседi. Осылайша қажет болған жағдайда өздерiнiң әлеуметтiк жағдайларын өзгертуге дайын тұрады. Жаңа құндылықтық үрдiстер қалыптасқан жағдайға қарай өзгередi. Оларда бұрынғы құндылықтар дағдарысқа ұшырап, керiсiнше оны шығармашылықпен дамытып ұлттық өзiндiк сана алдыңғы орынға шығуы мүмкiн. Мiне осы тұста көпұлтты, көпдiндi Қазақстанда байыптылықпен саясат жүргiзуге тура келедi.

Адамзат қауымының қазiргi таңдағы дамуы ұлтаралық қарым-қатынастар мен елдiң әлеуметтiк-саяси жағдайымен де тiкелей байланысты диалектикалық негiзде дамитындығында. Бұл байланыстардың нәтижесiнсiз ешқандай саяси, ұлттық, мемлекетаралық мәселелердiң шешiлуi мүмкiн емес. Көпұлтты мемлекеттiң дамуы турасында күрделi де қайшылықты  мәселелердiң арасында ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетiнiң мәселелерi маңызды орын алады. Қоғамның нарықтық қатынастарға көшуi жағдайында бiздiң елде және жалпы әлемде болып жатқан iргелi өзгерiстер осы мәселелердiң терең саяси ой елегiнен өткiзу қажеттiлiгiн жүзеге асыруда. Қазiргi таңда қазақстандық және әлемдiк тәжiрибе этносаяси және этноәлеуметтiк мәселенiң нақты тарихи мазмұнға ие екендiгiн дәлелдеп отыр. Қазақстанның ұлттық-этникалық құрылымындағы этникалараралық қарым-қатынастар  ұлыстар мен ұлттардың өзара әрекеттесу қажеттiлiгiне негiзделген, халықтардың бiр-бiрiмен жақындасуы мен дамуының арнайы заңы ретiнде қызмет етедi. Осымен байланысты аталған мәселенiң зерттелуi Қазақстан үшiн де тиiмдi.

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев өз сөзiнде:“Егер бiз қазiргi таңдағы келiсiмiмiздi, әсiресе, ұлттық келiсiмiмiздi сақтай алмай бұзып алсақ, онда алда алып кедергiге тап боламыз. Ол жағдайда да бiзге егемендiгiмiз бен реформалау жайы және өзiмiз бен балаларымыздың жарқын болашағы жайлы барлық армандарымызбен бiржола қоштасуымызға тура келедi”,- деген едi [3.2].

Қазiргi таңда әлемде 250 ден астам көпұлтты мемлекеттерге бiрiккен 3000 нан астам ұлттар мен ұлыстар өмiр сүредi. Егемендi, тәуелсiз Қазақстанда жалпы саны 15 млн.ға жуық 130-дан астам ұлттар мен ұлыстар, ұлттық және этникалық топтар өмiр сүредi (олардың тәуелсiздiгiн 150-ға жуық мемлекеттер мойындап, 120 дан астам мемлекетпен дипломатиялық байланыстар орнатылған). Демографтардың болжамынша, ХХI ғасырдың соңына қарай бiздiң республикамыздың халқының саны 50 млн.ға жетедi  [4. 116.].

Жоғарыда келтiрiлген дәйектер Қазақстанның ұлттық-этникалық құрылымындағы этностараралық қарым-қатынас мәселесiне баса назар аударылып, терең зерттелудiң аса қажеттiлiгiн дәлелдеп отыр. Сондықтан да зерттеушi ғалымдардың алдында халықтардың өмiрiнде дәстүрлi түрде қалыптасып жатқан ұлтаралық қарым-қатынастардың жаңа құбылыстар мен процестерiн жан-жақты зерделеу мәселесi тұр. Этностараралық қарым-қатынастар мәселесiн ең алдымен саясаткелер мен әлеуметтанушылардың ғылыми еңбектерiнде қажеттi деңгейде теориялық-методологиялық жағынан iргелi түрде зерделеу кезек күттiрмейтiн мәселеге айналуы керек. Аталған мәселенi нақты зерттеу қажеттiгi жөнiнде көптеген мемлекет басшыларының баяндамаларында, осы мәселелерге арналған аймақтық және халықаралық конференцияларда, ұлттық (этностық) мәселелерге арналған жиналыстарда талқылануда. Қазiргi таңдағы этностараралық қарым-қатынастың Еуроазиялық және әлемнiң басқа да аймақтарындағы этникалық шиеленiс жағдайлар аталған тақырыптың зерттелуiнiң халықтар достығын нығайту, қоғамдық өмiрдi демократияландыру мен нарықтық қатынастарға бейiмделу, қоғамды реформалау кезеңiндегi мемлекеттердiң, ұлттардың әрiптестiгi мен өзара көмек көрсетуiн дамытудың жаңа  технологиялық жолдары мен тиiмдi механизмдерiн iздеудегi объективтi қажеттiлiгiмен түсiндiрiледi. Ал бiздiң елдегi халықтар арасындағы этностараралық қарым-қатынастың қалыптасуы мемлекетiмiздiң ертеңгi болашағын, яғни ұлтаралық келiсiм, татулық пен достықты жан-жақты зерттеуi қажет процесс.

Қазақстан дүниежүзiнiң басқа бiрқатар мемлекеттерi сияқты көп ұлт өкiлдерi мекендеген аймақ. Қазақстанда түркi және славян этностарының iрi топтары жасайды. Миллиондаған өзге ұлт өкiлдерiнiң Қазақстанды мекендеуi этникааралық қатынас мәселелерiн үнемi басты назарды ұстап отыруды талап етедi. Iшкi саясатта басты орын алып отырған бұл мәселенi шешу Қазақстан егемендiк алысымен-ақ күн тәртiбiнен түспей келедi. Көп ұлтты Қазақстанда жалпыұлттық мүдделердi жүзеге асырудың бiр ғана жолы бар. Ол қазақ ұлтының бiрiктiрушi рөл жағдайында барлық халықтардың теңдiгiн қамтамасыз ету. Басқа кез-келген жол апатты қақтығыстарға, демократиялық реформалардың тежелуiне әкелiп соқтыруы мүмкiн. Осыған байланысты бiз үшiн өзектi идеологиялық басты мiндет ұлтаралық келiсiмдi қамтамасыз ету болып табылады.

Этностараралық қарым-қатынастарды дұрыс түсiну үшiн, оны қалыптастыруда негiзгi орын алатын ғылыми әдебиеттерде әлi де болса көп зерттелмеген  тұстарын, ұлттар мен этностар қарым-қатынастарының  негiзгi даму механизмдерiн қалыптастыруымыз шарт. Бұл ең алдымен, iс-әрекет бiрлiгi, халықтардың өзара ынтымақтасуы, халықтардың достық қарым-қатынастары, ұлттық мүдделер мен тәуелсiздiктерiнiң танылуы, жалпы демократиялық және интернационалдық принциптердiң бiрлiгi т.б. өз кезегiнде мәселе ұлтаралық қарым-қатынас қалыптастырудың негiзiн құрайтын принциптер мен ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетiнiң өткен жылдардағы дамуы деңгейiмен байланысты туындаған проблемаларға көңiл бөлiнедi.

Қазiргi Қазақстандағы барлық ұлттар арасындағы, басқа мемлекеттермен өзара қарым-қатынас барлық адамдар үшiн қарым-қатынас мәдениетi принципiнiң тамаша үлгiсi. Н.Ә.Назарбаевтың атап өткенiндей, қазақ халқы сан ғасырлар бойы өзiнiң тәуелсiздiгi мен егемендiгi үшiн күресiп келдi. Өзiнiң таңдаулы қасиеттерiнiң қатерлi сәтте топтасып, бiртұтас бола бiлуiнiң, сондай-ақ басқа халықтармен бейбiтшiлiкте, келiсiм мен тату көршiлiкте тұруға деген ынта-ықыласының арқасында ол тарихтың тұңғиығына батып кетпей, ондаған жылдардан кейiн өзiнiң мемлекеттiгiн қалпына келтiре алды.

Өзара достық пен ынтымақтастық приципiн жүзеге асыру мен оны сақтау дүниежүзiлiк ынтымақтастық, кез келген ұлттар мен мемлекеттердiң жақсы дамуы жағдайындағы қажеттiлiк.

Қазақстанның ұлттық-этникалық құрылымындағы этностараралық қарым-қатынастардағы қазiргi принциптерiнiң бекiтiлуi, жүзеге асуы мен қоғамның жаңаруы процесiндегi тұрғындардың ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетiндегi туындаған мәселелердiң ғылыми жолмен шешiлуiн белгiлi ғалым Г.В.Малинин атап өткендей “барлық халықтарға тең қарым-қатынас орнығуын, олардың мүдделерiнiң құрметтелiнуi мен азамат тұлғасының құндылықтары мен басымдылықтарының этникалық белгiсiне тәуелсiз танылып, қадiрленуiн болжайтын”[5. 65.] қоғамдық өмiрдегi демократиялық негiздердiң дамуын қамтамасыз етедi.

Бiрте-бiрте қазақ халқының өткенi мен қазiргiсiнiң арасындағы үзiлген сабақтастықтар мен олардың шын мәнiндегi өзара түсiнiстiгiнiң қалпына келуi дұрыс этносаясат жүргiзу негiзiнде ұлтаралық мәселелердi шешуге мүмкiндiк бередi.

Ұлтаралық қарым-қатынастардың маңыздылығын зерттегенде өмiрлiк есте қалған соғыс, аштық, жаппай геноцид т.с.с. қазақстандықтардың тарихи жадындағы әлеуметтiк-психологиялық ерекшелiгiн ескеру қажет. Өз кезегiнде ұлтаралық қайшылықтың шиеленiсуiне жаппай қудалаушылық, қоныс аудару, көптеген ұлт өкiлдерiне өздерiнiң ата қоныстарында тұруына тыйым салуын, республикалар мен аймақтар арасында “әкiмшiлiк валюнтаризмдi” орнату сияқты саяси шешiмдер себеп болды. Мысалы, ХХ ғасырда Қазақстанға 7 млн.нан астам адам қоныс аударса, екi революция мен азамат соғысы жылдарында, қуғындау мен жазаға ұшырау, ашаршылық кезеңiнде, демографиялық тоқырау жылдарында 4 млн.дай қазақ қырылды. Бұл ақтаңдақтар болашақ этнодемографиялық саясатта басты өлшемболуы қажет.

Қоғамның жаңаруы республикамыздың негiзгi экономикалық, әлеуметтiк-саяси және рухани өмiр салаларында үлкен дефференциялық өзгерiстер әкелдi. Ең алдымен этностардың ұлттық санасына әсер еттi.  Олай болса, қазiргi таңда негiзгi проблема ұлтаралық қарым-қатынастардың шешiмiнiң дұрыс тәсiлдерiн, әдiстерi мен түрлерiн таңдай бiлу механизмдерi керек. Бiздiңше, пiкiрлер бiрлiгi мен гуманизм идеясы, жалпыұлттық мүдде, өзара тиiмдi шешiм iздеу, ұлтшылдықты, шовинизмдi, космополитизмдi жеңу маңызды орында болу керек. Тек осы жол ғана қатерден сақтап, Қазақстан халықтарының ұлтаралық қарым-қатынастарының одан әрi қарай тиiмдi дамуына мүмкiндiк туғызады.

Қазақстанның ұлттық-этникалық құрылымындағы этностараралық қарым-қатынастар саласында жинақталған проблемаларды нәтижелi шешу — Қазақстан мемлекетi мен үкiметi кадрлар құрамын нығайтып, кадрлық саясатты жоғары сатыға көтеру, ұлтаралық қарым-қатынастардың дамуындағы басты күштердi жандандыру, ұлтшылдықты, шовинизмдi, ұлттық басымдылықты т.б. жағымсыз құбылыстарды болдырмау. Дегенмен, Оңтүстiк Қазақстан облысының қарапайым адамдарымен болған сұқбаттарда 30-35 %-дай еңбекшiлер ұлтаралық қарым-қатынастар саласында басшы орындар мен лауазымды орындарға ұлттық немесе рулық жақтарына қарап сайланатынын жасырмай атап көрсеттi.

Адамзат қоғамының бүгiнi мен келешегiне үлкен ықпал ететiн құбылыстардың бiрi және ең нәзiгi — ұлт мәселесi. Себебi, адамзат өркениетiнiң өлшемiн айқындайтын шешушi күш полиэтникалық мемлекеттер болып табылады. Демек ұлт мәселесi жалпыадамзаттық, әлемдiк, планетарлық мәселелер қатарындағы проблема. Микроэлектрондық технология, ауқымды экономикалық жаһандану, халықтардың шаруашылық және мәдени жағынан жақындай түсуi, ортақ ақпараттық құрылымдар және бiлiмдiлік, бiлiктiлiк кеңiстiктi жасайтын заманында ұлттық болмыс, ұлттық дiл, ұлттық сана-сезiм  мен тарихи мәселелерi  ХХ ғасырдан ХХI ғасырға маңыздылығын одан әрi күрделендiре алып келдi.

Этникалық татулық пен қоғамдық келiсiмдi сақтау болмаған жерде мемлекеттiң бейбiт қатар өмiр сүруi мүмкiн емес. Сондықтан этношындықты зерттеу, этносфераның дамуын реттейтiн ғылыми негiзделген ұлт саясаты концепциясын жасау этносоциология ғылымының маңызды мiндеттерiнi” бiрi.

Қазақстан үшiн де этникалық үрдiстердi үнемi реттеп отыру саясаты аса қажет. Себебi, Қазақстанда саяси-экономикалық жүйелердiң алмасуы жағдайында күрделi этнодемографиялық , этноәлеуметтiк және этносаяси процестер жүруде. Полиэтникалық Қазақстан халқы елдегi 130 ұлт пен этникалық топтар арасында татулық пен этносаралық интеграция болмаса тәуелсiз мемлекетте келешек болмайтындығына көз жеткiзiп отыр. Елдегi этношындыққа талдау жасасақ “ұлт мәселесiнiң” қазақстандықтар үшiн маңызының арта түскенiн сезiнемiз. Себебi, транзиттi қоғам жағдайында демографиялық  дағдарыс тереңдей түстi. Қазақстан халқының саны 1989 жылғы 16,2 млн. адамнан 1999 жылы 14,9 млн.мадамға дейiн немесе 7,7 процентке азайды. Халқаралық миграцияның мөлшерi де тым асқынып кеттi. 1991-1998 жылдар арасында Қазақстан халқының саны таяу және алыс шет елге қоныс аударғандар есебiнен 1462,4 мың адамға азайды. Ал әр қазақстандықтың жылдық табысы 1989- 1996 жылдар аралығында 2200 американ долларынан 620 долларға дейiн кемiген. Қазiр экономикалық дамуымыздың нәтижесiнде 3700 долларға жеттi. Осындай экономикалық даму мәдени-рухани дамумен ұштасуы қажет деп бiлемiз.

Ендiгi кезекте республикамыздың этносаясат негiздерi қандай проблемаларды қамтуы керек деген мәселет тұр. Ең алдымен Қазақстан Республикасының тоталитарлық-әлеуметтiк жүйеден өркениеттi демократиялық жүйеге өту жағдайына сай жаңа ұлт саясатының кешендi бағдарламасы арқылы тиiмдi механизммен дамуының басымдылықтары үстемдік еткен абзал.

Бұл бағдарламада қазiргi этностық ерекшiлiктерi көрсетiлiп, этностараралық интеграцияны дамытудың дара жолдары анықталуы тиiс. Қазақстан халқының рухани-мәдени дағдарыстардан шығуы Қазақстан қоғамының экономикалық-әлеуметтiк дағдарыстардан шығу мәселесiмен бiрге жүзеге асырылады. Осы тұрғыдан ұлт саясатыны” пәрмендiлiгiн арттыру iсi мемлекеттiк ресми идеологияның басты мақсаты. Қазақстандағы ұлт   саясатының       маңызды            арнасының бiрi ретiнде ғасырларға созылған отаршылдық пен тоталитарлық жүйе құрбаны болған қазақ этносының рухани сферадағы даму пбасымдылығы идеясы ғылыми негiзiн тауып жатса құба-құп. Бұл идея тiптi Қазақстан қоғамын дағдарыстан шығаруда шешушi рухани фактор ретiнде қарастырылса маңыздылығы мен өмiршеңдiгi арта түседi. Ал қазақ этносын рухани дағдарыстан шығарудың кешендi шаралары алдында тiлдiк дағдарыстан шығару проблемасы қойылса дұрыс болар едi. Ол үшiн мемлекеттiк тiлдi дамыту арналарын кеңейтуге байланысты нақты ұсыныстарды, механизмдердi атап көрсету абзал. Сондай-ақ билiк субъектiлерiнiң мемлекеттiк тiлдi өркендетуге бағыттайтын шараларын нақтылап алғанымыз артық емес.

Елдегi этносаяси, этнодемографиялық және этнопсихологиялық ахуалға сәйкес этностараралық келiсiм мен татулықты нығайту мақсатында Қазақстандық патриотизмге тәрбиелеу және ұлттық ұйысу үрдiстерiне кең жол ашу пайдалы шаралар болмақ. Тоқ етерiне келгенде, Қазақстандық патриотизм мен ұлттық бiрегейлену парадигмаларының жеке адамды саяси тәрбиелеудегi және этноинтеграциялық үрдiстердi жылдамдатудағы, елiмiздегi этносаяси қауымдастықты нығайтудағы маңызы назардан тыс қалмауы керек.

Посткеңестiк Қазақстандағы ұлт саясаты мен ұлт мәселесi осы уақытқа дейiн зерттелмей келген проблемалар қатарында емес. Осыған қарамай этносоциология ғылымында жаңадан қалыптасып, бiр iзге түскен ұлт саясатының ерекшелiктерi, негiзгi бағыттары туралы қалыптасқан бiртұтас көзқарастар жүйесi әлi болса зиялы қауымдар арасында бiрiздiлiк қалыптастыра алған жоқ. Бұл жағдайдың ресми мемлекеттiк ұлт саясатына әсер ететiнi даусыз. Мемлекеттiк идеология пәрмендi қызмет етуi үшiн аталған мәселелер шешiмiн табуы керек. Ең алдымен ұлттың, этностың, ұлттық-этникалық топтардың  қалыптасуы туралы  ғылыми дұрыс көзқарас аса қажет.

Этноәлеуметтiк және этносаяси қатынастардың күрделiлiгi, әралуандылығы және сол елге тән өзiндiк қайталанбас ерекшелiктерiнiң болуы ұлттық процестердi жеке бiр концепцияға, жасалған тұжырымдардың жаттанды қағидасына салуға болмайды. µлттық белгiлер мен сапаларға ие болу үшiн мiндеттi түрде белгiлi бiр  тарихи сатылардан өту шарт емес. Ұлттар, этностар қалыптасуы капиталистiк немесе социалистiк даму кезеңдерiнде ғана емес, тарихи дамудың әртүрлi сатыларында өте бередi. Әр халықтың тарихи тағдырына байланысты, географиялық, шаруашылық және әлеуметтiк саяси ерекшелiктерiне қарай этножасаушы белгiлерi әр түрлi болады. Ал қазiргi әлемдiк ғылыми айналымда  “ұлт” ұғымы ауқымы кең мағынаға ие. Мысалы, американ ұлты ондаған этностар мен этникалық топтарды бiрiктiредi. Ал, Россияда, Қазақстанда жағдай бүтiндей өзгеше. Олар көпұлттарды өз бауырына алған ұлттардың “лабораториялық“ мекенi.

Халықтың өзiн жеке этнос, ұлт ретiнде рухани сезiнуi үшiн ортақ этногенетикалық тек, ортақ тiл, ортақ салт-дәстүрлер мен дiл, ортақ тарихи тағдыр және осылардан туындайтын психологиялық ерекшелiк қажет деген методологиялық үлгiнi дұрыс деп санаймыз. Ортақ шаруашылықтың, ортақ территорияның ортақ мемлекеттiң болуы, сөз жоқ қажеттi және маңызды. Бiрақта осы үш этножасаушы белгiлер ұлт ретiнде өмiр сүру үрдiсiнде мiндеттi емес. Оған еврей ұлты өкiлдерiнiң әлемнiң барлық елдерiнде дерлiк шашылып жүрсе де ұлт болып өмiр сүруi, қазақтардың әлемнiң 40-тан астам елiнде қазақ ұлты болып өмiр сүруi, орыстардың 80-ге таяу елдерде  орыс ұлты болып өмiр сүруi т.б. нақты дәлелдер бар. Қысқасы,  әлемдiк тәжiрибеде көптеген этностар ортақ экономикасы, территориясы және мемлекетi болмаса да жеке бiр ұлт өкiлдерi ретiнде өмiр сүруде. Өз мемлекеттерi болмаған ұлттар да ұлттық менталитетiн сақтауға әрекеттер жасайды. Мысалы, Қазақстандағы ұйғыр этникалық топтары өз отаны ретiнде демографиялық дамуы жөнiнен де, бiлiм мен ғылыммен шұғылдануы жөнiнен де қазақ ұлтынан кем емес жағдайда өмiр сүруiн елiмiздiң этносаясатының жемiсi деп қарастыруға болады.

Этностараралық қарым-қатынас принциптерiнiң iзiмен жүрiп отыратын адам, тарихи тәжiрибе көрсеткендей, әлеуметтiк жағынан бiршама белсендi, жылы қабақты, басқаларға қарағанда болашаққа зор сенiммен қарайтынын этнопсихолгтар жоққа шығармайды.

Әлеуметтiк жағынан толық жетiлген адам, өздерiнiң iс-әрекеттерiнде, оның қимылы ұлтаралық қарым-қатынас мәселесiне қаншалықты жауап беретiндiгi жөнiнде көп ойланбайды, ол тек өзiнiң iшкi талап-тiлектерi, талпыныстары мен қажеттiлiктерiне сәйкес әрекет жасайды.  Бұған мысал түрлi халықтардың қоғамдық бiрiгуi Ұлы Отан Соғысы жылдары мен одан кейiнгi жылдардағы қоғамның жаңаруы процесiнде көрiнiс тапты. 2000-ға тарта қазақстандықтардың Ұлы Отан соғысының Батыры, Социалистiк Еңбек Ерi, Халық Қаһарманы атақтарына  ие болғандары бар. Жоғарыда аталған принциптердiң тәжiрибе жүзiнде iске асуы мен туындап отырған проблемалардың заңды түрде шешiм табуын қамтамасыз ететiн мемлекеттiк құқықтық-нормативтiк механизмдер туралы сөз өрбiтсек бұл мәселе бiздiң мемлекетiмiзде шешiм тапқан деп айтуға толыққанды негiз бар [6]. Оның айқын дәлелi 1992 жылдан бастап қызмет атқарып отырған Қазақстан халықтары Ассамблеясының қыруар жұмыстары өз нәтижесiн берiп жүр. Оның өзi ерекше зерттеу , сараптау, саралау  жұмыстарын жүргiзудi қажет ететiн тақырып.

 

Әдебиеттер:

1. Арутюнян Ю.В., Драбижева Л.М., Сусоколов А.А. Этносоциология. Москва: Аспект пресс, 1999. -456с.
2. Геллнер Э. Нации и  национализм. М.: Прогресс, 1991. 72б.
3. К обнавленному  Казахстану — через углубление реформ, обùенациональное согласие. //Казахстанская правда. 1994, 12 июнь, С.2.
4. Современный мир мнении. Алматы, 1998, С.116.
5. Малинин Г.В. Межнациональное согласие в Казахстане: проблемы, противоречия, перспективы. Алматы, 1997, С65.

6. Жазыбаев Д. Конституция о правовой культуре межэтнического обùения. //Фемида, 2001, N9,  15-17-беттер. ҚР-ны” Конституциясы. Алматы, “Жетi жарғы”, 1998. Выступление Главы государства Н.А.Назарбаева на XI сессии Ассамблеи народов Казахстана . (г. Астана, 22 ноября 2005 г.)

 

 

Өзімізді қоршаған қазіргі дүниені бұқаралық ақпарат және коммуникация құралдарының, яғни медианың қызметінсіз көзге елестету мүмкін емес. Бұл сала – мерзімді басылымдар, телевизия, кинематограф, радио, дыбыс жазу және Интернет жүйелері кейінгі жарты ғасыр бедерінде адам баласының өмірінде ерекше мәнге ие болып отыр. Бүгінгі медиа – бүкіл жер бетіндегі адамзаттың күнделікті тыныс-тіршілігіндегі айрықша құбылысқа айналды.

Әлеуметтанушылардың мәліметтері бойынша орташа есеппен 75 жасқа дейін өмір сүретін өркениетті адамның 50 жылы ұйқысыз, белсенді іс-қимылмен өткізіледі. Оның 10 жылы теледидар тамашалауға жұмсалады. Шетелдік зерттеушілердің деректеріне сүйенсек, ХХІ ғасыр басындағы 18 жасқа дейінгі балалары бар әрбір американдық отбасылардың 99 пайызында бір-бір теледидардан, 97 пайызында бір-бір видеомагнитофон мен радиоқабылдағыштан болды. Осындай отбасылардың 74 пайызы кабельдік немесе ғарыштық телеарналарды, 69 пайызы дербес компьютерлерді (оның 45 пайызы Интернетке қосылған) пайдаланды. Орташа есеппен мектеп оқушыларының әрқайсысы күніне алты сағаттан астам уақытын медиамен, яғни бұқаралық ақпарат және коммуникация құралдарымен қарым-қатынас жасауға жұмсайды, бұл уақыттың 42 пайызы телехабарлар мен фильмдер көруге кетеді, ал бар болғаны 12 пайызы ғана қағазға басылған мәтінді оқуға арналады. Адамзат жаңа жүзжылдыққа аяқ басқан қазіргі заманда жер бетінде ғұмыр кешіп жатқан кез-келген ұлттың кез-келген салада, оның ішінде, әрине білім беру ісінде де медиа жүйелерінің көмегіне жүгінбей социомәдениетке қол жеткізуі, дамып, өсіп-өркендеуі мүмкін емес.

Міне, сол себепті де ХХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап дүниежүзінің жетекші елдерінің педагогика ғылымында арнайы кәсіби «медиабілім беру» (media education) бағыты қалыптасып, мектеп оқушылары мен студенттердің медиамәдениет әлеміне тезірек және жақсырақ бейімделуіне, бұқаралық ақпарат құралдарының тілін меңгеруіне, медиамәтіндерді талдап, талқылай білуді үйренуіне көмектесуді мақсат ете бастады. Уақыттың өзі алға міндет етіп қойған осындай талап-тілекке байланысты өткен ғасырдың 90-жылдарында Канада мен Австралияның барлық орта мектептерінде 1 сыныптан 12 сыныптың аралығындағы барлық оқушыларға медиабілім беруді оқу-ағарту ісінің ажырамас бөлігі ретінде міндетті түрде жүргізу қолға алынды. Ұлыбритания мектептерінде медиабілім беру ана тілі сабақтарына енгізілген, бұл елдегі мектептердің 25 мың жоғары сынып оқушысы мен университеттердің 8 мың студенті жыл сайын медиа курстарын өз еріктерімен таңдап алып, қорытынды емтихандар тапсырады.  Көптеген елдердегі медиабілім беру ісінің жедел және жан-жақты жүргізілуіне американдық бұқаралық ақпарат және коммуникация құралдары тарапынан жүргізіліп жатқан жас ұрпақтың дүниетанымын жаулап алу және рухани жағынан отарлау әрекеттері әсер етті. Әлемдегі ең алпауыт мемлекеттің жүргізіп отырған өзге ел жастарының санасын улау, олардың жандүниесіне «американдық бұқаралық мәдениеттің» ұрығын сіңіру, сол арқылы тәуелділік мінез-құлқын тәрбиелеу пиғылымен астасқан сұрқия саясатына тосқауыл қою мақсатында көптеген еуропалық медиапедагогтар мектеп оқушыларының «сыни тұрғыдан ойлану» қабілеттерін дамытуға ерекше көңіл қояды. Сөйтіп жас ұрпақтың мұхиттың арғы жағынан ағылып келе жатқан күмәнді ақпараттар ағыны мен тасқынына қарсы тұруына көмектесуді ниет етеді.

Бүкіл дүниежүзіндегі аса ықпалды және өте беделді ұйымдардың көш бастаушысы ЮНЕСКО-ның 1982 жылы Грюнвальд, 1990 жылы Тулуз, 1997 жылы Париж, 1999 жылы Вена, 2002 жылы Севиль қалаларында және басқа жерлерде өткізілген халықаралық конференцияларының қарарлары мен ұсыныстарында медиабілім берудің маңыздылығы мен оны барынша қолдап-қуаттау қажеттігі бірнеше рет атап көрсетілді. ЮНЕСКО-ның 2002 жылғы ұсыныстарында: «Медиабілім – кез-келген елдің әрбір азаматының өзін-өзі танытуы мен ақпарат алуына деген негізгі құқықтарының бөлігі, ол демократияны қолдауға ықпал етеді. Әртүрлі мемлекеттерде медиабілім беру ісіне көзқарас пен оны дамытуда ерекшеліктер болатыны таныла отырып, оны барлық жерде, мүмкіндігінше, ұлттық оқу жоспарлары деңгейінде, сонымен бірге адам баласының бүкіл ғұмыры барысында оған қосымша, жаттандылықтан ада білім беру ісі мен өз бетінше білім алу аясында жүргізу ұсынылады», — делінген [1].

Оксфорд энциклопедиясында медиабілім беру ісінің сипатына «бұқаралық коммуникация құралдарының көмегімен оқыту» әдісінен өзгеше әдістермен «медианың ерекшеліктерін зерттеу» ретінде анықтама беріледі. Медиабілім (media education) бір мезгілде медиамәтіндердің қалай жасалып, қалай таратылатынын танып-білумен де, олардың мазмұнын талдау жасау арқылы тарата түсіндіріп беру және бағалай білу қабілетін дамытумен де тікелей байланысты. Медианы зерттеу (media studies) медиамәтіндерді жасау (жазу) жөніндегі жұмыс тәжірибесімен байланыстырыла қарастырылғанымен медиабілім де, медианы зерттеу де негізінен медиасауаттылық (media literacy) мақсатына қол жеткізуге бағытталған. Медиасауатты тұлға медиамәтіндерді қабылдауға, оған талдау жасауға, бағалауға және оны жасауға (жазуға) қабілетті келеді. Ондай адам қазіргі замандағы медиа қызметінің социомәдени және саяси контекстерін жетік түсіне алады және қоғам алдындағы әлеуметтік жауапкершілігі де жоғары болады.

Қазіргі заманда жастарға медиабілім беру ісі бұқаралық коммуникация (ақпарат) құралдарының көмегімен және онда жарияланған, ол арқылы таратылған материалдардың көмегімен жеке тұлғаны дамыту, адамның медиамен қарым-қатынас жасау мәдениетін, медиамәтіндердің мәнін жан-жақты қабылдау, оның мағынасын түсіндіріп беру, талдау жасау және бағалау жөніндегі шығармашылық және коммуникативтік қабілеттерін қалыптастыру, медиатехникалық құралдар арқылы өзін-өзі таныта алудың әртүрлі пішіндерін меңгеруге үйрету үрдісі ретінде қарастырылады. Медиасауаттылық адам баласының телевизия мен радионың, видео мен кинематографтың, баспасөз бен Интернеттің ақпараттық кеңістіктерін белсенді түрде пайдалануға, медиамәдениеттің тілін жете түсінуге барынша көмектеседі.

Медиабілім беру ісін осындай ерекшеліктеріне байланысты мынадай бағыттарға бөлуге болады: 1) баспасөз, радио, телевизия, кино, видео және Интернет әлемінің болашақ кәсіби мамандарын – журналистерді, редакторларды, режиссерлерді, продюссерлерді, актерлерді, операторларды және тағы басқа мамандық иелеріне медиабілім беру; 2) университеттер мен педагогикалық институттарда болашақ педагогтарға, ал, медиамәдениет жөніндегі курстарда жоғары оқу орындарының оқытушылары мен мектептердің мұғалімдеріне медиабілім беру; 3) әдеттегі мектептерде, орта арнаулы оқу орындарында, жоғары оқу орындарында білім алатын мектеп оқушылары мен студенттерге берілетін жалпы білімнің бөлігі ретінде оларға арналған дәстүрлі пәндердің құрамына енгізілген немесе олардан бөліп алынған дербес (арнаулы, факультативтік, үйірмелік және т.б.) пәндер аясында медиабілім беру; 4) қосымша білім беру мекемелері мен бос уақытты тиімді өткізу орталықтарында (мәдениет үйлерінде, мектептен тыс жұмыс жүргізу, эстетикалық және көркем тәрбие беру орталықтарында, жергілікті мекен-жай клубтарында) медиабілім беру; 5) мектеп оқушыларына, студенттер мен ересектерге баспасөз, телевизия, радио, видео, DVD, Интернет жүйесінің көмегімен қашықтықтан медиабілім беру (бұл жағдайда медиасыны үлкен қызмет атқарады); 6) адам баласының бүкіл өмір бойы өз бетінше үздіксіз медиабілім алуы.

Жастарға медиабілім беру ісі педагогика мен көркемдікке тәрбиелеумен ғана емес, сонымен бірге гуманитарлық білімнің өнертану (кинотану, әдебиеттану, театртану), мәдениеттану, тарих (бүкіләлемдік көркем мәдениет және өнер тарихы), психология (өнер, көркемдік таным, шығармашылық психологиясы) және басқа да салаларымен тығыз байланысты. Жеке тұлғаны дамыту жөніндегі қазіргі педагогиканың талаптарына жауап бере отырып, медиабілім беру қызметінде білім алушылармен сабақ жүргізудің әдістері мен пішіндерін жан-жақты кеңейтуге мүмкіндік туады. Ал, баспасөзді, кинематографты, телевизияны, видеоны, Интернетті, компьютердің виртуальдық әлемінің, яғни бұқаралық коммуникация құралдарының синтезделген барлық дәстүрлі сипаттарының ерекшеліктерін танып-білу қазіргі кезде кей жағдайда бір-бірімен байланыссыз, біржақты жүргізілетін әдебиет, саз өнері, бейнелеу өнері және басқа салаларды оқытуда жіберілген кемшіліктердің орнын толтыруға көмектеседі.

Медиабілім беру – білім алушының дербестігі мен өз бетінше ойлай білу қабілетін дамытатын, оның тікелей шығармашылық қызметке белсене араласа отырып, медиамәтіндердің ішкі құрылымдарына талдау жасауын, оны басқаларға ұғынықты тілмен түсіндіре алуын, тұтас алғанда, медиамәдениет жайындағы білімін жетілдіруді қамтамасыз ететін, оқытудың проблемалық, эвристикалық, ойындық және тағы басқа түрлеріне негізделген ерекше әдіс-тәсілдерін жан-жақты пайдалануды қажет ететін педагогиканың ерекше саласы болып табылады. Білім берудің лекциялық және тәжірибелік сабақтар түрлерін үйлестіре келе, білім алушыларды медиамәдениет шығармаларын жасау үрдісіне қатыстырудың айрықша әдістерін қолданып, аудиторияны негізгі медиамамандықтардың ішкі шығармашылық шеберханасымен кеңінен таныстырудың оң нәтижелеріне медиабілімді өз алдына бөлек пән ретінде өткізу арқылы да, дәстүрлі басқа пәндердің мазмұнына енгізу арқылы да қол жеткізуге мүмкіндік бар. Мектеп оқушылары мен студенттердің медиасауаттылыққа қол жеткізуі үшін оларға қандай да бір медиамәтіндердің қалай жасалғанын, қалай құрылғанын, қалай жазылғанын біліп қана қоймай, сонымен қатар сол медиамәтіндердің белгілі бір саяси, идеологиялық, экономикалық, социомәдени және басқа мүдделерді қалай білдіріп тұрғанын да жете түсіну керектігін ұғындыру аса маңызды.

Медиабілім медиамәдениетті танып-білуге негізделген. Бүгінде медианың қарқынды түрде өркендей түсуі М.М.Бахтин негізін салып, одан әрі В.С.Библер дамытқан «мәдениеттер диалогы» философиялық теориясының негізділігі мен маңыздылығын тағы да айқын көрсетіп берді. Расында да, «осы замандағы жаңаша ойлау мәдениеті – бұрынғы және қазіргі мәдениеттерді біріңғай өркениетті сатыға көтеру» [2] екенін уақыт дәлелдеп отыр. Осындайда медиамәдениет арқылы ғана ғарыштық телевизия, видео, Интернет және тағы басқа жаңа деңгейге көтерілген техникалық мүмкіндіктер көмегімен ұлттар мен мемлекеттердің ғаламдық мәдениетінің, жеке тұлғалар арасындағы қарым-қатынас мәдениетінің және адамдардың ішкі мәдениетінің өзара тоғыса үйлесуіне қол жеткізу мүмкін болмақ. Медиабілім «мәдениеттер диалогының» мүмкіндіктеріне арқа сүйейді және ұлттық тұйықталудан сақтайды, әлемнің әртүрлі елдеріндегі дидактикалық көзқарастарға өзара салыстыра талдау жасау деңгейіне көтерілуге, сөйтіп педагогикалық теория мен әдістемені үнемі жетілдіріп отыруға мүмкіндік береді.

Осы заманғы медиа зерттеушілері мен медиапедагогтардың мұндай пікірлерімен келіспеу өте қиын. Өйткені «санасы төмен» жасөспірімнің өзінің дүниетаным деңгейі белгілі бір мәдени кеңістік аумағында болады. Қазіргі мектеп оқушыларының жандүниесі мен оның қызығушылық таным-білімі көбіне видео, DVD, компьютерлік ойындар, телешоу, интернеттік жүйе және т.б. медиамәдениет түрлерімен тығыз байланысты. Мұндай жасөспірімдер оның тереңіне бойлап, ойланып-толғанып жатпай-ақ, сол арқылы қандай да «медиа бейнелі» ақпараттарды санасына сіңіреді, медиамәтендерді «оқиды», белгілі бір түрдегі бұқаралық коммуникация түрлерімен және өзінің құрдастарымен қарым-қатынас жасап, сұхбат құрады.

ХХІ ғасыр бастауындағы құрлықтың Батысы мен Шығысы, Солтүстігі пен Оңтүстігі, Еуропа мен Азия, Африка, Латын Америкасы елдерінің мәдениеті бір-бірімен ғаламдасқан ұлы өзгерістер заманында: «Басқа мемлекеттердің мәдени және оқу-ағарту үрдісін үйрену осы бізге қажет пе?» — деген сұрақтың қойылуы да ақылға сыйымсыз екені өз-өзінен-ақ түсінікті. Бұған дейін цензура күшімен шектеліп келген, дүниенің басқа жақтарындағы өркениеттен жабық күйдегі ақпараттық кеңістікте қалып қойған кеңестік педагогика мектебі өзінің теориялық және әдістемелік жетістіктерін мақтаныш тұтқанымен білім беру жүйесінде енді бұдан былайғы кезеңдегі мұндай шектелушілік пен тұйықтану тығырыққа тірейтіні айдан анық.

Біз қаласақ та, қаламасақ та, бүгінде мынадай ғаламдық социомәдени үрдістер жүріп жатқанын ғалымдар дәлелдеп отыр: біріншіден, өмірдің барлық салалары бойынша трансұлттық корпорациялардың саны артып, сауда ісі мен капитал қозғалысы күшейіп келеді (мысалы, 1950 жыл мен 2001 жыл аралығында әлемдік экспорт көлемі жиырма есе артқан, 2001 жылға қарай әлемдік сауда бүкіл дүниежүзінде өндірілген тауарлар мен көрсетілген қызмет түрлерінің барлығының төрттен бірін құраған) [http://encarta.msn.com/encyclopedia]; екіншіден, әлемнің дамыған, қуатты елдері тарапынан қатал түрдегі медиабасқыншылық күннен-күнге күшейіп, батысқа қарай жалтақтауды жөн көрмейтін, дамудың батыстық емес жолын таңдаған, батыс мемлекеттеріне қарағанда әлдеқайда әлсіз, олардың отаршылдық саясатынан зияткерлік және гуманитарлық мәдениетін аман алып қалуды ойлап отырған халықтардың рухани өміріне аса үлкен қауіп төніп келеді [3].

Осынау ғаламдасу ғасырының аса зор қозғаушы күші медиа екені құпия болудан қалды. Атап айтқанда, 1980 жылы Интернет жүйесін пайдаланушылар қатары жоққа тән болса, 2004 жылы оның қызметін қолданушылар саны 700 миллионға жетті, оның 160 миллионы АҚШ азаматтары да, 18 миллионы Ресей тұрғындары. Сол сияқты елеулі өзгерістерді медианың бұрыннан келе жатқан «көне» түрлерінен де аңғара аламыз: телекөрермендер саны 1956 жылы 75 миллион адамды құраса, 2004 жылы олардың қатары 2 миллиардқа жетті, ал, радиотыңдаушылар ХХ ғасырдың 30-жылдарының ортасында 57 миллион адам болса, ХХІ ғасырдың бас кезінде олар 2,5 миллиардқа жетті.

Әрине, ғаламшарымыздың бүкіл тұрғындары әдетте медиамәтіндерді өздерінің ана тілдерінде қабылдағысы келетіні сөзсіз. Дей тұрсақ та, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы көрсетіліп жүрген, аса танымал теле және радиохабарлардың басым көпшілігі әдетте батыс елдерінде негізі қаланған ағылшын тіліндегі телерадиоөнімдердің ұлттық ұғымға лайықталған үлгілері екенін ескермеу мүмкін емес. Мәселен, Ресей телеарналарынан жиі ұсынылатын «Последний герой», «Форд Байар», «Кто хочет стать миллионером?», «Фабрика звезд», «Поле чудес», «Жди меня» және т.б. телешоу хабарларының құрылымы батыс телеарналарының тәжірибесінен алынғанын қарапайым көрермендер аңғара бермеуі де мүмкін. Олардың кейбіреулері «Миллион кімге бұйырады?» — «Кто возьмет миллион?», «Суперстар KZ», «Бармысың, бауырым?» және тағы басқа атаулармен «қазақы шапан кигізіліп», Қазақстанның «Хабар» сияқты телеарналарынан да көрсетіліп жүр. Яғни ғаламдық телевизия, радиохабарлары біздің еркіміз бен таңдауымызды күтіп отырмай-ақ, еліміздің аудиториясына «ұлттық нақышпен өрнектеліп», жан-жағымыздан аса зор қарқынмен еніп жатыр.

Бүкіл дүниежүзілік қауымдастықтың саяси, экономикалық және мәдени дамуының заңды және сөзсіз солай болуы тиіс құбылысы болып табылатын ғаламдану үрдісіне қарсылық білдірушілер қаншалықты көп болса да, оның қарқынын тоқтату мүмкін емес екенін түсінетін уақыт жетті. Сондықтан да ЮНЕСКО-ның негізгі ресми мәлімдемелерінің (декларацияларының) бірінде «білімге, ғылымға және мәдениетке сүйене отырып, жалпыға бірдей ақиқатты, заңдардың маңызын, адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды құрметтей отырып ұлтаралық қарым-қатынаста бейбітшілік пен қауіпсіздікке ұмтылу» басты мақсат деп белгіленген [4].

Ғаламдасу дәуірінде адамдардың білім беру саласына деген көзқарастары көп жағдайда прагматикалық, яғни оның тәжірибелік пайдалылығын қажет ету тұрғысында болатыны белгілі. «Ғаламдық құндылықтар бағытындағы» жоғары білім алу дегеніміз бүгінде іргелі ғылыми құндылықтарды таратудың қайнаркөзі болудан қалып барады. Жоғары білім беру саласы «тұтынушылары» ең алдымен сол «тауардың», яғни нақты ілім-білімнің ашық және қолайлы болғанын, қажетті нәтижеге қол жеткізуге жұмсалатын күш-жігердің мейлінше азайтылғанын, экономикалық пәрменділікті, оқу бағдарламаларының CD-ROM, Интернет сияқты жедел және тиімді жүйелер арқылы берілетін жеделдігін, әлемнің әртүрлі елдері жоғары оқу орындарының студенттері, оқытушылары мен зерттеушілері өзара ауыса, алмаса алатындай жағдай туғызуды, алынған (берілген) білімнің одан әрі коммерциялық пайда әкелетіндей болуын қалайды, жоғары оқу орындарын осындай ерекшеліктеріне қарай бағалайды [5].

Білім алушылардың, оның ішінде мектеп оқушыларының (әсіресе, төменгі сынып оқушыларының) өздерінің қай бағытта білім алғысы келетінін нақты таңдай білуге қабілеті жете қояды деу өте қиын. Дегенмен олардың ата-аналары бастауыш және орта білімнің қаншалықты дәрежеде пайда әкелетінін, оның мазмұны қалай болуы қажеттігін айқын сезінетіні сөзсіз. Сол себепті кей жағдайда балалардың әке-шешелері оқытушыларға рухани мәңгі құндылықтарды таратушы жоғары дәрежелі қызметкерлер деп емес, жай әншейін білім беру қызметін атқаратын қызметшілер тұрғысынан қарайтын көзқарастың қалыптасып келе жатқанын да жоққа шығара алмаймыз. Осыған орай мектеп мұғалімдері мен жоғары оқу орындары оқытушыларының мұндай көзқарасқа жауабы да тиісінше болып келеді: олар «жоғары мәртебелі міндеттер» туралы ойланып-толғанып жатпай-ақ, өзінің қызметін белгілі бір сағат мөлшеріндегі сабақтарын қалай да өте салу және тиісті ғылыми-әдістемелік еңбектерді жариялай салу міндетінен құтылып, пайда табуға бағытталған бизнестің бір түрі деп қарайды.

Білім беру ісіндегі ғаламдану нәтижесінде пайда болған осындай тоқырауды бұқаралық аудиовизуалдық мәдениеттің кеңінен таратылуының салдары деп түсінетін зерттеушілер де жоқ емес. Алайда, іс жүзінде кез-келген аудиторияның, тіпті олардың арасында сауатсыздар көп болған жағдайда да, оқуына, білім алуына тура келеді, жан-жақтан ағылған ақпараттар легі олардың санасында бәрібір белгілі бір ұғым-түсініктердің қалыптасуына ықпал етпей қоймайды. Мектепте де, жоғары оқу орындарында да аттестат пен диплом алуды ғана мақсат етпейтін, сонымен бірге терең білім алғысы келетін жастар да аз болмайды. Міне, дәл осындай дарынды жастар ақпараттар ауқымы сәт сайын көбейіп жатқан қазіргі кезде ескі әдіс-тәсілдермен жүргізілетін сабақтардың мазмұнына көңілі толмай, тұйыққа тіреледі, тоқырауға ұшырайды.

ЮНЕСКО қабілеті жоғары білім алушылардың ақпараттар ағынынан өзіне қажетті ілімді іріктеп ала білуіне жағдай туғызу мақсатында медиабілім беру ісінің маңызын ерекше атап көрсетті. Медиабілім берудің басты мақсаттарына қол жеткізу үшін:

– дамыған елдердегі медиабілім беру ісінің әдіснамалары мен әдістемелеріне салыстыра талдау жасап, ондағы жетік тәжірибелерге кеңінен тарату;

– медиабілім беру акцияларының пәрменділігін бағалау жүйелерін жасау;

– медиабілім саласында одан әрі ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу;

– оқытушыларды, студенттерді, нұсқаушыларды, үкіметтік емес ұйымдар мен қауымдастықтардың мүшелерін және басқаларды медиасауаттылыққа үйрету, медиапедагогика, қашықтан оқыту жөніндегі жазғы курстар ұйымдастыру;

– әртүрлі елдерде медиабілім беруді ресми бекітіп, тиісті оқу жоспарларын жасау;

– оқытушылар мен ата-аналарға арнап медиабілім саласындағы қысқаша басқару принциптерінің жинағын, оқулықтар мен оқу құралдарын, аймақтық оқу үлгілеріне лайықталған медиаоқу тетіктерін, өзге де материалдар мен басылымдарды жарыққа шығару;

– медиаагенттіктер мен қайырымдылық қорлардың білім және тәрбие беру қызметімен байланысты әртүрлі оқу орындарымен, үкіметтік емес ұйымдармен, басқа да жекеменшік және қоғамдық мекемелермен бірге қызмет істеуін ұйымдастыру;

– тәжірибе мамандары, оқытушылар мен нұсқаушылар пайдалана алатындай етіп медиабілім беруге арналған интернеттік сайттар жасау және енгізу;

– белгілі бір кезеңдерін белгілей отырып, оқу орындарының белсене қатысуымен жергілікті, ұлттық және халықаралық медиафорумдар ұйымдастыру;

– арнайы мамандандырылған медиабілім фильмдері мен фестивальдері желісін жасау;

– медиабілім беру бағытында жұмыс істеп жатқан федерацияларды, кәсіби қауымдастықтар мен орталықтарды біріктіру;

– балалар мен жастар аудиторияларына арналған қоғамдық, коммерциялық емес және коммерциялық медиа құралдарын қолдауға арналған ұсыныстар жариялау;

– жастардың бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалануына кеңінен жол ашудың сапасын арттыруға кепілдік беру мақсатында әртүрлі сипаттағы медиаагенттіктердің қызметіне бақылау жасау және басқа да іс-шараларды жүзеге асыруды көздеп отыр [6].

ЮНЕСКО-ның бұл ұсыныстарының Қазақстан үшін де маңызы жоғары деп ойлаймыз.

Бүгінде бүкіл әлемде байқалып отырған адамның бос уақытының, көңіл көтеруге септігін тигізетін салалардың арта түсуі де медианың ықпалы күшеюіне ықпал етіп отыр. «Бос уақыттың көбеюі … аса елеулі әлеуметтік құбылысқа айналды» [7].

Осы тұрғыдан қарағанда, балалар мен жастардың бос уақыттарын тиімді пайдалануына көмектесетін іс-шаралар кешенін жасау жөніндегі қазіргі педагогиканың міндеттерін іс жүзіне асыруға олардың шығармашылық қабілеттерін арттырып, жеке тұлға ретінде қалыптасуына жол ашатын медиабілім беру саласының әсері мол.

Сол себепті медиабілім беру саласын дамыту – уақыт талабынан туындап отырған қажеттілік деп санаймыз.

Осы ретте атап өтетін бір мәселе – ғаламдық медиабілімнің өркендеу тәжіриесі аталған саланы дәстүрлі «эстетикалық бағыттағы» жолмен өрістетудің тиімсіз екенін көрсетіп отыр. Кейбір зерттеушілер мен педагогтар медиабілім беру ісінің мазмұны мен ішкі ерекшеліктерін оқу үрдісінде ақпараттық технологияларды, мәселен, Интернет көмегімен қашықтан оқыту әдістерін қолданумен шатастырып алуынан туындайтын мұндай біржақты түсінік көп өтпей-ақ тұйыққа тірейтініне дәлелдер аз емес. Көптеген зерттеушілер, атап айтқанда, М.И.Жабский, В.С.Собкин, К.А.Тарасов, А.В.Федоров, А.В.Шариков сияқты Ресей медиа теоретиктері медианың аудиторияға, ең алдымен оқушы жастарға тигізетін әсері олардың эстетикалық санасын қалыптастырып қана қоймайтынын, сонымен бірге әлеуметтік дүниетанымына да елеулі түрде ықпал ететінін ерекше атап көрсетеді.

Сол себепті медиабілім беру саласындағы бүкіләлемдік деңгейде жинақталған теориялық тұжырымдар мен тәжірибелерді, медиабілімнің сан салалы бағыттарын жүйелеу және оны жан-жақты талдау арқылы Қазақстанда да жастарға медиабілім беру ісін өркендету қажет деп білеміз. Нәтижесінде жастардың бойына ақпараттар легінің қайсысы дұрыс, қайсысы бұрыс екенін жазбай танып, жан-жағымыздан ағылып келіп жатқан «мәдени құндылықтардың» жақсысы мен жасығын ажырата білу қабілетін дамытып, оларды ұлтжанды азаматтар етіп тәрбиелеудің жаңа мүмкіндіктеріне жол ашылмақ.

 

Әдебиеттер

1. UNESCO, 2002;
2. Библер В.С. От наукоучения – к логике культуры. Два философских введения в двадцать первый век. — М.: Политиздат, 1991. — с.8;
3. Флиер А.Я. Глобализация и футурология: Страсти по глобализации// Общественные науки и современность. – 2003. — № 4. – С.160;
4. UNESCO (1978). Declaration of Fundamental Principles Concerning the Contribution of the Mass Media to Strengthening Peace and International Understanding, to the Promotion of Human Rights and to Countering Racialism, Apartheid and Incitement to War. In: Gerbner, G., Mowlana, H. and Nordenstreng, K. (Eds.) (1993). The global Media Debate: Its Rise, Fall, and Renewal. Norwood, NJ: Ablex Publishing Corporation, p.173;
5. Покровский Н.Е. Транзит российских ценностей: нереализованная альтернатива, анатомия, глобализация//Глобализация и постсоветское общество/Ред. А.Согомонов и С.Кухтерин. – М.: Стови, 2001. –  с.55; Stromquist, N.P. and Monkman, K. (2000). Defining Globalization and Assessing Its Implications on Knowledge and Education. In: Stromquist, N.P. and Monkman, K. (Eds.). Globalization and Education. Lanham – New York: Rowman & Littlefield Publishers, Inc., pp.14-15; Gibbons, M. (1998). In:  A Commonwealth Perspective on the Globalization of Higher Education. In: Scott, P. (Ed.). The Globalization of Higher Education. Buckingham: The Society for Research into Higher Education & Open University Press, pp.70-72; Burbules, N.C., Torres, C.A. (Eds.) (2000). Globalization and Education: Critical Perspectives. New York – London: Routledge, 376 p.;
6. UNESCO (2002). The Seville Recommendation. In: Youth Media Education. Paris: UNESCO;
7. Библер В.С. От наукоучения – к логике культуры. Два философских введения в двадцать первый век. — М.: Политиздат, 1991. – с.275.

 

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Жалпы білім беретін мектептің барлық даму саласында оқушыларға политехникалық білім беру ең басты мәселенің бірі болып табылады және ол барлық оқу сабақтарының жиынтығынан тұрады. Оқудың политехникалық бағыты деп нәтижесінде физика негіздерін меңгерумен және ғылыми көзқарастың қалыптасуымен қатар оқушылардың политехникалық дайындығы болатындай етіп ұйымдастырылған оқу тәрбие процесін айтуға болады. Қазіргі кезеңде политехникалық оқудың міндеттері оқушыларды осы заманғы өндірістің ғылыми принциптерімен, физиканың, химияның, биологияның және басқа ғылымдардың негізгі заңдарының практикада қолданылуымен таныстыру, сондай-ақ еңбек құрал-саймандарының неғұрлым көп тараған түрлерін пайдалана білу дағдыларын сіңіру, оқушылардың шығармашылық ғылыми-техникалық ойлауы мен жалпы еңбек мәдениетін дамыту болып табылады.

Политехникалық оқытудың мақсаты адамның  қоғамдағы барлық қабілеттерінің үйлесімді еркін дамуын жүзеге асыру; барлық жағынан дамыған және практикалық өмірге жан-жақты дайындығы бар адамдарды тәрбиелеу.

Жеке адамның жан-жақты дамуы – бұл адамның іс-әрекетінің барлық сферасының және шығармашылық еңбекке деген қабілеті мен күштерінің ашылу және жетілдірілу процесі.

Адамның үйлесімді дамуы барлық қоғамның дамуының жалпы деңгейіне және оның барлық жақтарының бір-біріне қатысты даму деңгейінің сәйкес келуін қарастырады, оның талаптарын, яғни адамның ішкі және сыртқы байланыстарының жиынтығына болжайды.

Жалпы еңбектік және кәсіптік дайындықта политехникалық шеберлік үлкен роль атқарады. Политехникалық шеберлікке – физикалық шамаларды өлшеу, сызбалар, эскиздер мен есептеулерді орындау, яғни графиктік, кестелер мен анықтағыш әдебиетті пайдалану – іздену, бақылау, тәжірибеге арналған қондырғыларды жинастыру, яғни ұйымдастыру тағы басқа да шеберліктер жатады. Физикадан лабораториялық жұмыстарды орындау кезінде оқушылар кейбір құралдарды пайдалану, физикалық шамаларды өлшеу шеберліктеріне үйренсе, техникалық мазмұндағы есептерді шығарған кезде есептеу және графиктік шеберліктері қалыптастырылады. Кластан тыс жұмыстарды орындау, факультативтік курстар кезінде оқушылардың бақылаушылық, ізденушілік, ұйымдастырушылық шеберліктері айқындалады. Барлық осы шеберліктердің түрлері өзара тығыз байланысты.

Оқушының политехникалық білімімен қатар оның политехникалық шеберлігі болуы керек. Политехникалық білім мазмұнын қазіргі заманғы өндірістің, техниканың жеке және жалпы негіздерін және оларды басқару принциптерін көрсететін ғылыми ұғымдар мен заңдардың жүйесі атқарады. Оқу материалдарын меңгеру кезінде оқушылардың алатын политехникалық білімінің жаратылыстану ғылымы, математика және басқа білімдерден табиғаты жөнінен ешқандай айырмашылығы жоқ, бірақ меңгерілетін объектіге бағытталуы жөнінен ерекшеленеді. Оқушылардың политехникалық білімі оқылған ғылыми заңдар мен ұғымдардың өндіріске енгізілуі негізінде қалыптастырылады.

Орта мектептің физика курсы бағдарламасында барлық бөлімдердің үлкен мәні бар, олардың бағдарламадағы орны тек физикалық мазмұны жағынан емес, политехникалық мәнділігімен анықталады.

Политехникалық оқытудағы алға қойылған мәселелер өз шешімін табуы үшін мектепте оқылатын физика ғылымының негіздері қазіргі физика мен техника деңгейіне сәйкес негізгі теориялар, заңдар, ұғымдарды қамтуы тиіс. Бұл политехникалық білім беру проблемасы мен физика курсының ғылыми деңгейін көтеру арасындағы тығыз байланысты анықтайды. Міне, сондықтан да политехникалық принципті қолдану физика курсында оқылатын сұрақтардың үлкен тобын бөліп алуға мүмкіндік береді.

Мектеп курсындағы политехникалық білімнің сапалылығы оның физикалық мазмұнына сәйкес жіктелетін қолданбалы материалмен анықталады. Оқушылар физика заңдарының техника саласында кеңінен қолданылатындығын меңгереді. Айталық, физика курсында өзіміз қарастырып отырған «Электродинамика» бөлімі электрониканың физикалық негіздерін түсіндіреді, соны негізге ала отыра радиотехника, автоматика, электроэнергетика дамытылады. Конденсатордың электр зарядын жинақтау және сақтау қасиеті электрондық құралдарда, электроэнергетикалық құрылғыларда, атап айтқанда радиоқабылдағыш, теледидар, магнитофондарда кең қолдау тапты. Бұдан біз мынадай қорытындыға келе аламыз: политехникалық білімнің мәні ғылымның қазіргі өндірістің жалпы ғылыми — техникалық жақтарын ашып көрсететін заңдары мен ұғымдарының өзара байланысын құрайды. Электродинамика курсын оқыту барысында политехникалық білімді қалыптастыруда  негізгі екі мәселе басшылыққа алынуы керек: біріншісі – физиканың өндіріспен, техникамен, технологиямен байланысы, екіншісі – ғылыми-техникалық прогресстің басты бағыттарының даму деңгейіне физиканың ықпалы.

Физиканың техникамен байланысын негізгі үш түрлі бағытта көрсетуге болады:

—          ғылыми заңдар мен теориялардың негізінде техникалық және технологиялық құрылғылардың жасалуы;

—          іргелі зерттеулерге ғылыми-техникалық прогресстің әсері;

—          ғылым мен техникадағы өзгерістің бір процеске бірігуі.

Физика ғылымы жетістіктерінің  автоматтандыруда, электронды-есептеуіш және микропроцессорлық техниканың дамуында, энергияның түрленуінің жаңа тәсілдерінің пайда болуында, сонымен қатар алдын-ала берілген техникалық қасиеттері бар материалдар дайындауда  ролі ерекше. Электрондық техника мен технологияның дамуы физиканың ғылыми-техникалық прогресінің, яғни электроника табыстарының нәтижесі.

Осыған байланысты, политехникалық шеберліктер мен дағдылар — білімді практикада қолдана білуге бағытталған жалпыланған әдіс болып табылады. Олар белгілі бір білім денгейінде қалыптастырылып, өндірістік еңбек операцияларындағы бағдарламалық материалды меңгерудің нақты әдістеріне негізделеді.

Политехникалық оқытудың жетістігі тек физика курсының мазмұнына емес, оны оқыту әдістемесіне де байланысты, Политехникалық материалды түсіндірудің негізгі әдістеріне семинар, конференция және қортындылау сабақтары, экскурсиялар, ғылыми-техникалық баяндамалар, техникалық мазмұндағы есептер шығару, физикалық практикумдар жатады. Онда оқушылар физикалық шамаларды өлшеу, құралдарды пайдалану шеберліктері мен дағдыларына үйренеді.

Политехникалық дайындық кәсіптік білімге қажетті негіз болып табылады. Кәсіптік бағдар негізі – оқу материалын баяндауда, есептер шығару, практикалық және лабораториялық жұмыстарды орындау барысында физика ғылымының берілген өндіріс саласымен байланысының көрінісі.

Қазіргі кездегі ғылыми — техникалық революцияның негізгі және басым белгісі ғылым мен техниканың жақындауы, ғылым жетістіктерінің адам әрекетінің барлық сферасына кеңінен енгізілуі болып табылады, ғылыми техникалық білімдерде техника ұғымын түсінуге көмектеседі.

Қазіргі заманғы техниканың ғылыми негізі мен объектілерін, оқытудың өндірістік еңбекпен біріктірілуі негізінде теориялық және практикалық жағынан қарастыра отыра, оқушылардың қарым-қатынасын, қоғамдық саласын байытады.

Политехникалық дайындық процесінде жалпы және кәсіптік білімдер арасындағы үзіліс азайып, олардың арасындағы елеулі сәйкессіздіктер жойылады, сол сияқты ой еңбегі мен дене еңбектері арасында да айырмашылық байқалмайды.

Политехникалық оқыту ғылым және өндіріс негіздері төңірегінде оқушылардың алға қарай кез келген өндірістік процесс технологиясы мен техниканың ғылыми негіздерін тез түсіне алатын, кез келген мамандықты тез әрі талапқа сай болатындай меңгере алатын деңгейін қалыптастыруы керек.

Қазіргі заман талабына сай политехникалық дайындық төмендегідей сипатта болуы керек:

— Барынша жоғарғы ғылыми деңгейде

— Оқушылардың жоғары техникалық жабдықталған автоматтандырылған өндіріс талаптарына сай еңбек етуіне мүмкіндік беретін жеке қасиеттері қалыптастырылған.

Бұл мәселелер қазіргі кезеңгі өндірістің ғылыми негіздерін үйрену процесі кезінде шешіледі. Бұндай оқытуды оқу пәндері, ғылым мен техникадан кластан тыс сабақтар, өндірістік, қоғамға пайдалы еңбек арқылы ұйымдастыру мүмкіндіктері бар .

Оқытудың политехникалық негізі оқушылардың техникалық ойлау қабілетінің дамуына ықпал етеді, оларға құрастырмалық шеберліктері мен дағдыларына үйренуіне, сол сияқты ойлап шығару қабілетінің дамуына, өндіріс процестерінің қиын өзара байланыстарын түсіне білуіне көмектеседі.

Политехникалық принциптің қолданылуы оқушылардың білімі, шеберліктері мен өз бетімен өндірістік және еңбектік тапсырмаларды орындау дағдыларының жүйеленіп дамуына ықпал етеді.

Орта мектептің физика курсында психология мен педагогиканың оқыту принциптеріне сәйкес келетін білімдер мен шеберліктер қарастырылуы қажет. Мектептің физикалық білім беру жүйесінде политехникалық принциптің жүзеге асырылуы үш деңгейде болуы мүмкін. Олардың алғашқысы техникалық объектінің әрекетінің физикалық негіздерін анықтауға негізделген. Екінші деңгейде белгілі объектінің техникалық жұмыс принципі анықталады, ал үшінші деңгейде таңдап алынған техникалық принципті жүзеге асырудың нақты техникалық құрылысы қарастырылады. Физика курсының бірінші басқышында политехникалық принцип көбінесе бірінші және екінші деңгейлерде жүзеге асырылады. Ал физиканың екінші басқышын оқыту барысында политехникалық принциптің екінші және үшінші деңгейлері қолданылады, әсіресе факультативтік және кластан тыс сабақтар мен үйірме жүмыстарында. Осыған сәйкес оқушылардың жас ерекшеліктері мен жеке мүмкіншіліктері ескеріледі.

Оқушылардың политехникалық білімінің педагогикалық негіздеріне мыналар жатады:

— политехникалық білім берудің мақсаттары мен міндеттері;

— оқу пәндерінің, оқушылардың қоғамға пайдалы және өндірістік еңбектерінің, ғылым мен техника негіздерін оқып үйренудегі кластан тыс сабақтардың, политехникалық мазмұндылығы;

— политехникалық білім берудің әдістері мен ұйымдастырыу түрлері;

-политехникалық білім беру оқушының жеке, жан-жақты дамуының және еңбекке дайындығының құралы ретінде оған қойылатын шарттар.

Оқу, еңбек, таным және қарым-қатынастың ықпал ету сферасы мен әсерінің жиынтығы жеке бастың еңбексүйгіштік, адалдық, жауаптылық, айналадағы адамдардың еңбегін құрметтеу сияқты моральдық қасиеттердің қалыптасуын қамтамасыз етеді.

Политехникалық білім беру оқушылардың танымдық, шығармашылық жағынан техника және технологиямен қарым-қатынас жасай алу қабілетін дамытады, қоғамдық қатынастар сферасын байытады және техникамен байланысты мамандық таңдаудың кең негізін ұсынады.

Оқушыларға ғылыми техникалық революцияның басты бағыттарына және осы заманға сай өндірістің негізгі салаларына бағыт-бағдар беретін мектептегі политехникалық білім беру мамандық таңдау негізін және физика ғылымын білу негізінде кәсіптік бағдар беретін, сонымен қатар осы білімді өндірістік еңбекпен ұштастыра алатын жас ұрпақты дайындауды ұйымдастырады.

 

 

Әдебиеттер:

 

1. Атутов П.Р. Политехническое образование школьников: Сближение общеобразовательной и профессиональной школы. — М.: Педагогика, 1986. -176 с.

2. Бугаев A.M. Методика преподавания физики в средней шко­ле. — М.: Просвещение, 1981. — 288 с.

3. Глазунов А. Т. Методические основы реализации политехни­ческого принципа при обучении физике в средней школе. Дис. док. пед. наук. —   M. I987. — 309 с.

4. Имашев Г.И. Политехническая направленность изучения курса  молекулярной физики. /Методика преподавания математики и физики/ Под ред. А.И. Бугаева. – вып. 4: — К.: Рад. школа, 1987. – с.135 – 142.

5. Методика преподавания физики в средней школе: Молекулярная физика. Электродинамика / Под. ред. С.Я. Шамаша. – 2– изд., перераб  — М.: Просвещение ,1987. – 256 с.

6. Политехническое образование и профориентация учащихся в процессе преподавания физики в средней школе. /Под ред. А.Т. Глазунова, В.А. Фабриканта. — М.: Просвещение, 1985. – 159с.

7. Физика и научно —  технический прогресс. /Под ред. В.Г. Разумовского, В.А. Фабриканта, А.Т. Глазунова, — М.: Просвещение, 1980. – 159 с

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   Ғасырлар асып, перне қуып бізге жеткен.

А.Жұбанов

Қазақ халқының ұлт ретінде қалыптасып, тарих сахнасына шыққалы бері бұралаңы көп талай “тар жол тайғақ кешуді” де, ел ырзығы  берекелі, нұрлы күндерді де бастан кешкенін білеміз. Міне, осы өмір атты ұлы көште ұлтымыздың қуанышы мен сүйінішін, қайғы-қасіретін, арман-мұңын кестелеген телегей-теңіз аса бай рухани әлемі халқымызбен біте қайнасып келеді. Сондай сан-салалы асыл қазынамыздың бірі – музыка өнері. Ұлы даланы еркін жайлаған көшпенділердің бұл салада қалдырған мәдени мұрасы шын мәнінде феноменді құбылыс. Былайғы өркениеттерден бейхабар бабаларымыздың музыкалық өресінің биіктігі, қиялға бай шығармашылық шалымының шалқарлығы, суреткерлік диапазонының кеңдігі еріксіз таң қалдырады. Музыка тудыруда адам үнінен басқа да бар мүмкіндікті пайдалана отырып, небір ғажайып аспаптарды ойлап  таба білуінің өзі ұлтымыздың рухани потенциалының тегеурінді екендігін көрсетсе керек. Бұл орайда, кеудемсінген Европаның симфониялық оркестрлеріндегі үрмелі, ысқышты, шекті, ұрмалы деп бөлінетін аспаптармен сарындас біздің өзіміздің саз аспаптарымыздың олардан бұрын дүниеге келгенін айтқан болар едік. Мысалы, ысқышты аспаптар тобына Қорқыт бабамыздың қыл қобызынан бастап басқа  да түрлерін жатқызамыз. Әрі-беріден соң скрипканың түпкі атасы – осы қара қобыз. Мына жәйтқа қараңыз! Жер бетінде қаншама музыкалық аспап бар десеңізші! Солардың ішіндегі адам үніне ең жақыны қобыздікі екен. Мұның өзі көп жайтты аңғартса керек. Ал енді шекті аспаптар тобына домбыра, шертер, т.б., үрмелі аспаптар тобына сыбызғы, сазсырнай, месқобыз, уілдек сондай-ақ соқпалы аспаптарға дабыл, асатаяқ, тұяқтас, тастауық сияқты тағы да басқаларын жатқызуға болады. Мұның сыртында шаңқобыз, жетіген сияқты өзіндік ойнау ерекшеліктері бар музыкалық аспаптарды білеміз. Яғни ұлтымызда жоғарыда атап  өткен симфониялық оркестрлерге  тән аспаптар тобымен қатар басқа да  назар аударарлық саз аспаптарының  болғанын аңғарамыз. Қазіргі таңда қазақ  инструментариясында 40-50-ге жуық музыка аспабын атай аламыз. Ал енді замананың небір аумалы-төкпелі кезеңінде тарих тасасында қалып құм жұтқан қаладай ізім-қайым жоғалғаны қаншама?!

Тарихқа қарап отырсаң, әр дәуірде жекелеген  саз аспаптарының “дәуірлеген” кезеңін аңғаруға болады. Айталық “қазақ десе домбыра, домбыра десе қазақты” елестетін бүгінгі қандастарымызды бағзы бір кей замандарда жаппай сыбызғыны сызылту үрдісі болғанын, ендігі бір кезеңдерде бүткіл түркі дүниясының таңы қобыздың үнімен атып, күні қобыздың үнімен батқанына қалай сендіре алар  екенсіз?

Жалпы алғанда қазақтың ұлттық музыка аспаптарының пайда болу тарихы өте  тереңнен тамыр тартады. Оған дәлел ретінде сонау Сақ, Yйсін, Қаңлы, Fұн, Көк түріктер дәуірінен бері қарай ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан  “Сары өзен”, “Боз айғыр”, “Шыңырау”, “Аққу”, “Шұбар ат” сияқты тағы басқа да күйлерді айтсақ болады. Ежелгі Тұран даласын мекен еткен осы  тайпа, рулар мен ұлыстар  қалдырған өркениеттің заңды мұрагері қазақ ұлтының ән-күй мұрасы туралы белгілі жазушы, этнограф-ғалым Ақселеу Сейдімбек өзінің  “Күй шежіре” атты еңбегінде: “Қазақ даласында сонау VIII-ғасырдың өзінде-ақ музыкалық мәдениет ән түрінде (вокалды музыка) және күй түрінде (аспапты музыка) көрініс тауып, музыкалық жанрлар сараланып үлгерді”, — деп, батыл тұжырым жасай отырып, әрі қарай: “Біздің дәуірімізге дейінгі үшінші мың жылдықтың аясында тасқа түскен бейнелердің ішінде биші адамдар ғана емес, енді музыкалық аспаптар да айқын аңғарыла бастады”[1,10-11б.] – десе,  академик Р.А.Садоков Орта Азиядағы археологиялық қазбалардан табылған қазақтың домбырасына ұқсайтын екі ішекті саз аспабы туралы: “Осыған байланысты бейім заттарды енді Орта Азияның солтүстік жағындағы негізінен Арал теңізі маңын мекендеген  Сақ тайпаларының музыкалық өмірінен іздеу керек”[2, 12б.] – деген тұжырымдары музыкалық аспаптарымыздың ықылым замандарда-ақ пайда болғандығын көрсетеді. Осы аспаптарда пайда болған әуен  — саздарды “Күй” деген сөзбен аталу себептерін ашып берген белгілі тіл білімінің профессоры, академик Құдайберген Жұбанов өзінің  “Қазақ музыкасындағы күй жанрының пайда болуы жайлы” очеркінде:  “Күй” деген сөздің арғы тегі  “Көк” пен байланыста болғанын біз баста айтып едік. Ендеше күйдің де көкпен, аспанмен байланыста болғанын көреміз. Көк пен су екеуі, бір кезде бір ұғым болған. Бірі – жоғары аспан, бірі – төменгі аспан болып саналған. Алғашқы адам ұғымында екеуі де “космос” деген еді [3].

Ғұлама  ғалымның бұл айтқандарын оның туған інісі, қазақ профессионалдық музыка өнерінің көшбасшысы Ахмет Жұбанов “Ғасырлар пернесі” деген кітабында: “Не бір аруақты, дарынды дала перзенттерінің  аты ұмытылып кетсе де, сары алтындай шығармалары тот баспай бізге аман жетті,… Олардың бәрі де әліпті таяқ деп білмейтін, нота дегеннен тіпті бейхабар болса да, өз халқының өзегін өртеген мұңын мұңдап, жоғын жоқтап , көптеген тамаша музыкалық шығармалар қалдырып кеткені және айқын. Олар халық аспаптарына арнап  шығармаларын, яғни, домбыра мен қобыз, сыбызғыға арналған музыкалық пьесаларды, “Күй” деген бір-ақ ауыз сөзбен  атаған”   деп сабақтастырады[4, 10б.].

Қалай дегенде де ата-бабаларымыз қалдырған осы асыл жәдігерлеріміз кейінгі ұрпақтың берік қолына тиіп заманаға жаңаша үн қатуда. Бұл орайда қазақтың ұлттық музыка аспаптарының басын біріктіріп, оларға жаңа серпін бере отыра тұңғыш рет оркестр құрған қазақтың аяулы перзенті, академик, композитор, дирижер Ахмет Қуанұлы Жұбановтың есімін аса риза сезіммен еске аламыз. Ұлтымыздың маңдайына біткен тума талант Ахмет Қуанұлының тікелей ұйытқысымен 1933 жылы Алматыдағы музыка техникумы жанынан алғаш рет 11 адамнан тұратын домбырашылар ансамблі құрылады.

Бұл кейінен даңқы әлемге жайылған атақты Құрманғазы атындағы мемлекеттік академиялық қазақтың халық  аспаптар оркестрінің алғашқы іргетасы болатын.

Бұрын-соңды оркестр дегенді естіп көрмеген қазақ үшін мұндай тақылеттес өнер ұжымы таңсық жай еді. Бәрін тақыр жерден бастаған Ахмет Жұбанов бұл мәселеде жеке батыр болды. Осы жерде оның білімдарлығы мен ұйымдастырушылық қабілеті жарқырай көрінді. Ленинград қаласының консерваториясында оқып жүрген кезінде Андреев атындағы орыс халық аспаптар оркестірінің репетицияларына жиі барып тұратын-ды. Сол естіп-көргендерінің тағылымы қолға алған бұл ісінде өзінің көп пайдасын тигізді. Дей тұрғанмен, Ахмет Қуанұлына жоқтан бар жасау оңайға түскен жоқ.

Бастапқы кезеңдерде кездескен көптеген қиындықтарды жеңуге тура келді.

Олар қандай қиындықтар еді? Ең біріншіден, пернелері әрқилы, құлақ күйі (строй) бір жүйеге түспеген және домбыралардың түрлі формалы болып келуі. Екіншіден, домбырашылардың ноталық сауатсыздығы, бірлесіп музыка орындаудағы тәжірибенің жоқтығы, үшіншіден сапалы домбыралардың тапшылығы, тағысын-тағылар. Осы ретте, бірінші кезекте домбыраның құлақ күйі кварта бұрауына (ре, соль) келтіріліп, пернелер саны 19-ға жеткізілді. Сонымен қатар техникум жанынан музыкалық аспаптарды жетілдіруге байланысты экспериментальды шеберхана ашылды. Оның жұмысына белгілі шеберлер ағайынды Романенколар мен Қамар Қасымов шақырылды. Осылай бас-аяғы   2жылдың ішінде ансамбльдің құрамы кеңейтіліп, кәсіби жағынан шыңдала түсті. Ансамбль енді оркестрге айналды. Оркестр 1934 жылы болып өткен 1-ші Бүкілқазақстандық  көркемөнерпаздар слетінде көзге түскен домбырашылар Лұқпан Мұхитов, Науша Бөкейханов, Қали Жантілеуов, Оқап Қабиғожин, қобызшы Жаппас Қаламбаев, сыбызғышы Ысқақ Уәлиев сияқты тағы да  басқа халық таланттарымен толыға түсті.  Енді оркестрге қылқобыз аспабы мен сырнай енгізілді. Цифрлы жүйе бойынша машықтану арқылы оркестрдегі музыканттар қазақтың ән-күйлері мен қатар орыс және батыс классиктерінің шығармаларын ойнайтын дәрежеге жете бастады. Көп ұзамай 1936 жылы Мәскеу қаласындағы Қазақстанның әдебиеті мен өнерінің  онкүндігінде оркестр Үлкен театрдың  сахнасында Құрманғазының “Адай”, “Серпер”, “Сарыарқа” күйлерімен қатар орыс классикасының ”атасы” М.Глинканың “Вальс-фантазиясын” сондай-ақ басқа да халықтардың шығармаларын төгілте орындап тыңдармандардың ыстық ықыласына бөленді. Дәл  осы оркестр арқылы өзге жұрт енді қазақ ұлтын тани бастады.

Бұл сөз жоқ Ахмет  Жұбановтай ұлды дүниеге әкелген қазақ халқының ірі мәдени жеңісі еді. Осы өнер сапарынан қанаттанған Ахмет Қуанұлы Алматыға келісімен оркестрдің қанатын кеңейту мақсатында домбыра-прима, сырнай, қобыз-прима аспаптарын қосып репертуарын кеңейтуге күш сала бастайды. Қобыз аспабы туралы сөз еткен кезде біз, осы киелі жәдігерді көздің қарашығындай сақтап кейінгі ұрпағына аманат етіп тапсырған  Ықылас Дүкенұлы, Дәулет Мықтыбаев, Жаппас Қаламбаевтардың сынды дүлдүл қобызшылардың ұлттық мәдениетімізге сіңірген еңбектерін айтуға тиіспіз. Қорқыт бабадан бастау алатын қобыз күйлерінің біздің дәуірімізге жетуіне өлшеусіз үлес қосқан бұл ардақтыларымыздың аруағына халқымыз мәңгілік қарыздар болса керек. Сонымен қатар аталған арыстарымыздың соңғы  екеуі Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияның ең алғаш ашылған қыл қобыз класында дәріс беріп, көптеген шәкірттер тәрбиелеп шығарды. Олардың арасында бүгіндері есімдері қалың  жұртшылыққа танымал болғандары да жетерлік. Қазақтың ұлттық музыкалық инструментариясының дамуындағы елеулі кезең 1950-ші жылдардың басында Құрманғазы атындағы академиялық халық аспаптар оркестріне дарынды дирижер,  халық әртісі Шамғон Қажығалиевтің басшылыққа келуімен тікелей байланысты. Оркестрдің бұл кезеңде кәсіби орындаушылық шеберлігінің артуымен қатар, мұндағы аспаптарға толықтай реконструкция жасалынды. Атап айтар болсақ қобыз тобындағы квинтет, (бір атап өтерлігі мұндай квинтет тек қана симфониялық оркестрде ғана болады) сондай-ақ сырнайлар тобы мен домбыралар тобындағы аспаптардың тынысы кеңіп, дыбыстық бояулары қоюлана түсті. Осыған байланысты жалпы алғанда оркестрдің диапазоны ұлғайып, техникалық мүмкіндігі артты. Дей тұрсақ та біз сөз етіп отырған оркестріміз ұлттық нақыштық элементтермен қоса академиялық, классикалық бағытты ұстанғанын жасыра алмаймыз. Сол себепті де мұндағы көптеген ұлттық аспаптарымыз өзіндік табиғи қалпынан айырылып, былайша айтқанда “евростилдік” үнге бейімделгені де белгілі жайт. Осыған байланысты 60-шы жылдардың басында белгілі қобызшы Досымжан Тезекбаевтың бұрынғы ойналып келген домалақ қобыздың орнына, қазіргі біз көріп жүрген прима қобызды ендірмек болғандағы айтыс-тартыстар, сондай-ақ Жұбановтың кәдімгі прима-домбырасының орнына орыстың примасын пайдалану сияқты басқа да, толып жатқан  жайттарды айтсақ та болар еді. Әрине, бір мақала аясында бұл мәселені егжей-тегжейлі талдап, әрбір аспапқа техникалық сипаттама жасап жату мүмкін емес.

Міне, осындай жағдайда халқымыздың таза ұлттық болмысын музыка тілінде бейнелейтін бір оркестр керек-ақ еді.  Сол бір тұста бүкіл саналы өмірін осынау бір аса  ыждағаттылықты қажет ететін іске арнаған ғасырлардан жеткен көне музыка аспаптарына жан бітіріп ғылыми тұрғыдан зерттеуші, халқымыздың дарынды перзенті,  музыкатанушы белгілі ғалым, профессор Болат Сарыбаевтың ұзақ жылғы еңбегінің нәтижесі ұлтымыздың мерейін тағы да бір үстем етті. Оның ең алғаш өзі жинаған кілең ежелгі саз аспаптарынан тұратын ансамбль құруы елдің мәдени өміріндегі елеулі оқиғаның бірі болды. Көп кешікпей бұл ансамбльдің оркестрге айналуы, оған “Отырар сазы” деген ат беріліп, мемлекеттік қамқорлыққа алынуы және оркестрдiң бас дирижерлығы мен көркемдік жетекшілігіне Нұрғиса Тілендиевтей ұлы тұлғаның келуі, бәрі де бір орайласқан шаруа болатын. Сол кездегі көзқараспен қарағанда “Отырар сазы” фольклорлық-этнографиялық сипаттағы әлемдегі жалғыз оркестр еді.

Сонау ықылым замандарда халықтың көзінен таса болып жоғалуға айналған көне жәдігерлерімізге жан бітірген бұл көркемөнер ұжымын бейне бір кәрі тарих дерсіз!

Алғашқы аккордынан-ақ алпыс екі тамырыңды идіріп, делебені қоздыратын ұлттық бояуы қанық, қазақы исі аңқыған нағыз төл музыкамыз екенін жазбай танытатын әрбір шығарманы бей-жай тыңдаудың өзі мүмкін емес. Тыңдай отырып ғажайып бір сезімнің жетегімен бабалар рухымен тілдескендей күйге енесіз! Иә, бұл сан ғасырлық жинақталған көшпенділер руханиятының тылсым құдіреті.

…Міне, алыстан сызылған сыбызғының үні талып естіледі құлаққа. Енді оны іліп алып шаңқобыз, сазсырнай, асатаяқ, тұяқтас, шертер, жетіген, қобыз, домбыра және басқалары жарасымды сап түзейді. Осылай дами келе көп дауысты үндестікке айналып сан ғасырлық тарихты толғайтын сиқырлы симфонияға айналады…

“Сүйер ұлың болса сен сүй, сүйінуге жарар ол” дегендей Нұрғиса Тілендиев ел аманатын абыроймен орындап “Отырар сазын” әлемге танытты, сол арқылы қазақ деген халықтың ғажайып ән-күй мұрасын, сан-қырлы саз аспаптарын, ақыр соңы өзін де дүйім жұртқа лайықты таныта білді.

Иә, қазақ деген ұлт жер бетінде бар болып тұрған кезде, оның дарынды ұл-қыздары бабалар қалдырған асыл мұраны көздің қарашығындай сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жалғастыра бермек.

 

 

 

Әдебиеттер

 

1. А.Тарақты «Күй шежіре», Алматы 1992 ж.
2. Т.Мерғалиев, С.Бүркіт, О.Дүйсен «Қазақ күйлерінің тарихы», Алматы, 2000 ж.

1. Қ.Жұбанов «Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы», Алматы, 1990 ж.
2. А.Жұбанов «Ғасырлар пернесі», Алматы, Жазушы баспасы 1975 ж.

 

 

 

 

                                                                                                                             

В соответствии с требованиями реформы общеобразовательной и профессиональной школы и задачами перестройки системы высшего образования, деятельность высшей архитектурно-строительной школы нашей страны в настоящее время находится на стадии широкомасштабных позитивных изменений. Их направления определяются действием новых социально-экономических факторов, к которым, прежде всего, относятся: дальнейшее расширение масштабов общественного дошкольного воспитания детей, рост числа школ и групп продленного дня, появление в общеобразовательных школах двенадцати классов, вузовское и послевузовское профессиональное образование, переход к подготовке всех категорий профессорско-преподавательского персонала в системе высшего образования. В настоящее время значительно возросли требования к уровню идейно-политических и специальных знаний будущих архитекторов и строителей, их методической и практической подготовке. Большие задачи поставлены в области развития научно-исследовательской и градостроительной деятельности архитектурно-строительных вузов. Эти требования также обусловили развитие соответствующих подразделений архитектурно-строительных школ, расширение масштабов и совершенствование форм и методов проведения производственной практики студентов, активизацию научно-исследовательской и проектной работ.

Неучет влияния новых направлений совершенствования высшей архитектурно-строительной школы (ВАСШ) на планировочную структуру зданий приводит к острой нехватке рабочей площади архитектурно-строительных вузов страны, при которой значительное количество занятий проводится в две смены. Проекты учебных корпусов и мастерских,  применяемые в настоящее время, их архитектурно-планировочная структура формируются без учета возросших функций архитектурно-строительных вузов, что затрудняет деятельность новых и развивающихся подразделений, приводит к неэффективному использованию капиталовложений и, в результате, усложняет решение актуальных задач развития ВАСШ.

Для устранения указанных негативных явлений необходимо в дальнейшем совершенствование архитектурно-планировочной структуры зданий архитектурно-строительных вузов, с учетом новых качественных изменений структуры и функций высшего архитектурно-строительного образования.

С этой целью, для глубокого анализа современного состояния вопроса с последующим определением состава основных групп помещений и номенклатуры типов ВАСШ были исследованы учебно-методический комплекс по предметам и предложена система непрерывного образования специалистов в области архитектуры и строительства* [1]. Предлагаемая система непрерывного образования строится на основе преемственности и взаимодействия всех его звеньев и представляет собой единство 4-х ступеней [2].

Первая ступень — послесреднее невысшее образование — обучение в колледжах, возможное только после окончания средней школы.

Вторая ступень — основная (базовая) подготовка архитектурно-строительных кадров в высших учебных заведениях.

Третья ступень — послевузовское обучение в магистратуре (профильное) и докторантуре.

Четвертая ступень — повышение квалификации и переподготовка кадров.

1. Послесреднее невысшее профессиональное образование. Послесреднее профессиональное  образование представляет собой невысшее образование, получаемое в архитектурно-строительных колледжах после средней школы.

Архитектурно-строительные колледжи могут существовать как самостоятельно, так и на базе архитектурно-строительных вузов, реализуя модель непрерывного образования в области архитектуры и строительства. Функционирование архитектурно-строительных колледжей направлено на подготовку архитекторов среднего звена. На поступление в колледж имеют право выпускники средней общеобразовательной школы.

Продолжительность обучения в колледже составляет 3 года (на базе 12-летнего обучения 2 года). Образовательные программы этого уровня должны быть преемственны с программами бакалавриата вузов. Выпускники колледжей имеют право продолжить обучение по архитектурно-строительным специальностям в вузах по сокращенным программам.

2. Высшее образование. Высшие учебные заведения, готовящие квалифицированные кадры в области архитектуры и строительства, представляют собой основное звено в системе непрерывного образования.

Высшее архитектурно-строительное образование включает в себя три уровня подготовки:

Первый уровень включает первый и второй годы обучения. Это период адаптации. Он характеризуется получением студентом базы архитектурной профессии и эстетического воспитания. Кроме того, содержит освоение художественно-изобразительных дисциплин, архитектурной графики, теории архитектурной композиции, основ архитектурного проектирования.

Второй уровень — третий и четвертый годы  обучения. Он представляет собой период стабилизации, в течение которого студент получает фундаментальное широкое архитектурное образование. Сюда входит освоение диалектического метода и историко-теоретического цикла по архитектуре и градостроительству, типологии зданий, инженерно-конструкторских и экономических дисциплин. Закрепляет в творческом процессе устойчивые навыки архитектурного проектирования различных видов сооружений и объектов градостроительства.

Третий уровень образования — пятый год и дипломный проект. Именно на этом уровне осуществляются заданная потребностями региона специализация по профилю жилых, общественных и промышленных зданий и сооружений, градостроительства, планировки архитектурных памятников, ландшафтной архитектуры, интерьера [3].

Таким образом на первых двух уровнях (1-4 курсы) осуществляется единая и комплексная подготовка, независимая от специализаций. Узкую профессиональную направленность студент приобретает только на третьем уровне (5 курс), что дает ему возможность быстрее адаптироваться на производстве. В конце курса защищается дипломная работа. Выпускнику выдается диплом бакалавра установленного образца и присваивается академическая степень бакалавра ( Таблица 1).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                                                                      Таблица 1.

СПЕЦИФИКА УЧЕБНОГО ПРОЦЕССА

 

СОДЕРЖАНИЕ УРОВНЕЙ ОБРАЗОВАНИЯ
1   и   2 — г о д ы	1 — уровень  образования   БАЗОВОЕ   АРХИТЕКТУРНО – СТРОИТЕЛЬНОЕ   ОБРАЗОВАНИЕ   И ЭСТЕТИЧЕСКОЕ    ВОСПИТАНИЕ Художественно — композиционная  подготовка: — рисунок; — живопись; — композиция; — скульптура. Архитектурная  графика  и  черчение: — начертательная  геометрия; — строительное  черчение; — архитектурная  графика  и  макетирование; — архитектурная  графика  и  композиция Теории  архитектурной  композиции: Основы  архитектурного  проектирования	А   Д   А   П   Т   А   Ц   И   Я

 

 

2 и 3 — г о д ы	2 — уровень  образования   ФУНДАМЕНТАЛЬНОЕ  ШИРОКОЕ  АРХИТЕКТУРНОЕ  ОБРАЗОВАНИЯ Освоение  диалектического  метода Историко — теоретический цикл  по  градостроительству  и  архитектуре Типология зданий  и  сооружений Инженерно — конструкторские  и  экономические  дисциплины	С Т А Б И Л И З А Ц И Я
4 и 5 — г о д ы	3 — уровень  образования   СПЕЦИАЛИЗАЦИЯ ПО ПРОФИЛЮ ЖИЛЫХ , ОБЩЕСТВЕННЫХ И ПРОМЫШЛЕННЫХ ЗДАНИЙ И СООРУЖЕНИЙ, ГРАДОСТРОИТЕЛЬСТВА И ПЛАНИРОВКА СЕЛЬСКИХ НАСЕЛЕННЫХ МЕСТ, РЕКОНСТРУКЦИИ И РЕСТАВРАЦИИ АРХИТЕКТУРНЫХ ПАМЯТНИКОВ, ЛАНДШАФТНОЙ АРХИТЕКТУРЫ, ИНТЕРЬЕРА И ОБОРУДОВАНИЯ ЗДАНИЙ, ТЕОРИИ АРХИТЕКТУРЫ. Курсовое  архитектурное  проектирование: — метод проблемного проектирования; — метод  экспериментально-лабораторного  проектирования; — метод  оптимального  проектирования Теоретический  курс  по  специальным  дисциплинам Преддипломная практика  на производстве Выполнение  дипломной  работы Последипломная  стажировка	С П Е Ц И А Л И З А Ц И Я

 

Комплексное исследование существующей сети ряда архитектурно-строительных вузов Казахстана и МарХИ (Москва) позволили разработать номенклатуру учебно-производственных помещений, лекционных, групповых и полугрупповых аудиторий. От их емкости и интенсивного использования во многом зависит правильное построение учебного процесса.

Было установлено, что оптимальная численность учебной группы должна составлять 10-12 человек. Поэтому в соответствии с нормативной номенклатурой можно предложить аудитории вместимостью на 12, 25, 50, 100, 150 мест. Их площади будут выше, чем это предложено современными нормативными требованиями, но этот резерв даст возможность предусмотреть трансформацию, дополнительное оснащение аудиторий техническими средствами обучения.

Кроме того, потребность в лекционных аудиториях разной вместимости в вузе, либо на факультете, изменяется в течение не только дня, но и недели, семестра. Интенсивность их использования может быть достигнута за счет универсализации лекционных аудиторий: членение их на более мелкие, путем использования трансформируемых перегородок и т.п.

В группе административных и учебно-вспомогательных помещений можно выделить три основных функциональных элемента: ректорат с административно-хозяйственным управлением, фундаментальную научную библиотеку, спортивный и актовый залы. Состав, количество помещений каждого из элементов зависит от расчетного контингента студентов (см. таблицу 2).

Для определения основ формирования объемно-пространственной структуры в ВАСШ используется методика, по которой структурные характеристики должны быть выявлены в результате проведения пяти процедур по анализу элементов и связей, действующих внутри рассматриваемой системы:

— определение унифицированных по пространственным параметрам планировочных элементов системы;

— констатация изменений во времени и пространстве, характерных для каждого из планировочных элементов;

— объединение планировочных элементов в особые функциональные зоны на основе учета организационных особенностей учебного процесса;

— разведение функциональных зон в пространстве в зависимости от необходимого для осуществления учебного процесса перемещения студенческих потоков (групп);

— определение принципов пространственной организации ВАСШ или специфики ее объемно-планировочной структуры.

Таблица 2.

СОСТАВ   ОСНОВНЫХ   ГРУПП   ПОМЕЩЕНИЙ   ВАСШ

 

О Б Щ А Я       ( П О Л Е З Н А Я )      П Л О Щ А Д Ь

Р А Б О Ч А Я          П Л О Щ А Д Ь

Администрация и  учебно- вспомогательное помещение

Учебно-производст-венное помещение

Научно-исследова- тельское помещение

Вспомога- тельное помещение

Подсобное помещение

Ректорат Администра-тивно-хоз-я часть Деканаты Общественные организации Архивы Музей Актовый зал Библиотека Выставочные залы Вычислитель-ный центр Лекционные и групповые аудитории Учебные кабинеты Учебные лаборатории Архитектурно-проектные мастерские Чертежные залы Залы рисунка и живописи Класс скульптуры Кабинет ТСО Макетные Спортзал

Научно-иссле-довательские лаборатории Кафедры Проблемные и отраслевые лаборатории Научно-вспомо-гательные помещения СКБ СНО

Рекреация

Коридоры Тамбуры Переходы Электро- щитовая Вентиля-ционные камеры Камеры кондицио-нирования Компресс-сорные и т.д.

Вестибюль Рекреация Гардероб Холлы Фойе

Обслужи-вающие

С/узлы Буфет, столовая Душевые Раздевальные

Хозяйств.

Хозяйств., бытовые склады Ремонтные мастерские

 

 

 

«Структуралистическая  эстетика», позволяющая увязать художественно образную выразительность здания с задачами, решаемыми архитектурной типологией, становится основополагающей для данного исследования. Она дает возможность сформулировать специфические для решения ВАСШ эстетические принципы и приемы гармонизации внутренней среды, композиционные закономерности построения рассматриваемого архитектурного объекта, использование возможностей синтеза с другими видами искусства, позволяющих дать чисто «художественную привязку» назначению объекта (таблица 3).

 

                                                                                                                                                Таблица 3.

ВНУТРЕННЯЯ   СРЕДА

ПОЛОЖИТЕЛЬНОЕ ВЛИЯНИЕ ВНУТРЕННЕЙ СРЕДЫ НА ФОРМИРОВАНИЕ ЛИЧНОСТИ.
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЙ КОМФОРТ			ЭСТЕТИЧЕСКОЕ ВОСПИТАНИЕ			СТИМУЛИРОВАНИЕ УМСТВЕННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ

ЗАДАЧИ ЦВЕТОВЫХ РЕШЕНИЙ ПРИ ОРГАНИЗАЦИЙ УЧЕБНО-ВОСПИТАТЕЛЬНОЙ РАБОТЫ В ВАСШ

Цвет – оптимальные условия психофизиологического состояния   студента				Цвет – эстетическое  воспитание  студента				Цвет- информационные цели  в  учебном процессе
Создание оптимальных условий зрительного восприятия Организация макрозоны учебно-практической работы Повышение выразительности форм цвето-композиционного решения				Компенсация огрешностей среды на территории участка и в интерьере Повышение уровня эмоционального воздействия Эффективность усвоения знаний и навыков в учебе Содействие организация учебного процесса Функциональное зонирование пространства помещений и оборудования
— улучшение условий воспитания — соответствие цвета характеру деятельности — компенсация неблагоприятных  факторов — улучшение качества среды обитания — корректировка воспитания внутреннего пространства			— выявление объемно-пространственной структуры — формирование целостного цвето-композиционного решения — достижение цветовой гармонии с окружающей среды — учет цветовых предпочтений национального референдума				-обеспечение системы визуальных коммуникаций — опознавательная функция в окраске оборудования и приборов — обеспечение системы безопасности и предупреждений — цвето-функциональное зонирование структуры ВАСШ

 

В настоящей статье не ставилось целью подробное рассмотрение послевузовского обучения и повышению квалификации кадров в области архитектуры и строительства.

 

 

Литературы

1. «Қазақстан республикасының 2015 жылға дейiнгi бiлiм берудi дамыту тұжырымдамасы» // Высшая школа Казахстана. — Алматы, 2004. — №1. С.5-18
2. Садыков Т., Жампеисова К. и др. Концепция развития непрерывного профессионального педагогического образования в республике Казахстан. // Высшая школа Казахстана. — Алматы, 2004. — №3. — С.6-15.
3. Арынов К.К. Профессиональная школа нового типа в контексте непрерывного образования. // Образование на пороге ХХI века: проблемы и перспективы. Материалы Международной научно-методической конференции. Том 1. Тараз, 1998.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Болашақ мұғалімдер  бастауыш  мектеп алдында  ғылыми экологиялық өлкетану  білім беру  саласында  тұрған міндеттерді жүзеге асыра алатын   болуы үшін дүниетану бағдарламаларын, оқулықтар  мазмұнын, олардың  ойлары мен құрылу принциптерін  жақсы  білуге  тиіс: оқыту  процесінде  экологиялық  тәрбие  берудің,  балалардың жалпы  дамуының және олардың   қоғамға  пайдалы еңбекке  дайындығын жүзеге  асыра  білуі; оқытудың бүкіл сан алуан  формаларын, әдістерін және әдістемелік тәсілдерін игерулері; оқушылардың өз беттерімен білім алу әдістерін игеруі. Экологиядан жергілікті  жерде және  табиғатта (бақылау, экскурсия) оқу  жұмыстарын жүргізулері; сабақтан тыс  жұмыстарын  ұйымдастыра  және  жүргізе  білулері  керек.

Экологияны оқыту әдістемесінен практикалық сабаққа кіріскенде студенттердің өз алдында тұрған мынандай міндеттер жөнінде анық ұғым алулары керек:

Экологиядан қазіргі мектеп бағдарламасының барлық бөлімдерін терең оқып білу, экологиялық оқулықтар мен оқу құралдарын білу және олармен жұмыс істеудің қатаң дағдысының болуы, сабақта бағдарлама материалын анық және дәл түсіндіре білу;

Оқу материалын сабақта түсіндіруге даярлағанда  таным қабілетін дамыту мүмкіндіктерін шеше білу;

Студенттер  алдына әр түрлі  мәселелерді қоя білуді үйрену (түсіне білу бағытында немесе ойлау мен практикалық әрекеттің жаңа әдістерін игерудің қажеттігіне байланысты) және мектеп экология курсының жеке мәселелерін немесе тақырыптарын сабақта ауызша баяндаудың барысында оларды шешудің жолдарын анықтау;

Білімді, іскерлікті және дағдыны рет-ретімен игерудің және оларды оқушыларды қалыптастырудың методтары мен әдістерін меңгерудің ерекшеліктерін зерттеу.

Сөйтіп, студенттер мектеп пәнінің мазмұнын игере отырып және оқыту әдістері мен оқушылардың білімімен таныса отырып педагогикалық процестің жеке компонентері арасындағы өзара байланысты     игеруге     міндетті.     Сол     сияқты     студенттер     әр     сыныпта     экологияны    оқыту әдістемесін мәселелерін өз беттерімен шешудегі іскерлік пен дағдыны  игеруге міндетті. Өзінің қолдануына қарай практикалық сабақтар алты топқа бірігеді және әрбір топ оның мазмұнын ашып береді.

1. Білім   мен   тәрбие   берудегі   мектеп   экологиясы   курсының   мазмұны   мен маңызы.
2. Экологияны оқытудың тәсілдері мен әдістері
3. Оқу жұмысын жоспарлау, ұйымдастыру формалары
4. Экологияны үйрету процестерін қайталау.
5. Жеке курстар бойынша экологияны  үйрету методтары.
6. Экологиядан сабақтан тыс жұмыстар.

Экология курстың мазмұнын білмеген жағдайда практикалық сабақ өзінің пәндік қасиетін жоғалтады. Сондықтан да курс сабақтары орта мектептің экология пәні бойынша бағдарлама мазмұнын талдаудан басталады.

Студенттер жеке курстардың мазмұнын оқып, басқа да көрнекі құралдармен жұмыс жүргізудің методы мен әдістерін игермейінше және ауызша білім берудің кейбір әдістерін үйренбейінше сабақты методикалық тұрғыдан талдауға кірісуге болмайды.

«Оқу экскурсиясын өткізу методикасы» тақырыбы бойынша табиғатта жүргізілетін сабақ студенттерге экологияны оқытудағы өлкетану принципін қолданудың маңызын көруге көмектеседі. Бұл сабақта студенттер нағыз табиғаттың кезінде экологиялық ұғымдардың қалыптасуын үйренеді, сонымен қоса ғылыми-зерттеу әдістерімен танысады.

Экологияны оқыту әдістемесін жүргізілетін аудиториялық сабақтар оқу жұмысын ұйымдастыру формасы жағынан айырмашылықтар жасайды. Олардың ішінен семинар, СӨЖ, практикалық және зертханалық сабақтар ерекше орын алады, әсіресе соңғы екеуінің ролі жоғары. Бір сабақтың үстінде бұл екеуі жиі үйлесіп, бірін-бірі толықтырып отырады.

Студенттермен оқу жұмысын ұйымдастырудың формасы сабақтың тақырыбының мақсаты мен міндеті және мазмұнымен анықталады. Дегенмен әрбір форма болашақ мұғалімдердің кәсіптік сапасын қалыптастыруда белгілі бір қызмет атқарады. Семинарлар баяндама жасауға, түсіндіріп оқытуға, дәл анықтауға жөне қортындылауға үйретеді; практикалық сабақтарда әдістемелік, іскерлік пен дағды қалыптасады.

Семинар сабақтары-топтасқан сабақтардың ерекше формасы. Бұл сабақтарда методиканың жалпы мәселелері «Экологиялық ұғымды қалыптастырудың методтары», «Пән аралық байланыс» тағы сол сияқты арнайы даярланған баяндамалар тыңдалынып, талданады. Немесе ұғымды қалыптастыру және дамыту т.б. жағдайда пән аралық байланыстарды пайдалану мүмкіндіктерін анықтау мақсатында экология мен биология оқулықтарының мазмұны жайында жүргізілген зерттеулер туралы кішігірім хабарлар жасалынады.             Бұл сабақтардың негізі ерекшеліктері талдап жатқан мәселеге тыңдаушылардың белсенді қатысуында. Семинар сабақтарын проблемалық сұрақтар қою арқылы жандандыруға болады. Экологияны оқыту әдістемесі курсындағы семинар сабақтарының мақсаты методикалық және арнайы әдебиеттерді оқу мен талдауға байланысты студенттерінің өз беттерімен істейтін жұмыстарының шеңберін кеңейту; экологияны оқыту әдістемесінің теориялық мәселелері жөніндегі білімдерін терендету; экология биология, экологияны оқыту әдістемесі, дидактика жөне психология сияқты бірнеше ғылымдар тоғысуында студенттердің өздерінің алғашқы зерттеулерінен теориялық қортынды жасай білу іскерлігін қалыптастыру.

СӨЖ  белгілі бір тақырып бойынша студенттермен әңгімелесу. Ол осы тақырыптан студенттердің білімін жөне әр түрлі түп деректерден алған материалдарды өз беттерінше жүйеге келтіре алатындығын анықтау.

Күрделі мәселелерді әңгімелесу кезінде оқытушымен бірлесіп отырып оны қайта қарастыру жақсы нәтиже береді. Оқытушы студенттер білімінің олсіз жақтарын еске ала отырып тағы да қайта түсіндіреді. Оқытушы өзінің қорытынды сөзінде студенттердің қосымша оқыған материалдарын кеңейтіп, олардың өз беттерімен сөйлеу дәрежесін бағалайды. Бұлардың үлкен тәрбиелік мәні бар.

Экологияны оқыту әдістемесінде практикалық сабақтарда студенттер педагогика циклындағы пәндерден (психология, дидактика, методика) алған теориялық білімдерін өмірде қолдана білуге үйренуі керек. Сөйтіп, мектептегі әр сабақта мұғалім алдында тұрған оқу-тәрбие міндетін шеше білуді игеруі керек. Ол үшін практикалық сабақтағы (ал ол сабақтар белгілі бір мөлшерде сабақ берумен, оған оку материалын таңдап алумен міндетті түрде байланысты) әрбір оқу тапсырмасын даярлауда студенттердің мынаны ескеруі керек:

— Мектепте оқытудың ғылыми-теориялық дәрежесін көтеру;

— Оқушыларды ой-пікірлерін тәрбиелеуге көңіл бөлуді күшейту;

— Дамыта оқытуға байланысты мәселелерді шешу;

— Терең теориялық біліммен қаруландыруға тығыз байланысты іскерлік пен дағдыны қалыптасытыратын мәселелерді шешу;

— Білімді игеру процесін басқаратын мәселелерді шешу.

Практикалық сабақтар кезінде студенттердің шешуіне тура келетін қиын мәселе оқу процесі компонеттері арасындағы өзара бірлік жайлы. Осыған байланысты кейбір практикалық сабақтарда студенттер шешуге қажетті педагогикалық мәселелер: оқыған әдебиеттерге негізделе отырып педагогикалық процестің білімді игеру кезеңдеріне сай түзілетіндігін көрсету; әрбір ойлау қабілетін дамыту терең және тиянақты білім берудің негізгі шарты екендігін мысалдармен дәлелдеу; әр түрлі әрекет жатқыза отырып оқыту олардың іскерлігі мен дағдысын қалыптастыруға әсер ететіндігін мысалдармен көрсету. Студенттер түсіндіруге қажетті ғылыми-теориялық материалына айналдыру,  жаттығумен өз беттерінше жұмыс істеуіне арналған тапсырмаларды құрастыра білуді дағды мен әдетке айналдаруы қажет.

Студенттердің практикалық сабақтарға даярланған кездегі өз беттерімен істейтін жұмыстарының көп жағдайда мұғалімдердің немесе  пайдалану ретінде ғана болатындғы өмірде көрініп жүр. Өткенді қайталап, даярлау пайдалану студенттердің өз беттерімен іздену қабілеттілігін дамытпайды, инциативасын жоғалтады,болмашы жеңіл іске итермелейді. Міне, осыған байланысты әр түрлі педагогикалық міндеттерді іздеу талабын орындайтын зертханалық  сабақтар өткізу қажеттігі келіп  туады.

Оқу жұмысын ұйымдастырудың басқа формаларында қарағанда, бұл студенттердің алдын-ала даярлығын қажет етпейді. Тапсырмалар аудиторида бағдарлама мен оқулықтар, даяр көрнекі құралдар және әр түрлі түп деректермен өз беттерінше жұмыс жүргізу барысында орындалады. Студентттер практикалық сабақтарда экологиялық білімдерін, дидактика мен жас ерекшеліктер психологиясының негізгі ережелерін, методиканың практикалық сабақтарынан алған іскерліктерін пайдалана отырып әр түрлі педагогикалық жағдайларда өз беттерінше шешім қабылдауға үйренеді, іскерлігін көрсетеді. Бұған бағдарламаның кейбір мәселелерін оқығанда оқытудың ең тиімді вариантын таңдап алу, кейбір күрделі ұғымдар мен заңдылықтарды қалыптастыру, дамыта оқытуды жүзеге асыру жолдарын анықтау т.б. жатады.

Сондай-ақ табиғатты қорғаудың инженерлік және экологиялық құбылыстары бойынша мүмкіндігінше көбірек мәлімет беру қажет. Табиғатты қорғау кафедрасының жұмыс тәжірибесі ұсынылған мамандардыру бағыттарын ойға салады. Сондықтан кең профильді экология дегеніміз- бұл өзінің ерекше оқу жоспары және оқыту сипаты бар жаңа «экология» мамандығының өкілі екендігі белгілі болды.

Кең профильдегі экологтарды дайындаудың оқу жоспарының жобасы университеттерде оқытушыларының біріккен жұмыстарының нәтижесі-олар мамандарды қоғамдық және жаратылыстану ғылымдары негізінде дайындауды, экологиялық пәндер бойынша терең теориялық және дағдыландырушы дайындық беруді, сондай-ақ экологиялық пәндерді игеруді қарастырады, өйткені олар халық шаруашылығы мен оның территориялық-өндірістік кешендерін дамытуағы экологиялық жүйелер жағыдайын болжау талаптарының болашақтағы және қазіргі деңгейін, жаңа қазіргі деңгейін, жаңа өндірістің биотехнологиялық, экономикалық және технологиялық негіздерін білуді қамтамасыз етеді.

Оқу жоспарының жобалы қою тәртібінде сонымен қатар бірқатар мамандандыруды ескереді. Өнеркәсіп өндірістерінің экологиялық негіздері, қоршаған орта жағдайын бақылау, басқарылып отырған биосинтездің инженерлік жүйелері, адам экологиясы олар оқу пәндері біріктіретін тізім сияқты халық шаруашылығы қажеттілігінен туындай отырып нақтылануы мүмкін. Экология, биология, география пәндері оқытушыларын алғаш рет мамандандыру құқығында оқыту ұсынылады, өйткені ол арнаулы және әдістемелік дайындау деңгейін едеуір арттырады.

Мекемелерде қоршаған ортаны қорғау бөлімдерінің құрылуына және арнаулы маман-эколог қызметінің енгізілуіне байланысты аталған мамандарға деген қажеттілік күрт өсті, ал бұл жерлерде түрлі бұрынғы биологтар, сондай-ақ техникалық жоғары оқу орындары негізінде дайындалған мамандарды пайдалануға болмайды. Іс жүзінде өнеркәсіп мекемелерінің және агроөнеркәсіп кешендерінің (АӨК) экологиялық қызметі, орта жағдайын бақылау қызметі және басқалар университеттік білімі бар  маман-экологтармен қамтамасыз етілмеген.

Ұсынылып отырған оқу жоспарының жобасының дәстүрлі биологиядан айырмашылығы бұл жобада физикалық-математикалық дайындық күшейтілген, экологиялық, геологиялық-географиялық, технологиялық экономикалық пәндер циклы  енгізілген, оқу және  өндірістік практика уақыты ұлғайтылған (кестені көрсетілген), сондай-ақ оқытушыларды жоғары және орта оқу орындарын мамандандыру құқығында дайындау мүмкіндігі қарастырылған.

«Биология», «Экология» мамандықтары сағатарының көлемін бөлу. 1-Кесте.

	Пәндер циклдерінің атауы	«Биология»	«Экология»
1.	Қоғамдық-саяси	36	36
2.	Шет тілі	36	36
3.	Физикалық-математикалық	36	36
4.	Химиялық	40	40
5.	Жер туралы ғылымдар	—	18
6.	Биологиялық	60	60
7.	Экологиялық	18	18
8.	Экономикалық	—	18
9.	Психологиялық-педагогикалық	18	18
10.	өндіріс практикасы (апта)	9	14
11.	Оқу практикасы (апта)	16	22
	Барлығы	269	316

Мамандыққа бағыттау сағаттары есептемейді: экология, биология, георафия оқытушысы.

Ұсынылған    оқу   жоспары    бойынша   дайындалған    маман    мына нәрселерді білуі тиіс:

—         мамандықтың әдістемелік және қолданбалы сұрақтарын жемісті игеру қажетті көлемде жалпы теориялық негіздер;

—         мамандыққа бағыттайтын және арнаулы пәндер, оның ішінде: жүйелер теориясы,   биохимия,   жалпы   геофизика,   экология,   ландшафт   тану,
топырақтану,    биосфера   туралы   білім,    өлкетану,    қазіргі   өндірістер технология  негіздері,  табиғатты  пайдалану  экономикасының  негіздері және басқалар;

—         әртүрлі    күрделілікті    экожүйелерді    модельдеудің    және    экологиялық зерттеулерді жүргізудің принциптері.

—         Табиғатты   түрлендіру   жобаларын    экологиялық    сараптар    өткізуді, жүргізу әдістері;

—         қоршаған орта жағдайын бақылау әдістері мен құралдары;

—         өнеркәсіп     пен     ауылшаруашылығының     жекеленген      салаларының экономикасы мен технологиясы;

—         табиғат пайдаланудың ұтымды жолдары,  потент жүргізу және  еңбекті ғылыми түрде ұйымдастырудың құқықтық сұрақтары.

Мамандыққа бағыттау дайындығы бойынша ұйғарылатын білімдер:

Өнеркәсіптік ластануы, индустрия экологиясын, өнеркәсіп мекемелері ортасын модельдеуді, экологиялық сараптауды, экологияның арнаулы тарауларын талдаудың әдістері: өнеркәсіптің әсерінен ауруға ұшыраған жерлерді рекультиваторлау негіздері, мекемелердің экологиялық қызметін ұйымдастыру және басқалар (өнеркәсіп өндірістерінің экологиялық негіздері).

Биоресурстарды    тану,    мелорация    және    химиялық    препараттарды пайдаланудың           экологиялық негіздері, токсикология, биоресурстарды пайдалану       экономикасының       негіздері,    АӨК-нің экологиялық   қызметін   ұйымдастыру   және басқалар   («биоресурстарды пайдаланудың экологиялық негіздері»); Биохимия,    өсімдіктер,    жануарлар,    микроорганизмдер    физологиясы, сүрыптау   негізіндегі   генетика,   молекулярлық   биология,   фото   және хемосинтез, гендік инженерлік,  жүйелері.

Физикалық, химиялық, биологиялық мониторнгтің   әдістері, токсикологияның, ғаламдық экологияның, ландшафт геохимиясының, экология сарабының,   мониторингті   ұйымдастырудың,   экологияның

арнаулы тарауларының және басқалардың негіздері («қоршаған ортаның жағдайын бақылау»).

Адам биологиясы мен экологиясы; антропология, генетика, демография, этнографиясы,  геохимиялық экология,  адам және табиғаттың   өзара   қатынасының   философиялық   мәселелері     және басқалар.

Орта және жоғары мектептегі  оқыту әдістемесі;  экологиялық  білімді насихаттауды жүргізу әдістемесі, техникалық оқу құралдары, педагогика, жас бойынша топтау физологиясы мен психологиясы, қарқынды оқыту әдістері және басқалар (экологияның биологияның және географияның оқытушысы);

Материалдарды  жариялауға дайындау  және   түзету   мәселелері, рефераттарды  дайындау,   шолулар   мен   пікірлер   жасау;   ақпараттарды жинау, жүйелеу, қорыту және пайдалану әдістері мен принциптері және мамандық бойынша ғылыми зерттеулер жүргізу;

Маманның кәсіби шеберлігі:

Экология саласында алған білімін нақты ғылыми-тәжірибелік, өндірістік педагогикалық, ақпараттық-іздеу, әдістемелік және басқа міндеттерді шешуде, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және оқу тәрбие жұмыстарын жүргізуді және ұйымдастыруды жобалауда қолдана білуі тиіс. әртүрлі күрделіктердегі экожүйені зерттеу бойынша дала және камера жұмыстарын ұйымдастыру.

—         Табиғи және әлеуметтік құбылыстар мен процестерді зерттеу құралдары мен   жаңа әдістерін   пайдалану; алынған   материалдарды өңдеуді іске асыру,  есеп беруді     дайындау және  ғылыми-техникалық құжаттарды жүргізу;

—         әртүрлі күрделіктегі экожүйенің беталысын болжау және үлгісін жасау;
олардың қолайлы әдістерін табу;

—         экологиялық жүйелендіру үлгісін жасау үшін  жаңа есептеу  техникасын пайдалану бойынша іс-шаралар дайындау;

—         табиғатты түрлендіру жобаларының экологиялық сарабын жүргізу;

—         оқу-зертханалық    жабдықтарды    пайдалану,    техникалық    оқу  және ғылыми сынақ құралдарын, арнаулы аппараттарды қолдана білу;

—         өз бетімен шешім қабылдай және дайындау; қызметкерлердің кәсіби шеберлігін арттыру;

—         ізденудің   ұтымды  тәсілдері  мен  ғылыми-техникалық   ақпараттарды пайдалана білу;

—         дәрістік және насихаттық жұмыстарды жүргізуге білу.

Жаңа мамандықты ұйымдастырумен қатар экологтарды дайындау үшін арнайы базалық университеттерді белгілеу қажет және халық шаруашылығында мамандарды пайдалану тәртібі белгіленуі тиіс. Эколог-маман академиялық қоршаған орта саласында мамандарды дайындау жетілдірудің бірінші кезектегі жолы деп еліміздің бірқатар оқу орындарында табиғат қорғау мамандықтарына енгізлу саналады. Олардың ішінде негізгісі «қоршаған орта қорғау экологиясы» мамандығы болуы тиіс, оны география, биология, химия, геология, заң, технологиялық, агорохимиялық, орман техникасы және басқа да факультеттерге, енгізілген жөн. Университеттің мамандықтарына ғылыми зерттеу және педагогикалық бағыт берген дұрыс.

Негізгі мамандық төңірегінде өндірістің талаптарына сай бір жақты мамандықтардың мамандарын дайындауға арналған бірқатар бағыт беруші мамандықтарды енгізуге болады.

Мекемелердің жетекші қызметкерлерінің экологиялық өлкетану білімнің жеткіліксіз екенін ескере отырып, жаңа мамандықты енгізу тәртібін өзгертуге тура келеді. Бүгінгі күні маман-экологтардың санына берілген өтініштерді күтіп отыруға болмайды, оларға деген қажеттілікті күнделікті өмір талабына сай анықтау қажет. Жоғары жақтан университет бітірушілердің «экология және қоршаған ортаны қорғау» мамандығы бойынша алған дипломдарында берілетін кызмет белгіленуі тиіс.

Аталған мамандықты құру арналы пәндерге берілген сағаттар санын күрт өсіруге және студенттердің практикалық дайындығын өндірістік практика мен практикалық дайындығын ұзарту есебін жақсартуға мүмкіндік береді.

Бірқатар жоғарғы оқу орындарында экология және қоршаған ортаны қорғау қажет.

Педагогикалық кадрларды даярлау практикасында экологиялық өлкетану тәжірибелерін  қолдануды талдау.

Берілген тақырыпта  мына  мәселелер шешіледі:

-эксперимент бағдарламасының құрылысына ортақ әдістемелерді қарап шығу;

— болашақ мұғалімді даярлауда экологиялық өлкетану тәжірибесін қолданатындарды  талдау;

— эксперименталдың топтардағы студенттердің алдыңғы қатарлы экологиялық  өлкетану деңгейлерін  көрсететін  материалды  таныстыру.

Берілген кезеңде экожүйе мен экологиялық мәселелерге сәйкес оқытылған оқушылардың ортақ және аймақтың ерекшеліктерін тануы қамтамасыз етіледі. Өлке тұрғындарының қоршаған ортадағы жан-жақты құндылықтары туралы оқушылардың зерттеу жұмыстарының бағдарламаларымен және әдістемелерімен таныстыру іске асады. Жұмыс түрлерінің көпшілігі танымдық және құнды-бағдарлау болып келеді.

1.   Экологиялық өлкетану ақпараттарын жинау кезеңі оқушылардың зерттеу жұмыстарын   ұйымдастырумен   байланысты.  Оны   жүргізуде мектеп оқушыларының жергілікті тұрғындардың денсаулық жағдайлары туралы өз   жерлеріндегі   қоршаған   ортаның жағдайы өткен және  қазіргі уақыттағы   табиғат ортасымен тұрғындардың өзара байланыс ақпарат алуға әртүрлі деректемелер қолданылады. Осыған байланысты экологиялық зерттеудің жан-жақты әдістемелері: қадағалау, өлшеу, тәжірибе, жүргізу, сауалнама жүргізу, мұражай экспонаттарын, карталарды, құжаттарды талдау.

1. Экологиялық  өлкетану  зерттеуінің    қортындысын    қолдану    кезеңі эстетикалық-бейнелеу  мен  еңбек   (практикалық   түрлендіруші) жұмыстарымен байланысты. Жұмыстың келесі бағыттары мен тәсілдері:экологиялық өлкетану зерттеуінің қортындысын газет, шығару арқылы хаттау және үгіттеу, оқушылар мен ересектер алдыңғы шығып сайлау; өлкетану мұражайын экспозициялармен    жаңалау; қоршаған ортаның жағдайын   қорғау   және   жақсарту   ісіндегі   еңбек   істері-көріктендіруте десанттар; өсімдіктер өсіру, туынды шикізат өнімдерін жинау және т.б; туынды шикізат өнімдерін жинау және т.б; жүзеге асыру;
2. Өлкетану     зерттеуінің     қортындыларын     ұжымдық     талдау     кезеңі оқушылардың   басым   көпшілігі   жұмысқа   бағытталған.   Осы   кезеңде тұрғындардың,   соның   ішінде   оқушылардың   денсаулық   жағдайына, қоршаған   орта   жағыдайына   баға   берілді,    экологиялық   мәселелер қалыпына    келеді,    оларға    жол    беру    туралы    шаралар    қаралады, оқушылардың практикалық істері жоспарланады.

Әдебиеттер

1. Глазачев С. Н.  О системе  природоохранительного просвещения  в педагогическом институте . //  В кн.: Приодоохранительное  просвещение  в системе  подготовки  студентки студента  к педагогической деятельности. Волгоград, 1979.

2. Груздева. А. Факультатив «Родной край » //  Новые аспекты  экологического образования  в школах   Ленинграда. – Л., 1991 .  – С. 15-26.

3. Груздева. А. Факультатив «Родной край » //  Новые аспекты  экологического образования  в школах   Ленинграда. – Л., 1991 .  – С. 15-26.

4. Сластенина Е.С. Экологическое образование в подготовке учителя:  Во­просы теории и практики. М.: Педагогика, 1984.

 

 

 

 

Abstract. The existence and uniqueness of a surface with given geometric characteristics is one of the important topical problems of global differential geometry. By stating this problem in terms of analysis, we arrive at second-order elliptic and parabolic partial differential equations. In the present paper we consider generalized solutions of the Monge-Ampere equation  in  where  is a convex function,  and . We consider the Cayley-Klein model of the space  and use a method based on fixed point principle for Banaсh spaces.

 

Key words: convex hyper surface, conditional curvature, Monge-Ampere equation, Dirichlet problem, Schauder principle.

Suppose that  is convex domain with a compact closure on  and  is a closed convex surface on the homeomorphic dimensional sphere. In  the Dirichlet problem was studied for the elliptic Monge-Ampere equations

(1)

where  is a continuous function in  and  is the differentiation operator, i.e., if  then  and

Note that the smooth solutions of Eq. (1) are necessarily convex functions and this fact is very important in the study of the Dirichlet problem for Eq. (1). Therefore, assuming that the function  satisfies the condition

(2)

where  and  we obtain the following two results. First, for any convex function  we can define the -curvature

 

of the function  as a completely additive nonnegative function of Borel sets  here  and  is the normal mapping generated by the function . Second, we can introduce generalized solutions of Eq. (1) as convex functions  satisfying the equation

(3)

on the union of the Borel sets of G. It turns out (see [1]) that the inequality

(4)

is a sufficient condition for the solvability of the Dirichlet problem for Eq. (3).

 

If  then (4) is a necessary condition for the solvability of the Dirichlet problem for Eq. (1).

In the above-mentioned investigations, inequality (2) plays an important role. However, in several geometric problems condition (2) can be violated. For example, this situation occurs in the problem of reconstructing a convex hypersurface from its extrinsic curvature in the Lobachevsky space if hypersurfaces are specified by convex functions on some convex domain  on a fixed hypersurface. Indeed, let us consider the Cayley-Klein model of the n-dimensional Lobachevsky space . Without loss of generality, we can assume that the curvature of the Lobachevsky space is equal to 1 and the Cayley-Klein model is placed in the open ball  of radius 1 centered at the origin of Euclidean space . Then the system of Cartesian coordinates in  generates the so-called system of Beltrami coordinates for  in . In the Beltrami coordinates  the length differential on  has the form

 

provided that .

It is well known that in the Cayley-Klein model convex bodies in  are represented as convex bodies in the Euclidean ball . Therefore, all convex surfaces given in  by explicit equations  in the domain  are such that the function  is convex in the usual sense or, which is the same, the graph of  in  is a convex surface entirely lying in . The converse statement is also valid.

It is well known that the problem of finding a convex hypersurface  via its extrinsic integral curvature in the space , whose density with respect to the Lebesgue measure on the plane  is given by a function , can be reduced to the Dirichlet problem for the equation

(5)

where

Here  is the value of the support function of  for the plane tangent to  at the point . In this case one seeks only the solutions of the Dirichlet problem whose graphs are entirely contained in the ball . The presence of the factors  and , each of which tends to 0 as the point  approaches the boundary of the ball U in Eⁿ, shows that Eq. (5) is such that condition (2) does not hold for this equation.

Verner  introduced the notion of the extrinsic integral curvature for convex surfaces in Lobachevsky space. This curvature, which we denote by , is a completely additive nonnegative function of Borel sets from the domain . The operator set function  can be considered as a generalization of the set function

,

to arbitrary convex functions  under the assumption that the graphs of these functions are entirely contained in .

Verner (see [3]) proved that for any integrable function  the Dirichlet problem for the equation

can be solved in the class of generalized solutions; in this case the boundary conditions are satisfied in the Bakel’man sense (see [1]).

The closest problem is the Dirichlet problem for differential equations of the form

where  is a continuous function in .

In the domain , let us consider the differential equation

(6)

where  is defined and continuous in . We impose the following conditions on

(7)

where  is an integrable function in .

For Eq. (6) we consider the Dirichlet problem with the condition . Let  be the union of the convex functions  defined in  and satisfying the following conditions:

a) the graph of  lies in the interior of the ball ;

b)

Obviously,  is convex in the Banach space . Let . Then the function

is nonnegative and almost everywhere satisfies the inequality

(8)

If a function  belongs to , then  is continuous in  and, in view of (8), is integrable in , so that

(9)

If a sequence  converges to a function , then  converges to  almost everywhere. It follows from Lebesgue’s dominated convergence theorem that, in view of (8) and (9), the function  is integrable for any function  and the uniform estimate (9) holds.

Now let us study the following problem: find a function  such that

for any Borel set .

Now let . Then for any Borel set  we have

According to Verner [3] there exists a unique solution of the Dirichlet problem

If  is a solution, then

(10)

It follows from (10) that  at all point of  and hence , i.e., . Thus we have constructed an operator  acting by the formula  and reduced bur Dirichlet problem to an operator equation.

Now we shall state and prove the main theorem.

            Theorem. The Dirichlet problem for Eq. (6) with the boundary condition  has at least one generalized solution  whose graph lies in U provided that

1) the convex domain G on the hypersurface  lies in the ball  at a positive distance from the boundary of this ball;

2) on the set  the function  is continuous and satisfies inequalities (7), where  is an integrable function in .

Proof. In fact, the proof of this theorem is reduced to proving the fact that the well-known Schauder principle holds if the assumptions of the theorem are satisfied. Indeed, the set  is a convex subset of the Banach space . The Schauder principle holds for an operator  if it is established that the operator  is compact and continuous. More precisely, we consider the continuity of  with respect to the metric of , and the compactness of  means that  is a compact subset of the set

Let us prove that  is a compact set.

Suppose that  is an arbitrary convex function from . We set . Next, let  be a solution of the Dirichlet problem for the equation

the existence of this solution was proved above. We have also proved the inequalities

(11)

for all .

In view of theorem [2, §23.2], it follows from inequalities (11) that the  is compact in .

Now let us prove that the operator  is continuous.

Suppose that a sequence of functions  uniformly converges in  to a function . Since the set of functions  is compact in  with respect to uniform convergence, from  we can extract a subsequence  that converges in the metric of  and whose limit lies in  in view of well-known properties of convex functions and a theorem in [2, §23.2]. So let

Verner proved [3] that the set functions  weakly converge to  in the interior of . Since  uniformly converge to , it follows that the nonnegative integrable functions

converge almost everywhere to the function

For each of these functions we have the inequality

.

Since  is integrable in , it follows from the well-known Lebesgue theorem that

 

for any .

Since

,

we obtain

 

However, by the definition of the operator , the function  satisfies the equation

 

Thus the functions  and  are generalized solutions of the same equation

(12)

Since the edges of the functions п and v₀ coincide and the Dirichlet problem for Eq. (12) has a unique solution (see [3]), we have .

Thus any convergent subsequence selected from the compact sequence  converges to the function  uniformly in . Thus we have proved that the operator  is continuous on .

Since all assumptions of the Schauder principle are satisfied for the operator A, the initial Dirichlet problem has at least one generalized solution in . The proof of the theorem is complete.   □

 

 

References

1. I. Ya. Bakel’man, A. L. Verner, and В. Е. Kantor, Introduction to Global Differential Geometry [in Russian], Nauka, Moscow (1973).
2. A. Taskaraev, «Existence of convex hypersurfaces whose conditional curvature is the sum of integral conditional curva­tures of different orders,» in: Algebra, Geometry, and Discrete Mathematics in Nonlinear Problems [in Russian], Izd. Moskov. Univ., Moscow (1991), pp. 176-185.
3. A. L. Verner, «Reconstruction of a complete convex surface in the Lobachevsku spaces by its integral extrinsic curvature,» Uchenye Zapiski of A. I. Herzen Leningrad State Pedagogical Institute, 218 (1960),
4. A. Taskaraev, «Conditional curvature and the Dirichlet problem in the Lobachevskii space,» Uspekhi Mat. Nauk [Russian Math. Surveys], 49, No. 4, 191-192 (1994),
5. A. Taskaraev, «Convex surfaces with given integral curvature conditions in the Lobachevskii space,» in: Internationa] Science Conference «Lobachevskii and Modern Geometry» [in Russian], Report theses, Kazan (1992), p. 99.
6. Translated by M: A; Shishkova

 

 

 

 

 

Республика Казахстан и возможно, другие индустриальные республики СНГ будут по крайней мере 50 лет употреблять в возрастающих количествах уголь и производимые из него топлива, чтобы компенсировать снижение объема потребляемых нефтепродуктов и природного газа. Замена топлива в первую очередь произойдет в отопительных котлах и промышленных топках ввиду того, что в больших установках легче справиться с проблемами сжигания менее калорийных топлив. К числу проблем, требующих решения, относится проблема, связанная с необходимостью учета влияния изменения состава топлива на характеристики как существующего оборудования, так и проектируемых новых установок.

В связи с этим представляется своевременным проанализировать состояние знаний о вкладах различных составляющих продуктов сгорания топлива в интегральные радиационные характеристики этих продуктов, особенно для тех менее калорийных топлив, которые будут использованы в течение следующих десятилетий, и оценить влияние перехода к углю и производимым из него топливам на эффективность топки.                       Определением радиационных свойств фуокиси углерода, водяного пара, сажи, золы, и кокса является оценка влияния этих свойств на эффективность топок при использовании различных топлив.

Выбранная модель для расчета теплообмена должна быть достаточно правдоподобной, чтобы иметь смысл, и вместе с тем достаточно простой, чтобы с ее помощью можно было рассмотреть широкий диапазон топлив. Достоинство однозонной модели состоит в учете большинства присущих задаче факторов; ее работоспособность была продемонстрирована при обобщении данных, полученных для топок различных типов. Существенной особенностью этой модели является предположение о том, что вследствие неполного перемешивания продуктов сгорания в камере, средняя температура излучающего газа  и температура газа на выходе из камеры (или «энтальпийная» температура)  не совпадают. Эти две температуры эмпирически связаны через псевдоадиабатическую температуру пламени , что будет использовано в дальнейшем совместно с усовершенствованной методикой расчета.

Кратко изложим используемые закономерности. Уравнение теплового баланса имеет вид:

(1)

Здесь левая часть обозначает количество тепла, отдаваемое газами в единицу времени, первый член сперва описывает излучение, поступающее от пламени и нагретых газов на поверхность нагрева с температурой , второй – конвективную теплоотдачу нагретых газов к поверхности нагрева, третий – конвективную теплоотдачу нагретых газов через поверхность огнеупорного материала к внешней среде и четвертый – излучение через отверстия. Далее ввиду малости конвекции по сравнению с излучением, второй член в правой части можно объединить с первым  можно переписать в виде  где — некоторая средняя температура между . Тогда:

,               (2)

где  – площадь полной поверхности теплообмена газа с поверхности нагрева, обусловленного излучением и конвекцией. Площадь полной поверхности радиационного теплообмена газа с поверхностью нагрева   для топок, не имеющих огнеупорных поверхностей, пропорциональна , где — интегральная степень черноты газов пламени, обусловленная всеми излучающими компонентами, -степень черноты и поглощающая способность поверхности нагрева. Имеются приближенные расчеты  для более сложных камер и спектральных моделей характеристик излучения газа. Анализ этих данных показывает, что для интересующего нас диапазона параметров различие между степенью черноты и поглощающей способностью можно учесть путем умножения , рассчитанной при , на 0,9.

Для определения псевдоадиабатической температуры пламени  воспользуемся, как указывалось ранее, средней удельной теплоемкостью  топочных газов в интервале температур  (где -температура газа на выходе из камеры сгорания):

,                      (3)

где — массовой расход топлива и воздуха, -скорость подвода энтальпии (отсчитываемой от температуры ) потоками топлива и воздуха.

Из закона сохранения энергии для камеры сгорания получаем:

(4)

Коэффициент тепловой эффективности камеры сгорания по газовой стороне определяется формулой:

(5)

Представляя (5) в уравнение теплового баланса (2), получаем:

(6)

Подстановка (5) и (3) в законе сохранения энергии (4) дает

(7)

Уравнения (6) и (7) содержат три неизвестные величины: коэффициент тепловой эффективности , температуру газа на выходе, или энтальпийную температуру , и температуру излучающего газа . Таким образом, требуется дополнительное соотношение. Из нескольких способов получения этого соотношения простейшим и наиболее наглядным является представление температуры излучающего газа  в виде взвешенного среднего от псевдоадиабатической температуры пламени  и температуры газа на выходе (последней с весовым множителем ):

(8)

Несколько удивительным является тот факт, что для широкого диапазона типов топок и условий их работы подходящим оказалось значение , хотя, в пределе, когда перемешивание газов близится к идеальному,  должно стремится к 1.

С помощью (8) исключим из (7) :

(9)

Уравнение (6) и (9) содержат две неизвестные величины  и . Прежде чем решать уравнения, лучше привести их к безразмерному виду. Отнесем температуры поверхности нагрева и базисную температуру к  и обозначим относительные величины через температуры, отнесенные к , безразмерная величина :

,     .

Пусть – приведенная скорость сгорания, которую можно также представить в виде , и пусть -приведенная температура излучающего газа.

С использованием введенных безразмерных параметров уравнения (6) и (9) можно записать в виде

(6а)

и

(9а)

Приравняв правые части, находим

(10)

В результате получаем неполное уравнение четвертой степени, в котором присутствуют только члены с четвертой и первой степенями, допускающее решение в явном виде. Графическое решение показано в правой части рис.1. Подстановка в (9а) дает:

(11)

Решение уравнения (11) представлено в виде номограммы в левой части рис.1.

 

Рис.1. Графическое решение уравнения (10). Влияние приведенной скорости сгорания D и приведенных температур  и на коэффициент тепловой эффективности камеры .

Анализ полученных уравнений показывает, что коэффициент тепловой эффективности сильно зависит от приведенной скорости сгорания D и слабо от   и . Такая слабая зависимость имеет место по крайней мере до тех пор, пока нормализованная температура поверхности нагрева не возрастает до величины, сравнимой с /. Параметры D содержат в себе характеристики излучения топочных газов, поглощательную способность поверхности нагрева, температуру пламени, скорость сгорания и (через ) влияние формы топки. Его величина оказывает основное влияние на решение. Коэффициент тепловой эффективности, полученный при решении использованных здесь неполных уравнений, достигает максимального значения, когда скорость сгорания стремится к нулю. Если коэффициент эффективности камеры по газовой стороне преобразовать в коэффициент эффективности по водяной стороне, эта очевидная аномалия исчезает.

 

Литература:

1. Гохштейн Д.П. Современные методы термодинамического анализа энергетических установок. М., «Энергия», 1969 г.
2. Кириллин В.А. и др. техническая термодинамика. М., «Энергия», 1974 г.
3. Чуханов З.Ф. Некоторые проблемы топлива и энергетики. АН СССР 1961 г.
4. Лариков Н.Н. Общая теплотехника. М., 1975 г.

 

Уровень развития социально-общественной жизни страны во многом определяется уровнем развития транспортных коммуникаций и их состоянием. В цивилизованном обществе транспорт — важнейшая отрасль народного хозяйства. Транспортные коммуникации для общественно-производственной   жизни каждой страны имеют такое же жизненно
важное значение, как кровеносная система для человека.

Республика Казахстан имеет территорию 2717,3 тыс. кв. км.; простирается с севера на юг более чем на 1650 км., с востока на запад, более чем на 3000 км. Протяженность путей сообщения в динамике начиная с 2000 по 2004 гг. приведена в табл. 1. /1/.

Таблица 1 Протяженность путей сообщения

В тыс. км.

Виды путей сообщения	2000	2001	2002	2003	2004
Всего	122,2	124,0	124,4	125,0	126,0
В том числе :
железнодорожных	14,5	14,6	14,6	14,6	14,6
автомобильных	85,9	88,0	88,4	89,0	90,0
Троллейбусных   в   двухпутном  исчислении	0,4	0,4	0,4	0,4	0,4
Трамвайных в двухпутном исчислении	0,.1	0,.1	0,.1	0,1	0,.1
Судоходных	4,4	4,0	4,0	4,0	4,0
Трубопроводных	16,9	16,9	16,9	16,9	16,9

Как видно из таблицы за последние пять лет протяженность путей
сообщения увеличилась на 3,8тыс. км. в основном за счет увеличения
автомобильных дорог. В то же время протяженность судоходных путей
сообщения сократилась на 0,4 тыс. км. Протяженность других путей
сообщения осталась без изменений. В развитии рыночной нфраструктуры, расширении внутренней и внешней торговли важную роль играет автомобильный транспорт. Автомобильные перевозки обладают наибольшей эксплуатационной эластичностью по сравнению с другими видами транспорта, так как возможна доставка товара «от двери к двери». Автомобильный парк республики насчитывает 1471,5 тыс транспортных единиц: 223,1 тыс. грузовых автомобилей, 61,4 тыс. автобусов, 1148,7 тыс. легковых и 38,3 тыс. специальных автомобилей. Кроме того в республике зарегистрировано 74,7 тыс. мопедов и мотоциклов, а также 43,3 тыс. полуприцепов. В табл. 2 приведены доли автотранспортных средств республики в разрезе областей и гг. Астаны и Алматы /2/.

 

Табл.2.

Доли автотранспортных средств республики в разрезе областей

 

№ пп	Наименование областей	Количество автотранспортных средств в тыс. единиц	%
1.	г. Астана	64,746	4,4
2.	г . Алматы	261,927	17,8
3.	Акмолинская	85,347	5,8
4.	Актюбинская	63,274	4,3
5.	Алматинская	119,192	8,1
6	Атырауская	42,673	2,9
7	Восточно- Казахстанская	139,793	9,5
8.	Жамбылская	58,860	4,0
9.	Западно-Казахстанская	48„560	3,3
10.	Карагандинская	125,077	8,5
11	Костанайская	116,248	7,9
12	Кызылординская	29,430	2,0
13	Мангистауская	44,145	3,0
14	Павлодарская	83,876	5,7
15.	Северо-Казахстанская	70,632	4,8
16.	Южно-казахстанская	117,720	8,0
	Всего	1471,500	100,0

 

По количеству автотранспортных средств первое место занимает г. Алматы. Южно-Казахстанская область занимает четвертое место после Восточно-Казахстанской, Карагандинской и Алматинской областей.

В транспортной системе Казахстана железнодорожному транспорту принадлежит ведущая роль. Большие расстояния транспортировки, сравнительно дешевые тарифы на перевозки пассажиров и грузов делают железнодорожный транспорт наиболее востребованным со стороны пользователей.

Из 14311,5 км. эксплуатируемых железнодорожных линий, проходящих по территории республики 877,6 км принадлежит другим государствам. Кроме того, на территории других государств расположено 336,3 км казахстанских железных дорог. Из дорог, принадлежащих Казахстану, 3865,3 км. — электрифицированных, 4801,7 км. -двухколейных и многоколейных. Основными видами груза для железных дорог является каменный уголь (44,3% от общего объема), железная и марганцевая руда (12,2%), нефтяные грузы (10,4%).

Речной транспорт занимает небольшой удельный вес в общих объемах работы транспорта республики. Подвижной состав предприятий судоходного транспорта состоит из 81 баржи грузоподъемностью 63,1 тыс. тонн, 83 самоходных грузовых судов грузоподъемностью 66,5 тыс. тонн, 13 пассажирских и грузопассажирских судов пассажировместимостью 2,2 тыс. мест, 5 буксиров, 4 толкачей, 42 толкачей буксиров. За 2004 г. судоходным транспортом перевезено 700 тыс. тонн грузов (что составляет 0,04% от общего объема грузоперевозок) и 50 тыс. пассажиров (что составляет 0,0005 % от общего объема перевозки пассажиров). Внутри республиканские грузоперевозки судоходным транспортом составили 663,6 тыс. тонн (94,8%). Среди перевезенных грузов 80,1 % (531,5 тыс. тонн) составляют строительные материалы.

Протяженность внутренних судоходных путей на начало 2004 г. составляла 4032 км.: 3424 км. — это судоходные реки и озера, 608 км. -искусственные пути.

Авиагрузоперевозки в общереспубликанских грузоперевозках так же как и на речном транспорте, незначительны и составили в 2004г. 24,2 тыс. тонн. Перевозки пассажиров воздушным транспортом составили 1,3 млн. человек.

Трубопроводный транспорт в Казахстане представлен нефтепроводами (6758 км.) и газопроводами (10138 км). За 2004 г. перекачано 181,9 млн. тонн газа и нефти.

Основные показатели развития транспорта за период 2000 —2003 гг. приведены в табл. 3 /3/.

Табл. 3

Основные показатели развития транспорта

 

№ пп	Показатели	2000	2001	2002	2003
Наличие подвижного состава транспорта общего пользования, единиц. В том числе-
1.	Грузовых автомобилей	13537	11061	10524	9589
2.	Автобусов	9506	8819	8659	8340
о	Таксомоторов	1043	970	888	1048
4.	Троллейбусов	491	481	450	427
5.	Трамваев	258	258	260	257
6.	Речных судов	ИЗ	107	138	147
Наличие автотранспорта в собственности граждан
1.	Легковых автомобилей, в тыс. единиц	963,3	1015,1	1014,3	1095,5
2.	Грузовых автомобилей, единиц	102689	116300	125549	133423
3.	Автобусов, единиц	21472	26207	27032	35814

Из таблицы следует, что количество грузовых автомобилей и автобусов общего пользования постоянно снижается. В то же время количество грузовых автомобилей в собственности граждан за тот же период увеличилось на 30734 единицы, а количество автобусов в собственности граждан увеличилось на 14342 единицы. Количество троллейбусов сократилось на 64 единицы. Количество трамваев осталось без изменений. Количество таксомоторов за период 2000-2002 гг. снижалось, а в 2003 г. увеличилось до 2000 г. Количество речных судов за рассматриваемый период увеличилось на 34 единицы. Наличие автотранспорта в собственности граждан увеличилось на 132,2 тыс. единиц.

Таким образом можно констатировать, что в республике создана единая транспортная система (ЕТС), существуют все виды транспорта: автомобильный, железнодорожный, речной, морской, воздушный и трубопроводный. Все виды транспорта в рыночных условиях взаимодействуют и дополняют друг друга на основе конкуренции и в целях наиболее полного, бесперебойного и качественного удовлетворения потребностей общественного производства в грузовых и пассажирских перевозках, в передвижениях с наибольшим комфортом и максимумом услуг.

Литература:

1.   Транспорт Республики Казахстан 2000-2003 гг., 2004 г.,стр. 7-11

2.   Краткий статистический ежегодник Казахстана, 2005 г. стр. 144-147

3.   Социально-экономической развитие регионов, 2005 г., стр. 17-19

 

 

 

Инновационная деятельность в большей степени, чем другие виды деятельности, сопряжена с риском, так как полная гарантия благополучного результата практически отсутствует. В крупных организациях этот риск, однако, значительно меньше, так как перекрывается масштабами обычной хозяйственной деятельности (отлаженной и чаще всего диверсифицированной). В отличие от крупных малые организации более подвержены риску. Такое положение обусловлено, помимо особенностей самой инновационной деятельности, высокой зависимостью малых организаций от изменений внешней среды.

Риск инновационной деятельности тем выше, чем более локализован инновационный проект, если же таких проектов много, и они в отраслевом плане рассредоточены, риск минимизируется, и вероятность успеха возрастает. При этом прибыль от реализации успешных инновационных проектов настолько велика, что покрывает затраты по всем остальным неудавшимся разработкам.

В общем виде, риск в инновационной деятельности можно определить как вероятность потерь, возникающих при вложении организацией средств в производство новых товаров и услуг, в разработку новой техники и технологий, которые, возможно, не найдут ожидаемого спроса на рынке, а также при вложении средств в разработку управленческих инноваций, которые не принесут ожидаемого эффекта.

      Инновационный риск возникает при следующих ситуациях:

• при внедрении более дешевого метода производства товара или оказания услуги по сравнению с уже использующимися. Подобные инвестиции принесут организации временную сверхприбыль до тех пор, пока организация является единственным обладателем данной технологии. В данной ситуации организация сталкивается с одним видом риска – возможной неправильной оценкой спроса на производимый товаров;
• при создании нового товара или оказании услуги на старом оборудовании. В данном случае к риску неправильной оценки спроса на новый товар или услугу добавляется риск несоответствия уровня качества товара или услуги в связи с применением оборудования, не позволяющего обеспечивать необходимое качество;
• при производстве нового товара или оказании услуги с помощью новой техники и технологии. В данной ситуации инновационный риск включает риск того, что новый товар или услуга может не найти покупателя, риск несоответствия нового оборудования и технологии требованиям, необходимым для производства нового товара или услуги, риск невозможности продажи созданного оборудования, так как оно не соответствует техническому уровню, необходимому для производства новых товар.

В целом, риск, возникающий в инновационной деятельности, включает в себя следующие основные виды рисков:

1. Риски ошибочного выбора инновационного проекта. Одной из причин возникновения данного риска является необоснованное определение приоритетов экономической и рыночной стратегий организации, а также соответствующих приоритетов различных видов инноваций, способных внести вклад в достижение целей организации. Это может произойти в силу ошибочной оценки роли краткосрочных и долгосрочных интересов собственников организации. Если проект разрабатывается не под конкретного заказчика, а является инициативным на основе исследовательского задела автора инновации, который, как правило, переоценивает практическую значимость имеющегося у него исследовательского задела и исходит из заведомо оптимистического взгляда на значимость своих изобретений для будущих потребителей, может возникнуть риск неиспользования или ограниченного применения результатов разработки;
2. Риски не обеспечения инновационного проекта достаточным уровнем финансирования включают в себя:

• риск неполучения средств, необходимых для разработки инновационного проекта (организация не может привлечь инвесторов из-за невозможности убедить их в достаточной эффективности инновационного проекта)
• риск при использовании самофинансирования проекта (проект может оказаться без достаточных финансовых средств в силу невыполнения организацией финансового плана по прибыли и внереализационным доходам, а также при уменьшении отчислений средств в бюджет инновационного проекта)
• риск при использовании внешних источников финансирования (бюджет проекта может оказаться дефицитным по причине ликвидации, банкротства, либо наложения ареста на имущество кредиторов, закрытия кредитной линии или приостановления платежей по ней в результате ухудшения платежеспособности кредиторов)
• риск при использовании комбинированного метода финансирования проекта, т.е. организация использует одновременно несколько источников (может не хватить источников финансирования на определенных этапах реализации проекта из-за сложности комбинирования этих источников);

1. Маркетинговые риски текущего снабжения ресурсами, необходимыми для реализации инновационного проекта, и сбыта результатов инновационного проекта. Маркетинговые риски, в первую очередь, обусловлены техническими особенностями инновационного проекта. В некоторых случаях для его реализации требуются уникальное оборудование или высококачественные комплектующие или материалы, которые, также требуют разработки и освоения. Поэтому в некоторых случаях перед организацией встает проблема поиска поставщиков, способных разработать подобные уникальные ресурсы для инновационного проекта. Кроме этого, может оказаться, что поставщики, на которых рассчитывала организация при разработке инновационного проекта, откажутся от своих обязательств, и организация не сможет получить (приобрести) оборудование, сырье, материалы, комплектующие по ценам, которые заложены в проекте. В данном случае затраты организации при разработке инновационного проекта могут значительно увеличиться, а ожидаемый экономический эффект значительно снизиться. Это произойдет и в случае невыполнения поставщиками своих обязательств по срокам, по качеству предоставляемых услуг и пр. Маркетинговые риски сбыта разработанного инновационного проекта включают следующие виды:

• риск недостаточной сегментации рынка, который чаще всего возникает при разработке и внедрении новых товаров и услуг высокого качестве и высокой стоимости, в результате чего предполагаемые потребители не смогут их купить, а это в свою очередь влияет на объемы реализации новых изделий
• риск ошибочного выбора целевого сегмента рынка, возникающий когда спрос на новшество на выбранном сегменте оказывается нестабильным или на данном сегменте рынка потребность в новшестве недостаточно сформировалась, если выбран сегмент рынка, где потребность в новшестве оценена неверно или потребность в новшестве ограничена и пр.
• риск ошибочного выбора стратегии продаж новшества из-за неудачной организации сети сбыта и системы продвижения новшества к потребителю
• риск проведения неэффективной рекламы новых товаров и услуг либо товаров с усовершенствованными характеристиками;

1. Риски неисполнения хозяйственных договоров (контрактов) бывают:

• риск отказа партнера от заключения договора после проведения переговоров (в случае необходимости изменения предварительных условий контракта и в случае недобросовестности партнера)
• риск заключения организацией договоров на условиях либо отличающихся от наиболее приемлемых, либо обычных для организаций данной отрасли (в случае необходимости для выполнения проекта уникального сырья, материалов или комплектующих изделий, количество поставщиков которых ограничено, и в случае, когда организация не имеет достаточного опыта, постоянных и проверенных партнеров и достаточной гибкости, позволяющих ей заключать более сложные контракты на выгодных условиях)
• риск заключения договоров (контрактов) с недееспособными или неплатежеспособными партнерами (контрагентами)
• риск невыполнения партнерами договорных обязательств в установленный срок, в результате чего возникают потери организации, связанные с нарушением графиков поставок, невыполнения партнерами работ, необходимых для осуществления инновационного проекта
• риск нанесения ущерба третьим лицам, который включает в себя риск загрязнения окружающей среды и риск причинения морального и материального ущерба гражданам при осуществлении инновационного проекта;

1. 5.      Риски возникновения непредвиденных затрат и снижения доходов;
2. Риски усиления конкуренции. Причины могут быть следующие:

• утечка конфиденциальной информации либо по вине сотрудников организации, либо в результате промышленного шпионажа, предпринятого конкурентами
• несовершенство маркетинговой политики, т.е. неправильный выбор рынков сбыта и неполная информация о конкурентах или отсутствие достоверной информации о конкурентах
• замедленное внедрение нововведений по сравнению с конкурентами из-за отсутствия необходимых средств для проведения НИР, внедрения новых технологий, освоения производства новых высококачественных и конкурентных товаров
• недобросовестность конкурентов (использование методов недобросовестной конкуренции)
• появление на рынке производителей из других отраслей, предлагающих однотипные, взаимозаменяемые товары, способные удовлетворить спрос потребителей
• выявление непредвиденных функционально однородных заменителей производимых товаров в отрасли, в которой действует данная организация
• появление новых местных организаций-конкурентов
• экспансия на местный рынок производимого продукта или его аналогов со стороны зарубежных экспортеров;

1. 7.      риски, связанные с недостаточным уровнем кадрового обеспечения;
2. риски, связанные с обеспечением прав собственности на инновационный проект, возникают по различным причинам:

• риск не обеспечения условий патентования технических, дизайнерских и маркетинговых решений возникает в результате недостаточно «плотной» патентной защиты изобретений, технологий
• риск опротестования патентов, защищающих принципиальные технические и прочие подобные решения – это вероятность потерь в случае объявления недействительными патентных прав, на основе которых организация уже осуществляет инновационный проект и рассчитывает получить монопольную прибыль. В течение всего срока действия патент может быть оспорен и признан недействительным полностью или частично в случае несоответствия охраняемого объекта промышленной собственности условиям патентоспособности, установленным законом, наличия в формуле изобретения, полезной модели или в совокупности существенных признаков промышленного образца признаков, отсутствующих в первоначальных материалах заявки, неправильного указания в патенте автора (авторов) или патентообладателя (патентообладателей)
• риски легальной и нелегальной имитации конкурентами запатентованных организацией инноваций возникают обычно, в первом случае, при так называемых «параллельных разработках», когда на основе сведений, полученных в открытой печати о запатентованных технических и дизайнерских решениях, конкуренты осуществляют такие же разработки, но с незначительными различиями, которые позволяют им также запатентовать свои инновации, во втором случае, потому, что организации-патентообладателю очень трудно контролировать нелегальное использование некоторых запатентованных технических решений.

Избежать полностью риска в инновационной деятельности невозможно, так как инновации и риск – две взаимосвязанных категории.

Одним из способов снижения инновационного риска является диверсификация инновационной деятельности, состоящая в распределении усилий разработчиков (исследователей) и капиталовложений для осуществления разнообразных инновационных проектов, непосредственно не связанных друг с другом. Если в результате наступления непредвиденных событий один из проектов будет убыточен, то другие проекты могут оказаться успешными и будут приносить прибыль. Однако, на практике диверсификация может не только уменьшать, но и увеличивать риск инновационной деятельности в случае, если предприниматель вкладывает средств в инновационный проект, который направлен в ту область деятельности, в которой его знания и управленческие способности ограничены.

Передача (трансфер) риска путем заключения контрактов – следующий метод снижения риска инновационной деятельности. Если проведение каких-либо работ по инновационному проекту слишком рискованно и величина возможного риска неприемлема для инновационной организации, она может предать эти риски другой организации. Передача риска выгодна как для стороны передающей (трансфера), так и для принимающей (трансфери) в случае, если:

• потери, которые велики для стороны, передающей риск, могут быть незначительны для стороны, риск на себя принимающей
• трансфери может находиться в лучшей позиции для сокращения потерь или контроля за хозяйственным риском.

Передача риска инновационной деятельности, как правило, производится путем заключения следующих типов контрактов:

• строительные контракты (все риски, связанные со строительством, берет на себя строительная организация)
• аренда машин и оборудования (лизинг)
• контракты на хранение и перевозку грузов
• контракты продажи, обслуживания, снабжения (соглашение о снабжении организации материалами, сырьем, необходимыми для реализации инновационного проекта, на условиях поддержания неснижаемого остатка на складе; аренда оборудования, используемого для осуществления проекта, с гарантией его технического обслуживания и технического ремонта; гарантия поддержания производительности/определенных технических характеристик используемого оборудования; договора на сервисное обслуживание техники, необходимой для инновационной деятельности)
• договор факторинга (финансирование под уступку денежного требования – передача организацией кредитного риска позволяет получить 100% гарантию на получение всех платежей, уменьшая таким образом кредитный риск организации)
• биржевые сделки, снижающие риск снабжения инновационного проекта в условиях инфляционных ожиданий и отсутствия надежных оперативных каналов закупок (приобретение опционов на закупку товаров и услуг, необходимых для осуществления проекта,  цена на которые в будущем увеличится – опцион представляет собой документ, в котором поставщик гарантирует продажу товара по фиксированной цене в течение определенного срока; приобретение фьючерсных контрактов на закупку растущих в цене товаров; фъючерс представляет собой соглашение о поставке товара в будущем, в котором унифицированы практически все условия, в частности, качество, упаковка и маркировка, порядок рассмотрения споров и т.д.).

Важнейшим методом снижения рисков инновационной деятельности является их страхование. Страхование – система экономических отношений, включающая образование специального фонда средств (страхового фонда) и его использование для преодоления и возмещения разного рода потерь, ущерба, вызванных неблагоприятными событиями (страховыми случаями) путем выплаты страхового возмещения и страховых сумм.

Страхуемый вид риска характерен для таких чрезвычайных ситуаций, когда существует статистическая закономерность их возникновения, т.е. определена вероятность убытка. С помощью страхования инновационная организация может минимизировать практически все имущественные, а также многие политические, кредитные, коммерческие и производственные риски. Вместе с тем страхованию, как правило,  не подлежат риски, связанные с недобросовестностью партнеров. Данный метод минимизации риска имеет ряд ограничений:

• высокий размер страхового взноса, устанавливаемый организацией при заключении договора страхования
• некоторые риски не принимаются к страхованию (если вероятность наступления рискового события очень велика, страховые организации либо не берутся страховать данный вид риска, либо вводят непомерно высокие платежи).

В некоторых случаях наиболее эффективной возможностью избежать негативных последствий или снизить уровень риска в инновационной деятельности являются прямые управленческие воздействия на возможные управляемые факторы риска. Такие, как:

• анализ и оценка инновационного проекта
• проверка предполагаемых партнеров по инновационному проекту
• планирование и прогнозирование инновационной деятельности
• подбор персонала, участвующего в осуществлении инновационной деятельности и т.д.

Большое значение для снижения инновационного риска играет организация защиты коммерческой тайны в организации.

Выбор конкретного пути минимизации риска в инновационной деятельности зависит от опыта руководителя и возможностей инновационной организации. Однако для достижения более эффективного результата, как правило, используется не один, а совокупность методов минимизации рисков на всех стадиях осуществления проекта.

Рисунок: Методы управления рисками

 

	Методы управления рисками
Группа методов компенсации рисков			стратегическое планирование деятельности организации активный маркетинг прогнозирование внешней среды мониторинг социально-экономической и правовой среды создание системы резервов
Группа методов распределения рисков			диверсификация видов деятельности диверсификация сбыта и поставок диверсификация кредиторской задолженности диверсификация инвестиций распределение ответственности между участниками распределение рисков во времени
Группа методов локализации рисков			создание организаций, использующих венчурное финансирование создание специальных подразделений для выполнения рисковых проектов
Группа методов ухода от рисков			отказ от ненадежных партнеров отказ от рискованных проектов страхование различных видов рисков поиск гарантов

 

 

Литературы:

1. Кенжегузин М.Б., Днишев Ф.М., Альжанова Ф.Г. Наука и инновации в рыночной экономике: Мировой опыт и Казахстан. – Алматы, ИЭ МОН РК, 2005г.
2. Иванова Н. Национальные инновационные системы // Вопросы экономики, 2001, №7
3. Письмак В. Новые формы организации инновационного процесса // Экономист, 2003, №9
4. Инновация и экономический рост. Москва, 2000
5. Венчурный бизнес в Европе. Аналитический обзор // http: // www. venture-nvf. ru / law bibl. htm

 

 

 

В данной работе рассматриваются вопросы автоматизации расчета упругопластических цилиндрических оболочек при переменных нагружениях, а также исследуется сходимость применяемых алгоритмов. Решение этой задачи требует построение эффективных вычислительных алгоритмов и создание системы математического обеспечения расчета осесимметричных цилиндрических оболочек с учетом циклических свойств материала при переменных нагружениях.

Для построения зависимости между интенсивностями напряжений и деформаций ,  (-номер нагружения), характеризующий упругопластические свойства материала при переменном нагружении в рассматриваемых задачах, воспользуемся обобщенным принципом Мазинга — Москвитина, согласно которому функции  совпадают с функцией , характеризующий упругопластические свойства материала при первом нагружении, если масштаб осей  и  увеличить в  раз

 

Если выделить упругую часть, то получим:

,

в случае линейного упрочнения получим:

 

Для обобщенной диаграммы циклического деформирования  Гусенкова-Шнейдеровича [1, 2] функция пластичности  представится в виде:

 

здесь

 

 

(упрочняющиеся материалы) (разупрочняющиеся материалы)

 

для идеально циклических материалов  при

Константы – названы параметрами обобщенной диаграммы циклического деформирования, определены из экспериментов [1, 2]. Наличие у материалов свойств циклической анизотропии отражается введением величины ().

В случае обобщенного принципа Мазинга – Москвитина  при для циклически упрочняющихся материалов следует принять , для циклически разупрочняющихся , для циклически идеальных материалов  (случай  соответствует принципу (гипотезе) Мазинга [6]). Масштабные коэффициенты вычисляются по следующей формуле:

^æ.

Значения постоянных , æ для различных материалов приведены в работах [1, 5].

На основе теории малых упругопластических деформации [3-6] можно получить уравнения равновесия осесимметричных цилиндрических оболочек с учетом циклических свойств материала при переменных нагружениях в операторном виде:

с граничными условиями

 

где

 

— изгибающий момент,  — реакция опоры, — предел текучести, — интенсивность распределенной нагрузки, соответственно толщина и длина оболочки.

Пользуясь центральными конечно — разностными соотношениями, аппроксимирующими производные с точностью второго порядка в области  вместо уравнения (1) с учетом граничного условия (2), получим систему нелинейных алгебраических уравнений [3, 7]:

 

К решению системы нелинейных алгебраических уравнений (3) применяем метод исключения Гаусса в комбинации с итерационными процессами. При решении краевой задачи (1)-(2) методом конечных разностей использованы равномерные и неравномерные сетки. В последнем случае использованы узлы многочлена Чебышева, т.е.

где

Приведем теперь результаты исследований сходимости алгоритмов расчета на примере решения краевой задачи, защемленной по торцам упругопластической цилиндрической оболочки при следующих значениях параметров:

(– отношение длины к толщине). Обозначим через  отношение постоянной характерной нагрузки  к значению нагрузки , при которой max достигает . Рассмотрим случай равномерно распределенной нагрузки и исследуем сходимость метода конечных разностей при переменных нагружениях для циклически идеального материала.

В таблице 1 приведены максимальные значения , полученные для следующей программы нагружения при

 

Из данных таблицы 1 видно, что значения прогибов и моментов при фиксированном N отличаются четвертым десятичным разрядом при 1 и 9, 2 и 8, 3 и 7, 4 и 6 нагружениях, т.е. почти совпадают и принимают свои максимальные значения при  При  и  значения прогибов, кроме , при котором они не имеют ни одного совпадающего десятичного разряда, а при  и  совпадают первые десятичные разряды. В значениях прогибов и изгибающего момента, наблюдаются

 

Таблица 1

		N=20	N=20	N=40	N=80	N=20	N=40	N=80
1	1	38	0.41305	0.37830	0.37113	-0.72973	-0.74626	-0.74978
2	-1.1	39	-0.53221	-0.48257	-0.47309	0.78521	0.79941	0.80227
3	1.2	48	0.74181	0.68413	0.66809	-0.86187	-0.86734	-0.86954
4	-1.3	57	-1.01124	-0.95936	-0.94433	0.94186	0.94686	0.94800
5	1.4	64	1.38996	1.31167	1.28872	-1.02476	-1.02919	-1.03108
6	-1.3	62	-1.01124	-0.95936	-0.94433	0.94186	0.94686	0.94800
7	1.2	56	0.74180	0.68413	-0.66807	-0.86187	-0.86733	-0.86954
8	-1.1	48	-0.48249	-0.48249	-0.47306	0.78521	0.79936	0.80225
9	1	38	0.41244	0.37809	0.37082	-0.72942	-0.74648	-0.74968

 

следующие явления: при  и , и  совпадают первые один–два десятичных разряда, однако при и  разница меньше в 2-4 раза, чем  и . Например, для  значения  при  и  различаются соответственно на 6; 0.43% , а при и  на 1; 0.18%.

Отсюда следует, что для обеспечения необходимой точности решения задачи, следует выбрать число узлов сетки . Вместе с тем из таблицы следует, что при практических расчетах можно ограничиться .

 

Литература

1. Гусенков А.П., Москвитин Г.В. Анализ некоторых подходов к описанию циклических диаграмм деформирования. //Машиноведение, М.: 1973. № 4. – с.59-67.
2. Гусенков А.П., Москвитин Г.В., Хорошилов В.Н. Малоцикловая прочность оболочечных конструкций. – М.: Наука, 1989. – 254 с.
3. Буриев Т. Алгоритмизация расчета несущих элементов тонкостенных конструкций.      – Ташкент: Изд-во Фан, 1986. -244 с.
4. Ильюшин А.А. Пластичность. – М. –Л.: Гостехиздат, 1948. -372 с.
5. Москвитин В.В. Циклические нагружения элементов конструкций. –М.: Наука Главная ред. физ. — матем. литературы, 1981. -344 с.
6. Москвитин В.В. Пластичность при переменных нагружении. – М.: Изд-во МГУ, 1965.  -264 с.
7. Куракбаев Д.С., Абдусаттаров А., Буриев Т. Кинетика напряженно-деформированного состояния и повреждаемости тонких плит при произвольных переменных нагружениях.  // Проблемы механики. Ташкент: Изд-во Фан, 2001. № 1. -с.11-17.

 

 

            Ниже предлагается методика определения законов распределения сил натяжения, давления и трения на поверхности контакта твердого тела, имеющего произвольное поперечное сечение.  В работах [1–6] также предлагаются различные методы определения этих законов. Предлагаемая здесь методика отличается от предыдущих наиболее строгим применением основных законов механики в постановке задачи и получением достаточно простых аналитических решений.

Пусть нить при  огибает поверхности твердого тела, имеющего заданную криволинейную форму  (рис. 1, а). Если поверхность контакта нити с твердым телом  имеет цилиндрическую форму, то .  При   точке  нити сообщается постоянная по времени скорость . При этом прямолинейные  ,    и криволинейная  участки нити двигаются с постоянной скоростью, так как предполагается, что процесс скольжения происходит в стационарном режиме. Области 1 и  имеют постоянные натяжения  и  соответственно. Натяжение  больше, чем , так как участок  нити перетягивает участок  из области  на поверхность контакта.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

На криволинейном участке на нить действуют распределенные силы натяжения, давления и трения поверхности контакта. Предположим, что линии действия распределенных сил натяжения, давления и трения расположены в плоскости . Натяжение криволинейного участка возрастает от  в точке  до  в точке .

Разобьем поверхность твердого тела, имеющий контакт с нитью на  прямолинейные участки , , , ….,  (рис. 2, а). В предельном случае, когда  длина каждого из прямолинейных участков будет стремиться к длине соответствующей дуги кривой . Углы , , , … обозначим через , , , … соответственно. Очевидно, что

,    ,   ,   ,   ,   .

Предположим, что силы давления, распределенные вдоль кривых , , , … приводятся к точкам , , , … и эквивалентны равнодействующим , , , …, направленным вдоль радиусов , , , … поперечного сечения твердого тела. Вектор натяжения  направлен вдоль касательной к точке , линии действия натяжения , , , …,  проходят через прямые , , , …., , а силы трения , , , …,  направлены перпендикулярно к  силам давления , , , …,  соответственно.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Вертикальную ось  проводим так, чтобы все проекции на данную ось силы трения , , , …,   были положительными, а , , , …,   –отрицательными. Если точка  расположится на оси , то . При этом проекция на ось  силы  равна нулю и линия действия силы трения  будет параллельной оси .

Уравнения законов сохранения количества движения, массы и неразрывности скольжения нити имеют вид [7–9]:

– в областях 1 и 2 (рис. 2, а и 3, а)

,

,

,    ,     ,

,    ,    ,

,   ;

            – в областях 2 и 3

,

,

,    ,    ,

,

,      ,

,   ;

…….. и т.д.;

            – в областях   и

,

,

,    ,       ,

  ,   ,      ,

,   .

            Исключив неизвестные составляющие скорости и элементарную массу, полученную систему приводим к виду:

– на участках 1 и 2

,

;

            – на участках 2 и 3

,

;

…., и.д.

            – на участках и

,                                               (1)

.                                              (2)

            Пусть натяжение  области 1 известно. Тогда последняя система уравнения служит для определения неизвестных натяжений , , , …,  и силы давления , , , …,  – всего имеются   неизвестных и столько же уравнения.

 

 

                        Напишем уравнения движения для областей  и  (рис. 3, а)

,

,

   ,     ,      ,

,  ,     ,      ,

,   .

Очевидно, что если в результате разбиения поверхности контакта точка  окажется на оси , как это показано на рис. 3, то

.                                                                (3)

В этом случае из последней системы, получаем

,                           (4)

                                       (5)

и в точке  движение по вертикальной оси отсутствует, т.е. . Кроме того в уравнения (4) и (5) требуется, с учетом выражения (3) и условия , внести соответствующие поправки.

Напишем уравнения движения для областей, расположенных в правой от оси  части задачи (рис. 3, а):

– в областях  и

,

,

,       ,      ,

,   ,      ,

,   ;

            – в областях  и

,

,

,   ,      ,

    ,

,      ,

,   ;

…, и т.д.

            – в областях  и

,

,

,   ,      ,

         ,  ,      ,

,   ;

            – в областях  и

,

,

         ,    ,    ,

,    ,    ,

,   .

            Последние уравнения преобразуем так:

– на участках  и

,

;

            – на участках  и

,

;

…, и т.д.

            – на участках  и

.                                             (6)

.                                              (7)

            – на участках  и

.                                                           (8)

.                                                (9)

            Условие  будет иметь место, если при делении поверхности контакта точка  окажется на вертикальной оси , как показано на рис. 3, б.

Напишем уравнения движения для схем, изображенных на рис. 1, б–3, б:

– в области  (рис. 2, б)

,

,

,     ,    ,

 ,   ,    ,

,   ;

            В общем случае решение задачи будет состоят из системы функций  и , где . Для получения этих функций, методом последовательного исключения неизвестных, необходимо решать системы  подобных  к системам:  (1) и (2) – для области ; (6) и (7) – для области ; (4) и (5) – на вертикальной оси ; (8) и (9) – для области .

Ниже предлагается удобное для теоретического анализа и ведения числовых расчетов системы аналитическое решение задачи. Введем вместо коэффициента  новый индекс  (рис. 1, б–3, б) так, что , ,

.

– на вертикальной оси  (рис. 3, б)

,

;

,   ,

 ,    ,    ,

,   ;

            – в области  (рис. 1, б)

,

,

,    ,   ,

 ,    ,     ,

,   .

            Полученные выше уравнения приводим к виду:

– в области

,               (10)

;                        (11)

            – в окрестности вертикальной оси

,                                    (12)

;                                              (13)

            – в области

,            (14)

.        (15)

            Задавая  значения  из уравнения (10) и (11) получаем системы для областей 1 и 2, 2 и 3, 3 и 4, …,  и . В точке  имеют место уравнения (12) и (13). Далее присвоив  значения  из уравнения (14) и (15) получаем системы для областей  и ,  и , …,  и ,  и ,  и .

Пусть натяжение  области 1 известно и требуется найти решение для участков, расположенных в области . Рассмотрим уравнения (10) и (11). Умножим уравнение (10) на , (11) – на  и найдем их разность

.                                (16)

            Умножим уравнение (10) на , (11) – на  и найдем их сумму

.                        (17)

            Найдем решения системы (12) и (13). Уравнение (12) умножим на , (13) – на  и установим их сумму

.                                        (18)

            Уравнение (13) умножим на  и  установим разность уравнения (12) и (13)

.                               (19)

            Умножим уравнение (14) на , (15) – на  и найдем их сумму

.                                (20)

            Умножим уравнения (14) на , (15) – на  и найдем их разность

.                         (21)

            Выражения (16)–(21) являются аналитическим решением рассмотренной задачи. Числовые расчеты ведутся следующим образом. Задавая  из решения (16) и (17) определяются параметры движения областей 1 и 2, 2 и 3, 3 и 4, …,  и ,   и . Далее используя значение натяжения , как исходное, из решения (18) и (19) определяются неизвестная реактивная сила  и натяжение . Задавая  значения , , , …., , ,  из решения (20) и (21) определятся параметры движения областей  и ,  и , ….,  и ,  и

Выводы

            1. Построена математическая модель скольжения нити, движущейся в стационарном режиме по поверхности твердого тела, имеющего произвольное поперечное сечение.

2. Получено аналитическое решение, позволяющее устанавливать зависимости сил натяжения, давления и трения от свойства материала, формы поперечного сечения и координаты расположения твердого тела в заданной плоскости, условия контакта и скорости удара.

Литературы:

1. Мигушов И.И. Механика текстильной нити и ткани. М.: Легкая индустрия, 1980.
2. Меркин Д.Р. Введение в механику гибкой нити. М.: Наука, 1980.
3. Сухарев В.А., Матюшев И.И. Расчет тел намотки. М.: Машиностроение, 1982.
4. Каган В.М. Взаимодействие нити с рабочими органами текстильных машин. М.: Легкая и пищевая промышленность, 1984.
5. Минаков А.П. Основы механики нити. М.: Научно-исследовательские труды Московского текстильного института. 1941. Т. 9. Вып. 1.
6. Эргашов М. Динамика нити в технологии текстильного сырья.  Дисс. докт. техн. наук. Ташкент.  ИМ и СС АН РУз, 1994.
7. Эргашов М. О скольжении нити по поверхности горизонтальной полки// Прикладная механика. 1994. Т. 30.  № 2.
8. Эргашов М., Мавлонов М.Т. Скольжение нити по поверхности твердого тела// Прикладная механика. Т.: 38. № 7. 2002.
9. Эргашов М. Скольжение упруго-пластической нити по поверхности неподвижного твердого тела. Проблемы текстиля. 2004. № 3.

               

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Наибольшая часть изменчивости каракульских смушков обусловлена разнообразием типов и форм завитков. Даже показатели потомства подопытных баранов, отнесенных при рождении к одному и тому же (жакетному) смушковому типу и использованных несколько лет подряд на матках одноименного смушкового типа, варьируют в больших пределах.

Ведущим смушковым типом в породе является жакетный тип. Более 70% животных породы относится к этому типу. М.Д.Тавитов [1] считает, что каракульских овец Намибии, которые потеряли вальковатые завитки полукруглой формы, нельзя относить к каракульской породе.

В каракулеводстве Намибии, которое характеризуется в основном муарово-плоским направлением, интерес к жакетному типу еще не потерян и даже повышается, а на ряде аукционов племенных баранов цены на животных с трубчатым завитком были значительно выше, чем на плоскозавитковых [2].

Вальковатые завитки являются породным признаком и присущи только каракульской овце [3], а полукруглый валек — самая ценная и сложная форма завитка, вершина формообразовательного процесса [4], гордость нашего каракулеводства [5]. По мнению В. М. Юдина, узкая гривка является предшественником вальковатого завитка, а ласы — это результат выпадения шва между завитками.

Одним из главных отличительных свойств полукруглых завитков по сравнению с ребристыми и другими типами являются правильная форма и степень извитости волос, т. е. серповидная форма волос и вид неполнозамкнутого круга извитости входящих волос, которые выполняют опорную функцию в завитке. Покрывающая группа волос является главной частью завитка, которая, приобретая форму замкнутого круга, создает полукруглый или трубчатый завиток.

Другим отличительным свойством трубчатого валька является дугообразное (концентрическое, в виде лиры) расположение по основной площади шкурки, тогда как ребристые вальки почти всегда располагаются параллельно-прямыми линиями.

В ряде исследований показано, что животные жакетного смушкового типа представляют собой среднепопуляционный тип в смысле статистического распределения по ведущим признакам [6], вместе с тем шкурки жакетной смушковой группы имеют среднюю тонину и длину волоса [7].

Имеются и противоположные суждения. Например, по мнению М. А. Кошевого [8], хотя жакетный смушковый тип признан самым ценным типом, он является и потенциальным источником перерослости и порочных форм завитков. Действительно, трубчатый завиток как бы граничит с перерослостью, отсюда нечеткий рисунок, очень малый шов между завитками. Поэтому африканские каракулеводы отошли от этой «границы» в сторону укорочения волос, чтобы отрицательные свойства не могли проявляться. Иначе говоря, признак всегда будет рассеиваться вокруг среднего или оптимального значения, а в зоне рассеивания признака не должны быть нежелательные образования.

В. М. Юдин [9] обособление смушковых типов внутри каракульской породы считал закономерным процессом образования структуры породы под влиянием направленной племенной работы и условий кормления и содержания. Он писал: «Этот процесс нельзя считать законченным и в отношении указанных четырех смушковых

типов, они не могут оставаться неизменными. Дальнейшая племенная работа со смушковыми типами неизбежно приведет к образованию новых или видоизменению существующих. Задача состоит в том, чтобы процесс структурообразования породы направить в желательную сторону».

Переход одних форм и типов завитка в другие подтверждается и тем, что ученые признают наличие основных и производных от них форм завитков. Р. Г. Валиев [10] основными формами завитков считает валек полукруглый, валек ребристый, боб и гривку, которые, в свою очередь, имеют много разновидностей, а все другие встречающиеся завитки являются производными от основных. Торрер каракульских ягнят также делит на два основных (круглозавитковый и плоскозавитковый) типа.

Изменение форм завитков и сортов идет даже в процессе квашения и дальнейшей технологической обработки каракуля [11], ребристые вальки иногда в процессе выделки полностью закручиваются. Возможно, этим объясняется тот факт, что показатель выхода жакетных сортов при сортировке каракуля значительно низже по сравнению с результатами бонитировки ягнят [12]. Поэтому считается, что полукруглый валек должен быть неполноизвитым [13].

Об отсутствии четкой границы между смушковыми группами и сортами свидетельствуют данные Т.Б. Чехиринадзе и Н. С. Бадалбаева [14]. Из партии каракуля, отнесенного к плоскоребристой группе, после квашения 42% отнесено к типично плоским, 7,6% к жакетным и 50,4% к ребристым. В исследовании И. Н. Дьячкова и А.П. Воробьевского [15] выявлено, что у ягнят ребристого смушкового типа средняя и широкая гривка до 5-8-дневного возраста постепенно переходит в валек ребристый. Далее ребристый валек дробится на дольки, напоминающие полукруглые вальковатоподобные или бобовидные завитки. Авторы пишут, что иногда, чаще всего ребристые и плоские завитки, продолжают развиваться и после рождения. Средняя и широкая гривка изменяется и у плоского типа, с той лишь разницей, что «из широкой плоской гривки образуется два вальковатоподобных полукруглых завитка с краниальным и каудальным направлением открытой стороны». Из плоского валька средней ширины в течение 3-5 дней после рождения образование вальковатоподобных завитков происходит путем переориентации части волос концами к голове. Этот процесс тем четче, чем лучше выражена извитость, упругость и эластичность волос. Рисунок при этом становится параллельно концентрическим.

Эти факты свидетельствуют о единстве генетической природы смушковости, т. е. полукруглой извитости, и рисунка с сильными модификациями. В исследовании И.Н.Дьячкова и А.П.Воробьевского [15] также замечено, что с отрастанием волос и изменением формы завитка изменяется и рисунок. По мнению авторов, изменение формы завитков и сортности смушки в большой степени зависит от длины волоса, завитки продолжают изменяться и у некоторых ягнят располагаются почти параллельно-концентрически в большой мере с краниальным направлением открытой стороны. В пользу перехода одних типов в другие свидетельствуют факты улучшения смушковых качеств и увеличения выхода жакетных смушков при подборе баранов плоского и ребристого типов к маткам кавказского типа.

Безусловно, однотипность — понятие относительное и поэтому неправильно рассуждать об изменчивости потомства, когда оно сильно изменчиво в результате разнотипности многих признаков, их корреляций с основным подбираемым признаком. Степень наследуемости и четкости расщепления повышается пропорционально уровню иерархии признака. Считается, что наследуется не вообще смушковый тип, а каждая форма завитка [13].

В некоторых исследованиях показано значение происхождения баранов-производителей для повышения выхода ягнят селекционируемого типа. В опытах И.Н.Дьячкова и А. С. Заимкина [16] от барана ребристого типа, который происходил от жакетных родителей, с матками жакетного типа получен рекордный выход ягнят типа маток — 86%, а с матками ребристого типа также довольно высокий выход жакетных ягнят — 60%. Даже ребристый баран, у которого оба родителя были ребристого типа, дал 34,5% ягнят жакетного типа. Подбор двух баранов плоского типа к маткам кавказского типа дал 46 и 60% жакетных ягнят, а плоского типа было получено от первого барана 13,5%, от второго не получено ни одного ягненка. Эти факты также показывают, что от двух, казалось бы, тщательно отобранных по фенотипу, происхождению и качеству потомства родителей одного смушкового типа, рождаются высококачественные по фенотипу ягнята другого смушкового типа.

Данный факт также наводит на мысль о том, что нет полиморфно передающегося качественного признака ребристости или вообще типа завитка. Этот признак очень неустойчив в поколениях и изменяется при изменении составляющих признаков, которые, в свою очередь, изменяются под влиянием различных генетических и негенетических факторов и их взаимодействием.

И.Н.Дьячков [12] пишет, что однотипный подбор жакетных родителей дает 50-75% жакетного потомства, плоских — 20-50% плоского, ребристых — 30-50% ребристого и кавказских— 30-60% кавказского потомства и считает, что смушковые типы наследуются высоко. Подбор ребристых и кавказских родителей дает 45—50% жакетных ягнят. Слишком примитивно объяснение автора по этому поводу: «…потомство от такого гетерогенного подбора получает от отца укороченный волос, длинные завитки, четкий рисунок, а от матери — полукруглую форму завитка: отсюда — рождение ягнят жакетного типа». Возникает вопрос: почему потомство при этом не получает смушковый тип отца и почему исчез при этом генетически обусловленный, высоко наследуемый тип завитка родителей? Ведь и при реципрокном скрещивании получается примерно такой же результат. Кроме того, потомство не получило и смушковый тип матери. Иначе говоря, от спаривания родителей двух смушковых типов рождается потомство третьего смушкового типа. Вместе с тем можно предположить, что кавказский и жакетный смушковые типы имеют одну генетическую основу и отличаются лишь по длине волоса, т. е. последний признак является одним из главных факторов, определяющих тип завитка, точнее, участвующих в формировании типа завитка, а кавказский тип не является самостоятельным — его существование связано, в первую очередь, с чрезмерной длиной волоса.

Также установлено, что разная длина волоса у ягнят разных смушковых типов обусловлена разной скоростью роста волоса в эмбриональный период и после рождения. Э.Маттер [17] считает, что «длина волоса наследуется независимо от смушкового типа и что гены, определяющие смушковый тип и длину волоса, не являются сцепленными». Автор в другом исследовании [1] сделал вывод о переходе смушковых типов друг в друга в зависимости от длины волоса. Шиперс [17] также не нашел никакой связи между смушковым типом и длиной волоса.

Большое значение в выяснении причин разнообразия каракульских смешков и появления в потомстве от однородного спаривания родителей одного смушкового типа в достаточно большом количестве ягнят всех смушковых типов придается соотношению завитков на смушках. Шкурки ягнят каждого смушкового типа содержат завитки и других форм и типов. В опытах Р.Г.Валиева [18] — среди ягнят жакетного типа содержание полукруглого вальковатого завитка колеблется от 40 до 100%, а у ребристого типа встречались полукруглые завитки от 20 до 70%, ребристых — от 20 до 100%, гривок — от 10 до 100%, боба — от 10 до 60%. Богатое разнообразие каракульских шкурок создается за счет различных комбинаций этих признаков. Автор обоснованно утверждает, что «ягнята, отнесенные в один и тот же смушковый тип и класс, но имеющие на смушке различное соотношение определенных форм завитков, в племенном отношении неравноценны» и этим объясняет расщепление разных смушковых типов при однородном подборе по одному из них. Он рекомендует при оценке племенных животных кроме бонитировочных показателей учитывать и  процентное соотношение завитков, конкретную длину завитка, степень распространения различных форм и типов завитков, равно в ценность длины волоса на смушке [19].

И.Н. Дьячков и др. [20] считают, что выход ягнят определенных смушковых типов зависит не только от соотношения вальковтых завитков, но и от их длины и других качественных показателей ягнят, от животных со 100-процентным содержанием полукруглого валька. Авторы также отмечают, что элитные жакетные ягнята близки к животным с ребристым типом смушки, а также в эмбриональный период вальки, бобы и гривки развиваются по одной схеме, а кольцо, штопор и горошек — по другой.

Н.Ф.Никольский [21] считает, что формообразование завитков нельзя рассматривать как механическую сменяемость одних форм завитков другими. К основным завиткам, имеющим самостоятельный тип развития, он относит завитки валек, боб, гривка и горошек. Другие завитки, по его мнению, являются начальными (расчесы, гребни) или поздними (кольцо, штопор и др.) формами эти основных завитков.

Причину появления ягнят всех смушковых типов при всех типах подбора родителей ряд ученых объясняет генетическим полиморфизмом [2, 22, 8]. Возможно, одной из причин полиморфизма завитков являются сдвиги стадий развития их в эмбриогенезе, по аналогии создания платинового и других расцветок сурхандарьинского сура путем сдвига процесса пигментообразования на более поздние сроки [23].

Очень интересна гипотеза стадийности или скороспелости И. Я. Аверьянова [24], согласно которой каракульским овцам генетически присуща только полукруглая вальковатая завитковость и все другие формы и типы завитков являются ранними или поздними стадиями полукруглого валька. Здесь главным фактором, определяющим форму и тип завитка, автор считает длину волоса. С удлинением волоса изменяется тип завитка. Подобную мысль высказал еще И.Ф.Иванов [25]. Он писал, что «наблюдения над каракульскими смушками показывают, что та или иная форма завитка сохраняет свою форму короткое время, переходя из одной формы в другую».

Теория стадийности формирования каракульских завитков в некоторой степени находит поддержку и в ряде других работ. М.Н.Кешаварц [26] в работе «Формирование и развитие каракульского завитка» отмечает, что смушка каракульских ягнят содержит завитки, находящиеся на различных стадиях развития. В.М. Юдин и Н.С.Гигинейшвили [27], будучи сами сторонниками теории смушковых типов (а первый является и одним из авторов), также пишут, что такая классификация, в которой каждый смушковый тип рассматривается филогенетически как определенная стадия в развитии типа с полукруглым вальковатым завитком, заслуживает внимания, потому что она содержит идею развития. Однако, как указывают авторы, для полного обоснования требуются морфологические и генетические исследования.

Изложенное позволяет заключить, что варьирование показателей и сравнительно низкий удельный вес селекционируемых сортов в общем производстве каракуля обусловлены сложной генетической природой главного породного признака каракульских овец — формы и типа завитка, а также большой модификационной изменчивостью смушковых признаков под влиянием различных негенетических факторов.

 

 

Литература

1. Тавитов М.Д. Развитие каракулеводства в Казахстане. Алма-ата: Кайнар, 1978. 136 с.
2. Дьячков И.Н. Письменная Р.Т. О морфологическом строении и типах вальковатых завитков. «Каракулеводство и звероводство». 1952, №2, с.24-30.
3. Никольский  Н.Ф.   О  процессе  развития   вальковатого  завитка  и   гривок у  овец каракульской породы. «Каракулеводство и звероводство». 1952, №4, с. 16-27.
4. Баатар Д. Саранцэцег Г. Тэрбиш Ц. К вопросу селекции черных каракульских овец. «Овцеводство». 1973, №8, с.30.

2. Гигинейшвили Н.С. Предисловие к сборнику «Каракулеводство за рубежом». М., 1975,с.З-8.

5. Юдин В.М. Увязать заготовительный стандарт на черные каракульские смушки и бонитировку с требованиями мехообрабатывающей промышленности.    «Каракулеводство и звероводство». 1954, №6, с. 6-11.

7. Закиров М.Д. К методике определения длины волоса каракульских завитков. Тр. ин-та. Всесоюз. НИИ Каракулеводства. 1975, вып. 4, с. 97-101.
8. Кошевой М.А. Генетические методы в селекции каракульских овец. Научные труды ВАСХНИЛ. Технология производства продукции каракулеводства. 1974, с.37-46.
9. Юдин В.М. О работе со смушковыми породами овец. Материалы и рекомендации Всесоюзной конференции по улучшению племенного дела в животноводстве. М., 1966, с.314-319.
10. Ю.Валиев Р.Г. Наследование форм и типа каракульского завитка. «Проблемы генетики и селекции в каракулеводстве». Алма-ата, 1975, с.62-63.
11. Искандаров М.А. Совершенствование системы оценки и подготовки черного квашенного каракуля на экспорт. Тр. ин-та. Всесоюз. НИИ Каракулеводства. 1978, вып.9, с.48-60.
12. Дьячков И.Н. Длина волоса каракульских ягнят — важный признак в селекционной работе. Тр. ин-та. Всесоюз. НИИ Каракулеводства. 1963, Т. 13, с. 175-189.
13. Валиев Р.Г. Наследование смушковых качеств при спаривании каракульских овец различных заводских типов. Тр. ин-та. Всесоюз. НИИ Каракулеводства. 1972, вып. 1, с. 80-86.
14. Н.Чехиринадзе Т.Е. Бадалбаев Н.С. К вопросу производства каракуля плоских сортов. Труды ВНИИ Каракулеводства. 1964, т. 14, с. 169-174.
15. Дьячков И.Н. Воробьевский А.П. Изменение волосяного покрова у каракульских ягнят после рождения. Овцеводство. 1968, №4, с. 16-18.
16. Дьячков И.Н. Заимкин А.С. Опыт племенной работы государственного племенного завода «Мурабек». Тр. ин-та. Всесоюз. НИИ Каракулеводства. 1971, т. 17, с.3-31.
17. И.Маттер Э.Х. Влияние длины волоса на размер завитка новорожденного каракульского ягненка. «Каракулеводство за рубежом». М., 1975, с. 227-232.
18. Валиев Р.Г. Теория и селекция черных каракульских овец: Автореф. дис. д-ра с.-х. наук. Балашиха, 1985. с. 32.
19. Валиев Р.Г. Значение формы и типа завитков в селекции каракульских овец. «Технология производства продукции каракулеводства». Науч. тр. ВАСХНИЛ. М., 1974, с. 11-16.
20. Дьячков И.Н. Структура породы каракульских овец. Тр. ин-та. Всесоюз. НИИ Каракулеводства. 1972, вып. 1, с.3-23.
21. Никольский Н.Ф. О подборе, проверке потомства и оценке каракульских баранов. «Овцеводство». 1966, №11, с. 7-10.
22. Дьячков И.Н. Племенное дело в каракульском овцеводстве. Ташкент: Фан, 1980, 132 с.
23. Гигинейшвили Н.С. Селекционные аспекты в цветном каракулеводстве. XXXIII Ежегод. конф. ЕАЖ: Тез. докл. Ленинград, 1982, с. 1-9.
24. Аверьянов И.Я. Об изменениях формы завитка и сортности смушек в процессе развития каракульских ягнят. Тр. ин-та. Всесоюз. НИИ Каракулеводства. 1951, вып. 5, с. 168-205.
25. Иванов М.Ф. Методика создания новых пород овец. Доклады сессии животноводства ВАСХНИЛ. «Проблемы животноводства». 1935, №10, с. 124-126.
26. Кешаварц М.Н. Формирование и развитие каракульского завитка. «Каракулеводство за рубежом». М., 1962, с. 185-307.
27. Юдин В.М. Гигинейшвили Н.С. Смушковые породы овец. «Овцеводство». М., 1963.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Общеизвестно, что одним из факторов развития науки и расширения её предметной области является  возникновение ряда самостоятельных школ, каждая из которых предложила и обосновала свои теоретические и, соответственно, свои методологические подходы.  Чем одна школа в принципе отличается от другой? Прежде всего, парадигмами.

По замечанию Г.Б.Корнетова, «в начале третьего тысячелетия общемировая тенденция становления постиндустриальной цивилизации, сопровождающаяся в нашей стране попытками перейти к обществу либерально-демократического типа» актуализирует проблему развития понимания педагогических парадигм базовых  моделей образования [1].

В силу определенных факторов образование теряет привычные модели трансляции знаний и образцов и вынуждено искать новые. В такой ситуации разрыва наступает то, что называется образовательным кризисом, то есть поиском новой парадигмы образования.

А.Н.Тихонов, В.А.Садовничий анализируя проблемы развития университетского образования, считают, что именно парадигма образования выступает способом концептуализации  образования как множества педагогических теории им систем, и под  парадигмой понимают «совокупность теоретических и методологических предпосылок, определяющих конкретное научное исследование, которое воплощается в научной практике на данном этапе» [2].

Исследования казахстанских ученых  Ж. Н а у р ы з б а й, А.П.Сейтешева, Ш.Т. Таубаевой,  К.М. Арынгазина  объясняют  необходимость новой парадигмы для системы образования РК. Так, К.М. Арынгазин  в качестве таковой выдвигает смысловую педагогику; академик А.П. Сейтешев – взаимосвязь образования и «суперобъектов: человека, социума, цивилизации»; Ш.Т. Таубаева — «определенный способ видения научным сообществом соответствующего аспекта реальности, подлежащего исследованию, допустимых научных проблем и методов их решения» [3; 4].

Перейдем к рассмотрению существующих  типологий базовых моделей образовательных парадигм.

Ш.А. Амонашвили  выделяет  авторитарно-императивную и гуманную парадигмы образования [5].

Иную типологию предлагает Е.А.Ямбург. Он выделяет  парадигму когнитивную (интеллектуальное развитие) и личностную (эмоциональное и социальное развитие) [6].

Все эти типологии универсальны, так как дают возможность осмысления педагогических феноменов вне контекста исторических эпох и культур.

Более привлекательна типология, предложенная Г.Б. Корнетовым. Понимая под педагогической парадигмой    «совокупность  устойчивых характеристик, которые определяют содержательное единство схем теоретической и практической деятельности независимо от степени их рефлексии», он выделяет  следующие  их виды:

• § авторитарная,
• § манипулятивная,
• § педагогика поддержки.

Данная авторская типология основана  на типологии базовых моделей, учитывающих источник и способ  достижения и получения результата [7].

П.Г. Щедровицкий определяет нынешнюю культурную ситуацию в образовании как парадигмальный кризис и начало складывания новой педагогической формации, которая будет четвертой за последние две тысячи лет [8].

Первая, по мнению П.Г.Щедровицкого катехизическая (наставническая),

вторая эпистемологическая (знаковая),

третья – инструментально-технологическая.

Нынешняя  является четвертой, методологической, в рамках которой происходит объединение всего инструментария, накопленного в пределах предыдущих формаций. Он ее называет также инновационной. Образование же понимается в эту эпоху как производство инноваций.

Наибольший интерес представляет так называемая, «проективно-эстетическая» парадигма образования. (Х.Г. Тхагапсоев), где проективность актуализируется постиндустриальной фазой цивилизационного  развития.

Речь идет, прежде всего, об осознаваемой незапрограммированности культурно-исторического процесса и вероятностном характере социальных перспектив, что превращает человека, его интеллектуальный и нравственный потенциал в основной фактор саморазвития общества.

По мнению Х.Г. Тхагапсоева, «парадигмальный аспект образования-  проективность означает: учет переходного характера и высокой динамичности развития; вариативность образования;  принципиальную конструируемость образования, его целей и содержания»[9].

Таким образом, данный тип парадигмального развития предполагает постоянное модифицирование целей образования, по мере их достижения и его идеал – «образование человека целостного мира культуры»  в его гармоничной организации.

В контексте вышеобозначенных  публикаций актуализируется проблема новой структуры и содержания, а также новой методологии и стратегии образования, которая обеспечивала бы переход от репродуктивно-информационного и предметно-дифференцированного к  интегрированным знаниям и метапредметам, от созерцательного к деятельностному, от эмпирического к концептуальному, от гносеологического к культурно-личностному образованию. Следовательно, в сфере обучения и воспитания смена парадигмы означает переосмысление и трансформацию всех аспектов  образования как системы (См. Таблицу 1).

Таблица 1 .- Изменение содержания образования в контексте парадигмального развития

 

Индустриальное общество		Постиндустриальное общество
1		2
Цели образования	Содержание образования	Цели образования		Содержание образования
«Человек образованный»	Формирование и развитие знаний (запоминание и воспроизведение фрагментов науки, отраженных  в учебных планах, программах и пособиях), умений и навыков	«Человек культуры»		Содержание ориентировано на формирование и развитие метапознавательных знаний ( знаний о себе  и других, о разных заданиях и о том, как их выполнить,  об обучающих стратегиях; метапознавательных умений (планирования, контроля, регуляции, мониторинга и оценки собственного понимания). Диалектика содержания может быть представлена как взаимодействие культур: «ставшей» (социальный опыт), аккумулированной в проектах содержания образования; культуры обучающегося, его опыта, знаний, интересов, направленности личности; культуры педагога, его личного опыта и знаний; культуры самого процесса обучения (дидактическая культура).
Результаты обучения
Человек, владеющий знаниями, умеющий их применить в жизни, широко образованный и культурный.		Человек,  который сопрягает в своем сознании разные культуры, ориентирован на другого, предрасположен к диалогу с ним, способен воспроизводить в своей точке зрения иные способы понимания, сотворить образ мира в этом мире.
Технологии обучения
Более теоретические, ориентированные на время и место, дедуктивные, последовательные, ориентированные на процесс и на долгую перспективу, а также стандартизированные (все должны были учиться по единому учебному плану).		Более практичны, экспериментальны,  ориентированы на отношения между обучаемыми и обучающими. Это обучение кратковременно (экскурсии, семинары), интерактивно, практично, ориентировано на результат, целенаправленно, приспособлено к нуждам потребителя (предлагаются варианты на выбор).
Средства обучения
Языковые средства — с помощью книг и умственных упражнений, таких как чтение и письмо.		Образы — экраны компьютеров и телевизоров — и на создание сложных, но увлекательных переживаний, таких как интерактивные игры или экскурсии и др.
Ключевые понятия
Знания Общество Опыт Умения Навыки Образованность Коллектив Оценка Отметка		Информация Коммуникаторы Ситуация Кооперация Целенаправленность Компетентность Команда Успех Достижения
Факторы влияния
Товары и услуги Иерархизация общества (социальные слои общества) Доступность образования			Глобализация Интеграция Интернет Качество  образовательных услуг Маркетинг Открытость образования

 

 

 

 

Однако, несмотря на существующее множество классификаций парадигм образования, ни одна из парадигм не дает всеобъемлющий анализ процессов образования и воспитания, хотя и вносит свой конкретный, частичный вклад в его понимание.

Положение о том, что любая парадигма представляет собой произвольно сконструированный теоретический объект, функция которого зависит от того способа рассуждений, в котором он используется, указывает  на ее относительность. Соответственно любая парадигма базируется на акцентировании некоторых ценностных отношений, каждое из которых может выступать в качестве определяющего. Но, с другой стороны, необходимо помнить, что главенствующая парадигма,  обосновывая некоторое исходное, базисное представление, не отрицает, иные аспекты и не исчерпывают всего содержания. Следовательно, парадигма, будучи изначально объектом теоретической реконструкции, не имеет четкой и, тем более, навсегда определенной границы. В этой связи, ситуация соотнесения одних и тех же дискурсивных практик с различными парадигмами представляется вполне естественной.

В данном аспекте И.Г. Фомичева предлагает ввести понятие «полипарадигмальность образования». Под полипарадигмальностью образования И.Г. Фомичева понимает «допустимость существования нескольких методологических систем, в рамках которых выстраиваются целостные, законченные модели формирования лично­сти и образовательного процесса, выра­женные в форме педагогических  теорий, технологий, систем обучения и воспита­ния»[10].

В самом общем виде полипарадигмальный подход позволяет  рассматривать формирование и становление человека как целостное образование, связанное с изменениями в структуре деятельности   и общения, изменения  форм и содержания взаимодействия субъектов образовательного процесса.

С этой точки зрения  образовательная реформа — это социально-образовательная  практика, которая определяет целенаправленную деятельность людей, преобразует какую-либо сторону жизни, и, таким образом, изменяет основы существующей системы образования. В связи с этим, опираясь на идеи П.Штомпка[11], можно сказать, что образовательное реформирование

• § во-первых, формируется ценностными установками и ценностями инноватики для представителей педагогического сообщества;
• § во-вторых, определяется законодательными мерами и комплексом идей, которые поддерживают социально-образовательные реформы и обосновывают их;
• § в-третьих, закрепляется консолидацией педагогического сообщества вокруг идей реформирования (общественный консенсус, по поводу необходимости обновления);
• § в-четвертых, поддерживается балансом ценностей стабильности и развития.

Эта методология носит название полипарадигмального подхода (Г.В.Мухаметзянова, Г.И.Ибрагимов, В.П.Ширшов) и предполагает мягкое объединение различных парадигм на принципах сотрудничества, дополнительности.

В нашем понимании полипарадигмальный подход в развитии содержания образования, должен быть представлен как совокупность наставнической, знаниевой, инструментально-технологической и методологической (инновационной) парадигм образования. Выбор таких компонентов был обусловлен спецификой педагогической деятельности  и особенностями процесса подготовки в педагогическом вузе. Так, имея в виду содержательный, конструктивно-организаторский компоненты и инновационность, масштабность и гибкость мышления педагога новой формации, мы остановились на выше обозначенных трактовках.

Рождение инноваций имеет объективно-субъективную природу. Их появление обус­ловлено необходимостью приводить цели, содержание, методы и формы обучения и воспитания в соответствие с постоянно изменяющимися требованиями общества к личности. Объективный характер природы инноваций объясняется и традиционным несоответствием темпов развития школы и общества. Таким образом, инновации внутренне присущи всякой развивающейся общественной системе, их отсутствие явля­ется показателем ее консерватизма, застоя, деградации. Развивающееся общество все­гда испытывает острую потребность в «новых людях».

Следовательно, природа инноваций диалектична: они рождаются на основе отрицания даннос­тей, вырастая на базе разрешения объек­тивно существующих противоречий между потребностями общества и отдельной лич­ности. Инновационная педагогика возника­ет из отрицания педагогики формальной. Однако она вбирает в себя   лучшее, что уже накоплено

Диалектика возникновения и развития инновационных теорий, концепций, взаимосвязь и взаимодействие их основных элементов объясняют механизмы самосохранения и саморазвития этих теорий, природу их педагогического долголетия.

Использование полипарадигмального подхода в разработке содержания педагогического образования позволяет описывать и реконструировать суть образовательных ситуаций и стратегий, знакомя студентов с достаточно широким кругом педагогических идей прошлого с одновременным усвоением присущих логик понимания реальности образования.

Отсюда логично использование полипарадигмального подхода  и в ходе анализа развития содержания педагогического образования, так как  имеет место отход от единственной парадигмы на ее множество и сосуществование  нескольких парадигм в общем образовательном пространстве. Они могут отличаться между собой принципиально как по целям образования, так и по ее результатам. Однако, это позволяет интегрировать и сочетать различные образовательные стратегии, прогнозировать реальные новации и технологии в конечном результате, все разработанные педагогические теории и концепции работают на совершенствование содержания педагогического образования. С данных позиций нами была предпринята попытка систематизации концепций и теорий педагогической науки, представленных в трудах   ученых Казахстана (См. Рис.1)

Но, несмотря на необходимость реформирования всей системы высшей школы, в системе педагогического образования   доминирует первая парадигма, а именно, это объясняется силой инерционности и большими масштабами системы образования, а также проблемой обеспечения высококвалифицированными профессиональными кадрами.

Наиболее оптимальным выходом из данной ситуации нам видится, развитие предлагаемой модели полипарадигмального подхода к разработке и конструированию содержания высшего педагогического образования.

При этом, имеются три возможных  сценария или варианта моделей:

первый – знаниево-академическая система реализуется на  начальном этапе обучения, а компетентностная  — на   старших курсах;

второй – предполагается одновременное функционирование двух элективных вариантов образования [12].

третий – разрабатываются  переходные формы построения  образования посредством включения в учебный план интегрированных спецкурсов, в которых предметные области соотносятся со сферами компетентности.

Таким образом, специфика нынешних тенденций высшего педагогического образования заключается в том, что в них наличествуют все тенденции движения ко всем типам парадигм.

Литература 

1. Корнетов Г.Б. Педагогические парадигмы базовых моделей образования: Учебное пособие для студентов педагогических специальностей и слушателей системы повышения квалификации работников образования. – М., 2004.

1. Университеты как центры образования, науки и культуры в регионе / Ред. коллегия  А.Н.Тихонов, В.А.Садовничий и др.- М., 2000. – с. 354.
2. Таубаева Ш.Т. Исследовательская  культура учителя: от теории к практике. – Алматы: «Галым», 2001.- 350 с.
3. Сейтешев А.П. Актуальные проблемы  образования и педагогической науки в начале 21 века в условиях Казахстана и пути их решения//Научный отчет Казахской академии образования им. И.Алтынсарина. – Алматы: «Гылым».- 2000. – 88с.
4. Амонашвили  Ш.А.Размышления о гуманной педагогике. – М., 1996.
5. Ямбург Е.А. Школа для всех. – М., 1996.
6. Корнетов Г.Б. Парадигмы базовых моделей образовательного процесса // Педагогика. — № 3. – 1999. с. 43-48.
7. Щедровицкий П. Очерки по философии образования. М., 1993.
8. Тхагапсоев Х.Г. О новой парадигме образования// Педагогика.- №1.- 1999. – с. 103-111
9. Фомичева И.Г. Теоретико-методологические основания структуризации педагогического знания// Педагогика, № 9, 2001. с. 11-19

11. Штомпка П. Социология социальных изменений. М., 1996. С. 273.
12. Болотов В.А., Сериков В.В. Компетентностная модель: от идеи к образовательной программе// Педагогика.- № 10.- 2003.-с. 8-14

 

 

 

 

ҒҰЛАМАНЫҢ ҒИБРАТТЫ ҒҰМЫРЫ

 

Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының академигі, заң ғылымдарының докторы, профессор Салық Зиманұлы Зиманов 1961 жылы ең алғашқы заң ғылымдарының докторы (40 жасында), ал 1967 жылы құқық қорғау ғылымы саласындағы зор еңбегі үшін заңгерлер арасында Қазақ ССР Ғылым Академиясының алғашқы академигі болып сайланды. Бұндай атаққа о заманда екінің бірі іліне бермейтіндігін де айта кеткеніміз орынды болмақ. Әйгілі академик Сұлтан Сартаев өзінің замандасы С.Зиманов туралы: «Бізде ғалымдар көп, ал Зиманов біреу» — деп аса жоғары бағаласа, көрнекті ғалым, академик Манаш Қозыбаев өзінің «Осы жұрт С.Зимановты біле ме екен?» деген көлемді мақаласында: «С.Зиманов — арыстан адам» — деп оны типтік образбен суреттеп жазды. Ал Салық Зиманұлының шәкірті білгір ғалым, заң ғылымдарының докторы Сәкен Өзбекұлы «Академик Зимановтың жеті феномені» атты мақаласындағы жетінші феноменінде: «Ұлағатты ұстазым үш мәдениетті бойына сіңірген қайраткер. Ол қазақ мәдениетімен қатар Батыс, Шығыс философиясын, ілімдерін жетік меңгеріп, әмбебаптық ой-тұжырымдарымен көрегендік пікір білдіру қабілетіне көтерілген даланың дарынды перзенті. Міне, осындай феномен академик, заң ғылымдарының докторы Зимановты ғылымның шыңына шығарды, асқақтатты. Биікте самғаған ұлағатты ұстазымыз 80 жасында да Хан тәңірі (тауды айтып отыр А.С.) сияқты сұлу, әлі асқақтап тұр. Лайым солай болғай ұлағатты, ұстазым!» — деп жазды.

Бүгінде, ғалым Зиманов 85 жасқа толып отыр. Әлі де тың, жігерлі, өткір ойлы, жұмсақ мінезді, елдің сымбатты да көрікті ғұламасы!

С.Зиманов 19 жасқа толар толмаста, 1940 жылдың қаңтар айында әскер қатарына шақырылған. Ол 1946 жылдың шілдесіне дейін ұрыс даласында болды. 615-ші миномет полкінің тарихына көз салсаңыз, оған көзіңіз жете түседі. Сухуми училищесін аяқтаған ол, соғыста бастан-аяқ болды. Соғыстан соң да бір жыл бойы 651-ші артиллерия полкінің штаб бастығы болған, подполковник дәрежесіне дейін көтерілген. Жауынгерлік жолын Кавказ тауларынан бастап, Берлинге дейін барған. «Қызыл жұлдыз» ордені мен бірнеше медальді соғыста жүріп алды.

С.Зиманов ерен ерлігі үшін І дәрежелі Ұлы Отан соғысы орденімен де наградталған. Осында бір ескерер жайт С.Зиманов 22 жасында майор атағын алған.

Ғұлама С.Зиманов тағдырдың жазуымен жастайынан көшбасшы болып келеді. Оның өмірі осындай құбылыстарға толы.

1987 жылдың көктемінде Ғалымдар үйінің (ҚР Ұлттық Ғылым Академиясы) үлкен залында Г.Колбин бастаған ҚКП Орталық комитетінің аппараты қатысқан идеология мәселесіне арналған конференция өтеді. Оған қазақтың зиялы қауымының мен деген өкілдері қатысады. Мәселе — қазақ халқына тағылған «ұлтшыл» деген жаланы ғылыми тұрғыдан дәлелдеу болған. С.Зиманов ағамыз сол жиналыста ВКП(б) тарихында ғасыр басында, Ленин қатысқан поляк социал-демократтары мен еврей «Бунд» партиясына тағылған ұлтшылдық айыптарын сынға ала отырып, бүкіл халықты ұлтшыл деп қаралауды қазіргі партия басшыларының теориялық дәрменсіздігін, халықтар бірлігіне қағылған қауіпті сына екенін, қазақ халқының алдағы уақытта да өз сағын сындырмай, биік ұстанатынын паш етті. Келген басшылар С.Зимановтың сөзінен именеді. Бұлтартпайтын дәлел ВКП(б) тарихында болған оқиғалармен негізделді. Осы ретте дана халықтың батыл, парасатты биік ұлдары бар екені тағы да дәлелденді. Әрине, сол тұста коммунистік идеологтардың өз айтқандарынан, әрі құжаттардан дәйек іздеу қажет еді. Соны ғұлама ғалым С.Зиманов нақтылай келтіріп, өз ұлтына жабылған жаланы сылып тастауға ең алғаш сөз сөйлегеннің бірі болды.

Салық Зимановтың 1995 жылғы 29 шілдеде «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған «Конституциялық реформа және оның проблемалары» атты мақаласында күшті президенттік билік қажеттігіне тоқталады. Ол: «…Басқарудың президенттік тәсілінің жалпы (классикалық) белгілерін жете білудің маңызы зор. Ол белгілер: Президентті халықтың өзі сайлауы, Президенттің мемлекет басшысы мен үкімет басшысы міндеттерін өз қолына қоса алуы, Президенттің үкіметті құруы және Үкіметтің Президент алдында  жауапты болуы. Қазіргі дүниеде басқарудың президенттік тәсілінің ондаған үлгісі бар. Ол АҚШ-та бір түрлі болса, Францияда басқаша. Әр ел өз ерекшеліктерін ескере  отырып, мемлекеттік басқару тәсіліне өзгерістер енгізеді. Оны өз жағдайына қарай бейімдеп отырады. Бұл тұрғыдан алғанда, Қазақстанның да өз үлгісі болуы керек…»,- деп жазды.

С.Зиманов сол мақалада Парламент пен Сот билігі хақында да өзінің ойын терең, әрі ғылыми негізге сүйене отырып, ашып көрсетеді.

Ел аузында мынадай аңыз қалды. Салық Зиманов осыдан біраз жыл бұрын АҚШ заңгерлерінің шақыруымен сол елге іс сапармен барады. Өздерінің демократиясын жер-көкке сыйғызбай мақтайтын олар, біздің елдің делегациясына мұрын шүйіре қарайды. Кезекті бір пікірталас Еуропаның конституциясы төңірегінде өрбісе керек. Американдықтар сол баяғы әдетінше өздерін мақтауға көшеді. Сол аралықта С.Зимановқа сөз беріледі. Ол кісі Еуропа Конституциясының жетістігі мен кемшілігін қатар талдап, «тас-талқанын» шығарыпты. Содан барып, «құқық докторлары» (Америка, Еуропа елдері) С.Зимановтың алдында елпең қағыпты.

С.Зиманов Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 12-ші және 13-ші шақырылымдарында, яғни 1990-1995 жылдар аралығында депутат болып, көптеген маңызды заңдарды қабылдауға белсене қатысты. Ең бастысы — 1977 жылы қабылданған Қазақ ССР-інің Конституциясына президенттік басқару нысанын кіргізу туралы ұсыныс енгізу еді. Ол қатысқан 1990 жылдың 25 қазанында қабылданған «Қазақ ССР-інің мемлекеттік егемендігі туралы» Декларация да оңайға түспеді. Оны айтасыз, 1991 жылдың 16 желтоқсанындағы «Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» конституциялық заңды қабылдарда да қарсыластар табылып жатты. 1992 жылдың жазында қабылданған «Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері туралы» заңды қабылдағанда, Елтаңбаның жобасын дайындау жөніндегі комиссия төрағасы болды. Сол бес жыл ішінде ең қажетті заң жобалары қабылданған. Қаншама тер төгіліп, ақыл-ой жұмсалды. Шүкір, қазір бәрі де өз ағымымен келе жатыр.

С.Зиманов аса талантты ғалым. Ол 160-тан астам ғылыми мақалалар мен еңбектің авторы. Қаншама ғылым докторлары мен ғылым кандидаттарына көмектесті десеңізші!

С.Зиманов 1921 жылдың 19 ақпанында Атырау топырағында дүниеге келді. Тарихы мен мәдени дәстүрлері бай өлкеде өмірге келген ол ғұлама болмауы мүмкін емес еді. Ол кісіні ел қасиетті адам дейді. Оны қатарластары — ержүрек адам десе, замандастары от ауызды, орақ тілді шешен, — деп баға береді. Ол еліне берілген патриот-азамат.

Ғұлама ғалым көпке үлгі. Аңыз болып келеді. С.Зимановтың ғылыми еңбектерін бұл мақалада тізіп шығу мүмкін емес. Солай десек те оның «Общественный строй казахов конца XIX века» (1958) «Политический строй казахов конца XVIII первой половины XIX века» (1960) атты монографиялары аса талантты ғалымды танытқан болатын. Оның «Политические взгляды Чокана Валиханова», «Россия и Букеевское ханство», «От освободительных идеи до Советской государственности в Бухаре и Хиве»  т.б. еңбектерінің орны ерекше. Соңғы жылдарда оның қаламынан «Конституция и Парламент Республики Казахстан» (1996, 352 стр.) және «Теория и практика автономизации в СССР» (1998 г., 144 стр) атты екі монографиясы жарық көрді. Ол Қазақ заң университетін (мемлекеттік емес) нығайтуға да өз үлесін қосты. «Древний мир права казахов» атты 10 томдық еңбектің бас редакторы әрі жетекшісі болды. Сонымен қатар ғұлама С.Зимановтың  баспасөз беттерінде: «Не надо расшатывать государственные устои» (Казахстанская Правда, 21 января 1995 г.), «Президентская власть без опоры на науку — нонсенс» (Аргументы и факты, Казахстан №23, июнь, 2000 г.), «Государственный язык снова в опале» («Голос казаха», №10, 1997 г.), «Размышление о суде» (журнал «Заңғар», 8 августа 2001 г.) т.б. айтулы мақалалары мен сұхбаттары басылды.

Осы жолдың авторы 1997 жылы ғұлама ғалымның өзімен кездескен кезін әсте естен шығара алмайды. Әйгілі заңгер, ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының академигі, заң ғылымдарының докторы, профессор Сұлтан Сартаев 70 жасқа толып жатты. Қазақ радиосы басшыларының тапсырмасымен Сұлтан Сартаев туралы Салық Зимановпен сұхбаттасудың сәті түсті. Қос ғұлама, қос замандас, қос заңгерлердің радиодағы сөйлеген сөздері мен дауыстарының өзінен қазақ деген ұлы халықтан осындай қос ұлық азаматының туылғанына мақтанасың, әрі рухтанады екенсің. Салық Зимановқа телефон шалдым. Үйіне. — Кездесетін жерді айта ғой, көлігім бар, жетемін, — дейді.

Міне, ғұламаның айтқан сөзі. Қарапайымдылықтың, имандылықтың, әкеліктің белгісі. Таң қалмасқа шараң жоқ.

—      Салық аға, Сіздің айтқан жерге өз уақытында барамын. Айтсаңыз, қазір сол жерге жетемін, — дедім.

—        Онда Ұлттық Ғылым Академиясының алдындағы Шоқан Уәлиханов ескерткіші жанында кездеселік, жарай ма?

—        Рахмет, аға!

Иә, сол айтқан мезгілде-ақ «Волга» көлігімен С.Зиманов аға келіп жетті. Сұхбатты қайда, қалай жүргізгенің дұрыс? – дейді маған жылы күліп. Аға, осы көліктің ішіндегі салон дұрыс сияқты. Сұхбат «экспромтом» болса, радиоға сол тиімді. Ой ашық айтылады, — дедім мен. С.Зиманов замандасы С.Сартаев туралы ағыла сөйледі. Сұлтан Сартаевтың тек қана әйгілі заңгер ғана емес, ол кісінің өмірінің өзі жұртқа үлгі, — деп бастады ол. Осыдан біраз жыл бұрын елдегі қиын кезеңінде С.Сартаевтың өзі туған жері Жаңақорғанға көрсеткен көмегінің өзі неге тұрады. Ол кісі ел, жұрт деп қолдан келген көмегін аянып қалған емес. Өзі де нағыз Сұлтан сияқты. Сұлу жігіт қой. Оның сол сұлулығына мінезі де, ойы да, шыққан тегі де сай, — деді С.Зиманов. Араға біраз жыл салып, енді Сұлтан Сартаевтың замандасы Салық Зиманов жайында ойын, пікірін білудің сәті түсіп, сол әңгіме қайталанғандай болды. Сұлтан аға ауруханадан шығып, өзінің сұхбат беретіндігіне келісті. Сұхбаттастық. С.Сартаев былай дейді: «Академик Зиманов біздің республикамыздағы ұлық, тамаша, керемет тұлғалардың бірі».

Бұл кісі, өзінің өмірінде неше түрлі белестерден өтті. Оның ең алғашқы алған асуларының бірі, ол республикалық прокуратурада төтенше істер жөніндегі тергеуші болып, оны абыроймен атқарды. Содан кейінгі белес, оның аспирантураны өз мерзімінен бұрын бітіруі еді. Бұндай құбылыстар өмірде өте сирек кездеседі. Салық Зиманұлы қайда болмасын ылғи да бірінші болып жүреді. Ол жай бірінші жүру емес, ақыл, ойдың, іскерліктің, білімділіктің біріншісі, — деп қабылдауымыз керек. Ол докторлықты да аса обыроймен қорғаған заңгер болатын. Содан бастап ол өзінің ғылым жолындағы іскерлігімен елдің көзіне түсіп қана қойған жоқ заң саласының білгірі ретінде танылды. Заңгерлердің арасында тағы да айтамын, ең бірінші ҚР Ұлттық  Ғылым Академиясының академигі болып сайланды. Оның еңбекқорлығының, ізденімпаздығының, алғырлығының, адалдығының арқасында қаншама жас ғалымдар доктор атанды. С.Зимановты ғалымдар да, шенеуніктер де, жай қарапайым халық та жоғары бағалап, ғұлама, ұлық адам, — деп атайды. Ел құрметіне С.Зимановтай бөленген жандар кемде-кем. Ол кісімен еліміздегі демократиялық процестерге бірге қатыстық. Жоғарғы Кеңеске бірге депутат болып та сайландық. Оның сондағы заң жобаларын дайындап, депутаттар алдында сөйлеген сөздері ел есінде ұмытылмастай қалып қойды. Замандас заңгерлер, академик Салық Зимановты «Біздің заңгерлердің патриархы» деп атайды. Заң саласындағы әрбір адам — С.Зимановты ең білікті, ер абыройлы, ең атақты ғұлама, — деп санайды. Мынаны қараңыз. Салық Зиманұлы, өзінің жұбайы Шәрбан Батталовамен өмір бойы тату-тәтті ғұмыр кешті. Бұлар бір-біріне құмартып, еліктеп, ғылым жолында да қатар өмір сүрді. Соның әсері де болды. Ш.Батталова осы отбасындағы академик атанған екінші адам еді. Бір жанұяда екі (қос) академиктің болуы да сирек құбылыс десек, жоғарыда айтқанымыздай С.Зиманов бұл жерде де бірінші боп тұр! Ш.Батталова С.Зиманұлын қалай құрметтесе, ол да өз жұбайын солай сыйлаған еді. Шәрбан өмірінің соңына дейін өмірлік жолдасын «Біздің Сәкең» — деп өтті. Сол кісінің өмір бойғы тірлігіне жағдай жасап бақты. Екі қыз, бір ұл тәрбиелеп өсірген қос академиктің өмірі қазақ ұлтына өнеге де боларлық. Қазір олардың ұрпақтары да ғылым жолында. Сіз қайда барсаңыз да, кімнен сұрасаңыз да, Салық Зимановты ғұлама, тек қана заңгер емес, ол кісі Қазақстан Республикасындағы белгілі тұлға, оның ішінде бірегейі, — деп біледі.

Расында да С.Зиманов аса көрнекті ғалым, ірі ғұлама! Оның қарапайымдылығы, инабаттылығы, адамдығы, тазалығы ғылымда да, саясатта да, жай тірлікте де көзге ұрып тұрады.

Жоғарыда айтқанымыздай С.Зиманов жайында қалам алып, ой-пікір жазбаған адам кемде-кем: Көрнекті жазушы, аса ірі ғалым, академик Зейнолла Қабдолов өзінің «Атыраудан түлеп ұшқан ойшыл-оқымысты» («Атырау» газеті, 19 ақпан, 1991 ж.) атты  мақаласында: «Бұдан бірер жыл бұрын Қазақ Республикасының Жоғарғы Кеңесіне халық депутаттарын сайлағанымыз бар емес пе?

Қазақ академиясына бес орын берілген. Бес орынға (ішінде Зиманов) отыз адам ұсынылды. Сәкең дереу бас тартты:

— Жер ортасынан асқан бізді қайтесіңдер, жастардан сайлау керек.

Жұрт болмады, ол амалсыз көнді.

Сайлаудың үш кезеңінде де жасырын дауыстың үштен екісін асырып алып, депутаттыққа зырғып өткен жалғыз кандидат С.З.Зиманов болды» — дейді.

Иә, әйгілі заңгер Сұлтан Сартаев айтқандай, ғұлама С.Зиманов барлық жерде бірінші келеді. Қараңыз: Алматы заң институтының тұңғыш ректоры, Қазақ университетінің заң факультетінің алғашқы деканы, Қазақстан Ғылым Академиясы философия және право институтының тұңғыш директоры… тұңғыш… тұңғыш…

Енді, міне Аллаһ Тағала ол кісінің ғұмырына 85-деген жасты жазыпты. Бізге егер қателеспесек, осы сексен беске алғаш рет заң саласындағы адамдардан жетіп отырған ғұлама Салық Зиманов! 100-ге келіңіз С.Зиманұлы ағамыз!

Данышпан Абай: «Сүйер ұлың болса, сен сүй,

Сүйенерге жарар ол» — дегеніндей С.Зимановты құрмет тұтып, оны сүйер замандастары да, ғалымдары да, жерлестері де, елдестері де көп! Мерей тойыңыз, тойлана берсін!

 

Шайх-Асан САРКУЛОВ, журналист.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ТҮРКОЛОГИЯДАҒЫ СОНЫ ЕҢБЕК

2005 жылы М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің баспасынан С.Боранбаевтың “Түрік және қыпшақ тілінің туыстығы туралы жинақ” жазба ескерткіштерінің тілі” деген еңбегі жарық көрді. Монография Египет, Сирия аймақтарындағы ежелгі Мәмлүк қыпшақтары тілінің фонетикалық, морфологиялық және лексикалық ерекшеліктерінің қазіргі қазақ және жалпы қыпшақ тілдерінің байланысына арналған. Жұмыстың ең енгізгі мақсаты “Түрік және қыпшақ тілінің туыстығы туралы жинақ” ескерткішінің сөздік құрамын ғылыми айналысқа түсіріп, түркітануға, оның ішінде қыпшақтануға үлес қосу болып табылады.

Ескі филологиялық туындылар тілінің құрамына және грамматикалық тұлғаларына талдау жасап, қазіргі түркі тілдерінің қайсысына қандай дәрежеде жақын екендігін анықтау қазақ тілі үшін емес, жалпы түркология үшін аса маңызды мәселе және оның үлкен теориялық әрі практикалық мәні де бар.

Сондықтан да тарихи жазба ескерткіштерді зерттеу – тек тіл тарихы грамматика жасау үшін ғана емес, бүгінгі тіл білімі үшін де үлкен мәні бар жұмыс. Тарихи жазба ескерткіштердің тілін зерттеу арқылы біз тілдердің туыстығынан да мәлімет алатын болғандықтан, мұндай ғылыми жұмыстар түркология үшін өте маңызды деп есептейміз.

С.Боранбаевтың аталған монографиясы кіріспе және екі тарудан тұрады. Еңбекте иллюстрациялық материалдар есебінде мәтіннің екі түрлі үлгісі толық берілген. Бұрыннан келе жатқан дәстүр бойынша монографияда араб алфавитінің транскрипциясы берілген.

Жұмыстың бірінші тарауы “Ескерткіштегі” сөздердің семантикалық топтарына арналған. Мұның өзі бірнеше бөлімнен тұрады. Әр бөлім ішінде сөздердің мағыналарына байланысты тақырыптар қойып отырған. Тақырыптан соң “Ескерткіштің” араб графикасындағы иллюстрациялық материалдар беріледі және оларды қайдан алғанын жақша ішінде арнаулы цифрлармен көрсетеді. Мәтіндегі сөздерді реестрмен беріп, оларды басқа жазба ескерткіштермен салыстырып, қыпшақ тіліне қатысты жағын дәлелдеп, бұларды лингвистикалық түсініктеме деген тақырыппен беріп отырады.

Монографияның екінші тарауы “Ескерткіш” тіліндегі сөздердің морфологиялық құрылымына арналған. Бұл тарауда есім сқздердің түрленуі мен жасалуы басты назарда тұрады. Мысалы, қыпшақ тілдеріндегі алпыс, жетпіс т.б. сан есімдердің ертедегі жазба ескерткіштерде “алтымыш”, “йетміш” тұлғада айтылатынын және осы күнгі тұлғасына қандай дыбыстық өзгерістердің нәтижесінде жеткендігі (95-бет) өте көңілге қонымды, ғылыми нанымды етіп дәлелдеуге ғалым өзінің терең білімдарлығын, ұғымталдығын танытады. Монографиядағы келтірілген басқа лексемалар туралы да осындай пікірлерді айтуға болады. Біздіңше, ХІІІ-XIV ғасырдың жәдігерлігі болып табылатын “Түрік және қыпшақ тілінің туыстығы туралы жин,ақтың” барлық лексемалары еңбекте толық қамтылып, лексикалық және грамматикалық категориялары да жан-жақты ғылыми тұрғыдан талданған деп айтуға болады.

С.Боранбаевтың “Түркі және қыпшақ тілінің туыстығы туралы жинақ” жазба ескерткіштің тілі (ХІІІ-XIVғ.ғ.) деген еңбегімен танысқанынан кейін мынадай жағдайлар көзге түсетін тәрізді:

1. Стильдік көзқарастан мынадай тіркестердің қайталаныа келуі байқалады: …үлкен үлес қосады, …жандандыруға үлес қосады (5-бет) немесе түркітану ғылымында ертеден бері қалыптасып келе жатқан әдет. Осыдан әдеттің орнына дәстүр сөзін қолданса (15-бет) стильдік жағынан дұрыс болар еді дейміз.
2. “Тарау”дегенді тараудың ішіндегі тақырыпшаларға қолданған (23, 28-66 беттер). Өзге тақырыптарды бөлім деп атаған. Осыны бір ізге түсіру керек.
3. І тараудағы үстеулердің түрлерін ІІ тарауда қарастырғаны дұрыс болар еді.
4. Салыстыруға алынған түркі тілдерінің қысқарған атаулары қысқарған шартты белгілердің ішінде берілуі керек.

Әрине, бұл көрсетілгендер жұмыстың құндылығын түсірмейді, кейінгі басылымдарда автор еске алады деп ойлаймыз.

Қорыта айтқанда С.Боранбаевтың “Түркі және қыпшақ тілінің туыстығы туралы жинақ” жазба ескерткішінің тілі” лексемаларды мағыналық жағынан да, әрі функционалды аспект тұрғысынан тыңғылықты талдау, кең мазмұнды зертеу. Бұл еңбек – бір кездегі қарыштап кең дамыған, бірақ соңғы жылдары баяу қарқынмен дамып келе жатқан түркология бойынша жазылатын ғылыми зерттеулерге бастау болып, қозғау салар соны еңбек.

 

Ф.ғ.к.доцент Б.Бекетов,

ф.ғ.к.А.Әуелбекова

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Біздің авторлар   ¨  НАШИ АВТОРЫ

 

 

Айтбаев Т.
Айтбаев Н.Е.	—	б.ғ.к.,“Қазақстанның ғылыми әлемі” журналының ғылыми редакторы
Амраева И.И.	—	Казахстанский университет Дружбы народов (Шымкент)
Арынов К.К.	—	Кандидат архитектуры, доцент ТарГУ им.М.Х.Дулати (Тараз)
Әуелбекова А		Ф.ғ.к., М.О.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университеті (Шымкент)
Әметбек Т.	—	Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-түрік университетінің магистрі (Түркістан)
Бараев А.	—	Казахстанский университет Дружбы народов (Шымкент)
Бекетов Б.	—	Ф.ғ.к., доцент, М.О.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университеті (Шымкент)
Губайдуллин Ө.	—	Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері, профессор, “Отырар” университетінің кафедра меңгерушісі (Шымкент)
Досжан Р.	—	Ф.ғ.к., доцент, «Отырар» университеті (Шымкент)
Ертаев М.	—	с.ғ.к., Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-түрік университетінің аға ғылыми қызметкері
Ержанов Н.А.	—	Старший преподаватель Междунаролного Казахско-Турецского университета им.Х.А.Ясави (Шымкент)
Жақып М.	—	ф.ғ.к., Шымкент әлеуметтік-педагогикалық университеті (Шымкент)
Жақсылық Е.	—	Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-түрік университетінің магистрі (Түркістан)
Жылқыбаева Г.	—	ф.ғ.к., доцент, Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-түрік университеті (Түркістан)
Исахметов Т.И.	—	К.э.н., доцент, докторант научно-исследовательского инстиута экономики АПК и развития сельских территории г.Алматы
Имашев Г.И.	—	п.ғ.к., профессор, Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемелекеттік университеті (Атырау)
Кайдарова А.Д.	—	К.п.н., доцент кафедры педагогики КазНПУ им.Абая  (Алматы)
Куракбаев Д.С.	—	К.ф-м.н., доцент, Южно-Казахстанский Государственный университет им.М.Ауезова (Шымкент)
Қошанова Н.	—	ф.ғ.к., доцент, Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-түрік университеті (Түркістан)
Қозыбаев С.Қ.		ҚазМҰУ (Алматы)
Мансуров Н.Б.	—	«Отырар» университетінің оқытушысы (Шымкент)
Мухаммед Шафик Абдель Тавап	—	Восточный университет им.М.Кашгари-Барскани (Кыргызстан)
Necdet Tosun	—	Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi (İstanbul)
Омарова Б.А.	—	Қазақстан Халықтар Достығы университеті (Шымкент)
Омар Қ.	—	“Отырар” университетінің аға оқытушысы (Шымкент)
Рахмет Г.	—	методист, Туркестанский педагогический институт
Сатыбалдин А.А.	—	д.э.н., профессор, академик НАН РК
Садуов А.С.	—	профессор, Междунаролный Казахско-Турецский университет им.Х.А.Ясави (Шымкент)
Сағидоллақызы Г.	—	ф.ғ.д., профессор Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-түрік университеті (Түркістан)
Сарқұлов А.	—	“Қазақстанның ғылыми әлемі” журналының бас редакторының орынбасары
Сұрамысова Ж.	—	Южно-Казахстанский Государственный университет им.М.Ауезова (Шымкент)
Ташимов А.Т.	—	Магистр, Южно-Казахстанский Государственный университет им.М.Ауезова (Шымкент)
Taskaraev A.	—	South — Kazakhstan Humanitarian University after named M.Auezov
Тұрабаева Г.Қ.	—	М.О.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университетінің магистрі  (Шымкент)
Умурзаков Т.	—	Междунаролный Казахско-Турецский университет им.Х.А.Ясави (Шымкент)
Ысқақұлы Д.	—
Эркинов А.	—	д.ф.н., доцент национального университета Узбекистан (Ташкент)
	—
	—
	—
	—

 

 

 

 

 

Мазмұны     ¨    СОДЕРЖАНИЕ

 

 

ӘЛЕУМЕТТІК-ГУМАНИТАРЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР СОЦИАЛЬНО-ГУМАНИТАРНЫЕ НАУКИ
Ысқақұлы Д. Ә.Жиреншин зерттеулеріндегі абайтану және қазақ кітаптары тарихының мәселелері		3
Necdet Tosun Еmir Тimur ve timurlular’in tasavvuf ehli ile münâsebetleri
Мухамед Шафик Абдель Тавап Социальные проблемы образования в кыргызстане
Эркинов А., Рахмет Г. Дукчи эшон ва 1898 йил андижон ќўзѓолони – давр шоирлари  баћосида
Қозыбаев С.Қ., Омарова Б.А. Сейділда Төлешев — фельетонист
Сағидолдақызы Г., ЖақсылықЕ. Түркістан өңіріндегі көне топонимдер
Мансұров Н.Б. Құрамында араб сөздері бар фразеологизмдердің мағыналық сипаты
Жылқыбаева Г., Сұрамысова Ж. М.Балақаев  және  сөз   тіркесі  синтаксисі
Қошанова Н., Әметбек Т. Қазақ тіліндегі үйірлі мүшелер және олардың зерттелуі
Досжан Р. Өткен шақ есімшелерінің тарихи өзгеру сипаты
Ертаев М.А Қазақстанның ұлттық-этникалық құрылымы: этносоциологиялық тұрғыдан зерттелуi, жай-күйi мен даму перспективалары
Жақып М.Қ. Жастарға медиабілім беру саласын қалыптастырудың маңыздылығы
Имашев Г.И. Физика курсындағы политехникалық білім
Губайдуллин Ө., Омар Қ. Қазақтың ұлттық музыка аспаптарының даму тарихы
Арынов К.К. Какой  должна  быть  высшая  архитектурно- строительная      школа  в  контексте  непрерывного  образования
Тұрабаева Г. Қ Экологиялық өлкетануды оқытудың әдістері мен тәсілдері		124
Taskaraev A. Еequation of monge — ampere and conditional curvature		131
Садуов А.С., Ержанов Н.А. Исследование теплообмена для топки с хорошим перемешиванием		139
Айтбаев Т. Е. Транспортная инфраструктура казахстана		144
Сатыбалдин А.А., Исахметов Т.И Риск в инновационной деятельности и методы его снижения		148
Куракбаев Д.С., Ташимов А.Т. Кинетика напряженно-деформированного состояния упругопластических осесимметричных цилиндрических оболочек при переменных нагружениях		156
А.Бараев, И.И.Амраева Удар по левому концу нити, огибающей поверхности твердого тела, имеющего криволинейную форму		160
Умурзаков Т., Айтбаев Н. Некоторые вопросы генетики и теории формообразования каракульского завитка		171
Кайдарова А.Д. О полипарадигмальном подходе  к анализу генезиса развития содержания высшего педагогического образования  в казахстане		178
ҒЫЛЫМДАҒЫ ҒҰМЫР   ¨  ЖИЗНЬ В НАУКЕ
Алауханов Е.О Қазақ заңының патриархы Салық аға туралы	191
Бекетов Б., Әуелбекова А. Туркологиядағы соны еңбек	194
Исабаев Ә. Сын есім семантикасына арналған еңбек	195
Біздің авторлар   ¨  НАШИ АВТОРЫ  _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _	196

 

 

ИНФОРМАЦИОННОЕ ПИСЬМО

 

В издательстве НЦ «Тұран-Ғасыр»  совместно с Южно-Казахстанским Открытым университетом вышел в свет новый международный научный журнал «Қазақстанның ғылыми әлемі — Научный мир Казахстана».

Для публикации и популяризации научных изысканий молодых ученых, аспирантов и соискателей планируются выпуск приложения названному журналу “Ізденуші — Соискатель”, а также научно-популярный журнал “Дүниетаным — Миропознание”.

Новое издание будет широко освещать научный поиск в различных  отраслях науки, знакомить своих читателей с передовой теорией и практикой подготовки высококвалифицированных специалистов на уровне мировых стандартов, публиковать научные изыскания ведущих отечественных и зарубежных ученых касающихся исторического и духовного наследия казахского народа. Журнал призван стать духовным и методическим пособием для многих тысяч магистрантов, соискателей, докторантов высших учебных заведении и научных учреждений.

Министерство культуры, информации и спорта Республики Казахстан зарегистрировало журнал как международное издание (№ 505726 – Ж 18.02.2005г.). Статьи будут публиковаться на казахском, русском, английском, турецком,  арабском, персидском и на языках стран СНГ.

Территория распространения – Республика Казахстан и страны СНГ.

Статьи должны иметь научную значимость и оформлены в строгом соответствии со следующими требованиями: текст статьи должен быть набран в редакторе WORD, шрифтом «Times New Roman», «Times New Roman(К)», «Times New Roman KK EK», «Times New Roman KZ», «UZ Bold», «Traditional Arabic» и других, соответственно, рабочих языков шрифтов, размер – 12, межстрочный интервал – 1. Отступы – верхний, нижний правый – 20 мм, левый – 30 мм. Материал размещается в следующем порядке: на первой строке – название статьи (заглавными буквами), через строку – полная информация об авторах (фамилия, имя, отчество, научная степень, звание, должность, учреждение, город, адрес, телефон, факс, эл.почта), на следующей название учреждения и город, через строку текст. Литература в конце основного текста с отступом в одну строку. Сноски располагаются после основного текста. Статья, написанная на государственном языке должна содержать резюме на русском языке, если статья на русском языке, то резюме должно быть на казахском языке. В остальных случаях резюме должно быть на английском и на казахском языках. Объем не более 7 страниц (включая рисунки). Материалы статьи должны быть в дискете.

К статьям аспирантов, магистрантов и соискателей необходимо приложить рецензию специалиста утвержденная печатью организации.

Право включения статей в журнал и редактирование, редакционная коллегия оставляет за собой. Материалы, оформленные не по требованиям не будут публиковаться, и возвращаться авторам. За достоверность публикованных материалов редакция ответственность не несет.

Подписка в журнал “Научный мир Казахстана” (через Казпочта) за пол года – 2100 тенге, за год – 4200 тенге. Индекс для частных лиц 25253, для организации 75253. Периодичность — 1 раза в 2 месяца.

Регистрационный взнос (для покрытия организационных и издательских расходов) составляет 2000 тенге (за одну статью). Статьи докторов наук и академиков будут публиковаться бесплатно. К статьям высланным по электронной почте необходимо приложить копию квитанции об оплате.

Тексты статей направлять или приносить по адресу:

Индекс 486019, г.Шымкент, пр.Аль-Фараби, 3, каб.102 (Южно-Казахстанский Открытый университет). тел.: 8-(3252)-24-93-19,  тел. (факс): 8-(3252)-53-83-36,  8-300-4091516, 8-300-7284310,          8-300-3568916. E-mail: naukaкaz@mail.ru

Для безналичных расчетов: ТОО «Туран — Гасыр», ЮКО,  ОАО «Банк Туран Алем»,

РНН  582100018144, МФО 195801307, KZT р/с 027467174, USD р/с 301070640

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

АҚПАРАТТЫҚ ХАТ

 

Қазақстан Республикасы жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу мекемелерінде қызмет жасап, егемен еліміздің ғылымын дамытуға өзіндік үлестерін қосып жүрген, әлемдік деңгейдегі кешенді ғылыми проблемалармен айналысып отырған ғалымдарымыздың ғылымның барлық саласын қамтыған ғылыми-зерттеу мақалаларының үздік үлгілерін жариялап, шет елдерге насихаттау мақсатында “Қазақстанның ғылыми әлемі – Научный мир Казахстана” халықаралық ғылыми журналы жарық көрді ( №505726-Ж  18.02.2005ж.). Журналды шығаруды “Тұран-Ғасыр” ҒО мен Оңтүстік Қазақстан Ашық университеті қолға алуда.

Журналдағы материалдар қазақ, орыс, ағылшын, түрік, араб, парсы және ТМД халықтары тілдерінде жарияланып, шет елдер мен ТМД елдеріне тарайды.

Жас ғалымдар мен аспиранттардың, ізденушілердің ғылыми ізденістерін жариялайтын халықаралық журналдың “Ізденуші-Соискатель” ғылыми қосымшасы мен жас ұрпақты жаһандану заманына сай ақпаратпен қамтамасыз ету, тарихи-ғылыми танымдарын қалыптастыру мақсатында “Дүниетаным — Миропознание” ғылыми-көпшілік журналын шығару жоспарлануда. Аспиранттар мен ізденушілердің мақалаларына ғылыми жетекшінің немесе сол саладағы маманның мөр басып бекітілген тұжырым хаты болуы міндетті.

Мақалаға қойылатын талаптар:

Мақала А-4 форматта сол жағынан 30 мм, жоғары, төменгі және оң жағынан – 20 мм қалдырылып,  WORD редакторында, «Times New Roman», «Times New Roman(К)», «Times New Roman KK EK», «Times New Roman KZ» және тағы басқа тілдерге сәйкес шрифтерде терілуі тиісті, шрифт өлшемі – 12, интервал – 1.

Мақаланың рәсімделу тәртібі: мақала тақырыбы бас әріппен, бір қатардан соң автор(лар) туралы толық мәлімет (аты-жөні, ғылыми атақ-дәрежесі, қызмет орны, мансабы, эл.пошта, факс, телефон, мекен-жайы) және негізгі мәтін бір қатар тасталып жазылады. Мемелекеттік тілде жазылған мақалаларға орыс, ағылшын тілінде, орыс тілінде жазылғандарға қазақ, ағылшын тілінде, ал басқа тілдерде жазылған мақалаларға ағылшын және қазақ тілінде, мақаланың мазмұнын толық көрсететін түйін-резюме-summary берілуі керек. Материал көлемі суреттермен қосқанда, 7 беттен аспауы және дискетте болуы міндетті.

Бір мақалаға кететін ұйымдастыру және басылымдық шығын құны 2000 теңге. Электронды пошта арқылы жіберілген материалдарға қосымша төленген жарна туралы түбіртектің көшірмесі болуы тиіс. Ғылым докторлары мен академиктердің материалдары тегін жарияланады.

Мақалада келтірілген деректер мен дереккөздердің, дәйектемелердің нақтылығы мен дұрыстығына редакция жауап бермейді.

Журнал талабына сай келмейтін мақалалар жарияланбайды және авторға қайтарылмайды.

Редакция алқасы мақалалардың сапасына қарай іріктеуді өз құзырына қалдырады.

“Қазақстанның ғылыми әлемі –Научный мир Казахстана” журналына  жазылу Қазпошта арқылы жүргізіледі. Индекс: жеке тұлғалар үшін — 25253, мекемелер үшін — 75253 (6 айға – 2100 теңге, 1 жылға – 4200 теңге). Журнал екі айда бір рет шығады.

Журнал редакциясының мекен жайы: Шымкент қаласы,  Әл-Фараби даңғылы, 3 үй (Оңтүстік Қазақстан Ашық университеті), 2-қабат, 102 бөлме;

тел.: 8-(3252)-24-93-19,  тел. (факс): 8-(3252)-53-83-36,  8-300-4091516, 8-300-7284310, 8-300-3568916.

E-mail: naukaкaz@mail.ru

 

Реквизиттер: ЖШС “Тұран-Ғасыр”,ОҚО, ААҚ “ Тұран Әлем Банкі ”, СТН-і 582100018144, МФО 195801307, KZT есеп шоты 027467174.

 

 

 

 

---