Едіге би

“Едіге Бидің жорықтары”

Едіге Құтлу Набанұлы 1352-1419 жылдар аралығында Қаратаудың теріскей бетіндегі Құмкент шаһарында туып, ғұмыр кешкен әйгілі би. Есімі ел арасына кең тараған, тарихшылар еңбектерінде жиі аталады. Қазақ шежіресінде Едіге бидің үрім-бұтағы былайша таратыладыі Маңғыт әулетінен Кұтлу Қабан (ел аңызы бойынша Түкті Шашты Әзіз) Едіге батыр. Едігеден Нұрадин, Қасым, Сайдалы, Марсұр. Марсұрдан Мұса, Жаңбыршы туады. Мұсаның он екі баласы болған деседі. Одан әрі Ағыс, Көгіс, Алшағыр, Смайыл, Шаһ – Мамай, Орақ, Орманбет би арғыннан шыкқан кейінгі Орманбет би емес), Қарасай, т.т. “Әуелгі бабасы Әбу Бакр әл-Садық Разиалланың төрт ұлы бар еді. Екеуінен кішілі – ұлысы, оның аты Мұхаммед еді. Шамда патша еді. Оның ұлы Сұлтан Каяб еді, ол да Шамда патша болды, оның ұлы Сұлтан Хамид еді, ол Сарсарда болды. Оның ұлы Сұлтан Халид еді, ол да Сарсарда патша болды, оның ұлы Сұлтан Қайдар, ол да Сарсарда патша болды. Оның ұлы Сұлтан Маулид еді, ол да Сарсарда патша болды. Оның ұлы Әбу-л-фана еді, ол Антақияда патша болды. Оның ұлы Сұлтан Сәлім еді, ол да Антақияда патша болды. Оның ұлы Сұлтан Садық еді, ол да Антақияда патша болды, оның ұлы Сұлтан Әбу-л-хак еді, ол Мадаинда патша болды. Оның ұлы Сұлтан (Осман еді), ол да Мадаинда патша болды. Оның ұлы Жалаладдин еді, ол Кастантинеде (Константинополь) патша болды. Оның екі ұлы бар еді, бірінің аты – Адхам және бірінің аты Баба Туклас еді. Баба Туклас Қагбада патша болды. Баба Тукластың белгілі үш ұлы бар еді. Бірінің аты Аббас, Қағбаның оң жағында, бірінің аты Абдрахман Хожа еді. Ол да Қагбада жатыр. Үшінші ұлының есімі Тырма еді. Бұл Тырма (Терме) Еділ-Жайықта қаза болды. Оның ұлы Карачи еді. Ол да Еділ-Жайықта қаза болды. Оның ұлы Ислам Кия, ол да Еділ-Жайықта қаза болды. Оның ұлы Құтлу Қия, Құмкентте қаза болды. Оның ұлы Едіге би (Алла оған рахим етсін). Құтлу Қияны Урус хан шаһид қылды”

Осыған ұқсас тағы бір шежіре бар. Ол шежіре атақты Мұрын жыраудың “Қырымның қырық батыры” циклында жырланатын Едіге киссасында шертіледі. Онда: Аңшыбай батыр, одан Бабай Түкті Шашты Әзіз, одан Парпария батыр, одан Құттықия батыр. Сол Құттықиядан Едіге туады. Едігеден Нұрадин батыр, одан Мұса батыр, оның бір баласы Мамай батыр. Одан Орақ батыр, оданҚарасай батыр, одан Қазы батыр, одан Қарадөң батыр, одан Жұбаныш батыр, одан Сүйініш батыр, одан Ертегіс батыр, одан Еркөгіс батыр, одан Тама батыр, одан Тана батыр, одан Нөрік батыр; Нөрік батырдан Шора батыр туады. Міне, осылай жалғасып кете береді. Бұлардың бәрі өздерінің ата-баба жолын, батырлық дәстүрін жалғастырған ішкі, сыртқы шапқыншы жаудан елін, жерін қорғап келген атақты батырлар, билер боп өткен.

Едігенің әкесі ел билеген. Ақорда өмірі болған. Құмкент шаһарын орталық еткен. Едіге жас кезінен-ақ әкесіне ілесіп жүріп, ел басқаруды үйреніп ер жеткен.

Едіге Алтынорда ханы Тоқтамыспен тұстас болған. Ал Тоқтамыстың 1380-1395 жылдары Алтын орданы билегені, Сауран,Сығанақ шаһарларын орталық еткені тарихтан белгілі. Едіге сол Тоқтамыспен тізе косып, кейін Еділ, Жайыққа дейінгі жерді өзіне қаратып, Ноғай ордасының негізін каласады.
1396 жылдан бастап Алтынорда хандығын 15 жылдай билейді. Ноғайлы ордасын кеңейтеді. Кейін Тоқтамыс ханды өлтіреді. 1419жылы Сарайшық қаласының жанында Тоқтамыс балалары кегін қайырып, оны өлтіреді, ел-жұрт Едіге бидің денесін Ұлытауға әкеп қояды. Ескерткіш-күмбез орнатады. Ол манда “Едіге тауы”, “Едіге обасы” деген жерлер бар. Дала перзентінің бойындағы даналық бұғанасы қата бастаған шақта-ақ белгі берген. Бізге жеткен аңыз-әңгімелерде Едігенің хан алдында қаймықпаған қайсарлығы ақыл мен пайым-парасаттылығы турасында көп айтылады. Ел жадындағы Едіге әрі батыр, әрі көсем, әрі шешен, әрі би, әрі ақылгөй дана. Сондықтан халық арасында “Ер қамын жеген Едіге” деген қанатты сөзбен:

Едіге деген ер екен, Елдің қамын жер екен. Ел шетіне жау келсе, Мен барайын дер екен, —

деген жыр жолдары бар. Едігенің тарихи орны әлі зерттеле, зерделене қойған жоқ. Біздің тарихшылар мен қаламгерлер әзірше асығар емес. Қолдарыңыздағы кіталта біз Едігенің билік, шешендік сөздерін колда бар деректерге сүйеніп беріп отырмыз, олқылықтың орны тола берсін деген ниетпен.

…Балалармен ойнап жүрген Едіге келе жатқан екі кісіні сонадайдан көріп калып қасындағы жеткіншекке: “Өздерің сәлем бермеңдер, сәлем берсе алыңдар, сәлем бермедіңдер деп сөксе, жауабын мен беремін”, – деп ескертеді.

Кісілер бұлардың жанына жақындап келіп, үнсіз тұрғандарын көріп: “Балалар, үлкен кісілерге неге сәлем бермейсіңдер?” – депті. Едіге жалма-жан: “Әуелі өздерің неге сәлем бермейсіндер?”, – дейді. Әлгі жолаушылар: – Біздің жасымыз үлкен бе, әлде сендер үлкенсіңдер ме? – Біз үлкенбіз, – дейді Едіге іле сөзге іркілместен. – Сендер қалайша үлкен боласыңдар? – Мына тұрған тоқсан баланың жасын қоссақ біз үлкен болмағанда кім үлкен болады? – депті Едіге. Сонда Сөзден жығылған екі жолаушы Едігенің тапқырлығына таңданып: “Бағанағы дауымызды осы балаға айтып көрсек қайтеді” деп ойлайды. – Ей, бала, біз даулы болып Тоқтамыс ханға бара жатыр едік, енді сонымызды саған айтсақ, бітіресің бе? – дейді. – Егер Құдай аузыма салса бітірейін, – дейді Едіге. – Олай болса мынау — Алтын атасы Көкжалды мерген, мен – Кеңестің ұлы Көкжанбаймын. Еділ мен Жайық менікі еді, сондықтан одан қашқан қоян да менікі. Жайықтың жағасында, Ақкөлдің сағасында жатқан ақ қоянды көрдім де, атайын деп мылтығыма кеттім. Мен мылтығымды алып келгенше Көкжалды қоянды атып алыпты. Осының төрелігін бер? – дейді. Бала Көкжалға: – Сен қанша жерден аттың? – деп сұрайды. Ол қанша жерден атқан мөлшерін көрсетеді. – Егер бір төрелік айтсам екеуіңіз де көнесіз бе? – дейді Едіге. – Екеуі де көнеміз дейді. Сонда баланың берген төрелігі мынау екен: Қоянды алып, бір балаға құшақтатады да, Кеңестің Көкжанбайына: – Балаға тигізбестен қоянды мерген көрсеткен қашықтықтан ат: егер де балаға тигізсең құнын бересің, оқ далаға кетсе, қояннан бейдімақ бол, тигізсең қоян сенікі болады, – дейді. Бұл төрелікке біраз ашуланған Көкжанбай сабасына түсіп: – Ұстат балаңа, атамын, – дейді. Аңшы балаға дарытпастан қоянның қалаған жерінен тигізеді. – Ендеше бұрын көрген сенікі деп қоянды Көкжанбайга ұстатады. Көкжалды “Бұл төрелігіңе көнбеймін” деп дау шығарады. Екеуі Тоқтайыс ханға барады. Хан алдында Көкжанбай болған оқиғаны баяндайды, баланың төрелігін айтады. Сонда Тоқтамыс хан: – Сол баланздың төрелігі – төрелік, біз ондай төрелік бере алмаспыз да, – депті.

Сол бала Едіге сегіз жасқа келген соң біреудің қойын бағып жүреді. Бір күні оған орталарында бір аяғы ақсақ жылқы жетегі бар төрт жолаушы ұшырасады. Төртеуі ағайынды екен. – Біздің еншімізге тиген осы ақсақ жылқы ортамыздағы бір кара еді. Басы үлкен ағамызға, төрт аяғы төртеумізге тиесілі. Осы ақсақ мал барып, көпірдің егініне түсіпті. Көпір төрт аяғының тиген жеріне төрт жүз ділдә сұрайды. Біздер соған даулы болып отырмыз. Егер сен би болсаң төрелігін қалай айтар едің, қойшы бала? – дейді бұған. Сонда Едіге: – Алла аузыма салса айтамын, – дейді жұлып алғандай. – Мынау ақсақ аяғы қайсыңызға тиесілі? – деп сұрайды алдымен. Ең кішісі: – Маған тиіп еді, – дейді. “Ендеше сен төлеуден босайсың, – дейді Едіге. Ділдәнің екі жүзін басын алған ағаң тартсын, өйткені малды егінге көзі көріп, басы сүйреп алып барады, екі жүзін екі ағаң тартсын, өйткені ауру аяқты сүйреп апарып бастырған сау аяқ. Үш ағасы бүл төрелікке көнбей Тоқтамыс ханға барады. Хан алдында кішісі: “Біз жол бойы бір балаға жүгініп едік, ол мынадай төрелік айтты”, – деп болған жайды жайып салады. Баланың берген төрелігіне разы болған хан: “Баланың төрелігі – әділ, мен ондай төрелік бере алмас едім”, – дейді.

Тағы бір күні атан түйені жетелеген, екі адам Едігені көріп: “Әй, койшы, осы түйеге даулымыз, төрелігін бересің бе?” деп сұрайды. “Беремін”, – дейді қойшы бала жасқанбай. “Осы түйе менікі. Бота кезінде жоғалған. Атан болғанында танып тұрмын. Ұрлаған ұрым – мынау”, – дейді біреуі. “Өз інгенімнің ботасы: өз бурамның тұқымы. Бұл маған қылып отырған жаласы”, – дейді екіншісі. Едіге екеуіне түйенің енесін тауып әкеліңдер дейді. Екі інген келтірілген соң, Едіге атанның тақымына кыл бұрау салып бұрайды. “Жоғалтып едім” деген жоқшының інгені боздап атанның үстіне түсе қалады. Сонда бала: “Мұның ұрлатқаны шын екен. Түйесін қайтарыңыз” – дейді. Екіншісі – бұл төрелікке көнбеймін деп, Тоқтамыс ханға барады. Түйесін таныған бірінші ханға: – Осындай бір төрелік айтылып еді” – дейді, хан “Ол қандай төрелік еді?” – дейді. Олар жолда бір қойшы балаға жолыққанын айтады. Хан: “ендеше сол төрелікке тоқтап, түйесін қайтарып беріңіз”, – депті.

Едіге тағы бір күні орталарындағы бір балаға таласып келе жатқан екі қатын мен екі еркекке кездеседі. “Әй, қойшы, біздер даулы болып келеміз, төрелік бересің бе?” – дейді жамырап. “Төрелігіме тек разы болсаңдар” – дейді. – Осынау баланы бесікте жоғалтып едім, жүгіріп жүргенде танып отырмын, – дейді бір ерлі-зайыпты. “Он ай көтеріп омыртқамды сөгіп тапқан балама жала жабады”, – деп зар қағады калған екеуі. Едіге төртеуіне де: “Берген төрелігіме көнесіздер ме?” – деп сұрайды. Төртеуі де: “көнеміз” дейді. Сонда Едіге баланы екі қолынан екі қатынға ұстатады да даулы баланы семсермен екеуіңізге қақ бөліп беремін”, – деп семсерді көтере бергенде, “жоғалтып едім” деген қатын білегінен ұстай алады. “Өлтірмеңіз, – дейді жалынып, — менен туған бала болса, өскенде мені бір табар, әзірше мынау-ақ алсын”. Едіге үндемеген қатынға: “Сенің ұрлаганың шын екен, өлтірсе өлтірсін деп үндемедің, мынаның баласын өзіне бер”, – дейді. Өзім таптым деген еркек пен қатын “бұл төрелікке көнбейміз” деп Токтамыс ханға барады. Төрелік тимеген қатын мен еркек ханға: ” – Даулы болып сізге жүгінуге келдік”, – депті. Болтан жайды әбден тындап болаған хан: “Койшы баланың берген төрелігі – төрелік, ондай билікті мен бере алмас едім, – дейді.

Мұнан соң Токгамыс хан: “Төрт рет мұндай әділ төрелік айтқан кандай бала, кім де болса мұнда шақырыңдар”, – деп бұйырады. Жігіттер Едігені хан алдына алып келеді. Хан: “Төрт рет төрелік айтқан сен бе? – деп сұрайды. – Иә, мен едім, тақсыр. – Атың кім? – Едіге. Баланын киімдерінің көнетоз екенін байқаған хан үстіндегілерінің бәрін шешкізіп, жаңа киім кигізеді. Жаурындары жақталы, Ақсұңқар құс беремін, Түйе баулы тартпалы, Ұшан теңіз шүй деді. Ал қаракес тон берді, Қырымнан қиын дау келсе, Мұны үстіне ки деді, Төрелігін соның бер деді. Көкала жорға ат мін деді, Қырымнан калың жау келсе, Кенте белбеу бу деді. Едіге соны қыр деді. Тұтам бауы сом алтын,

Едіге дауды бітістіріп, жаудың бетін кайырады. Тоқтамыс хан болса ел тыныштығын бұзбастан, жұртының алдында беделі өсе береді.

Бірде Тоқтамыс ханның зайыбы “Осы қасыңызда жүрген жалшы балаңыздың аруағы сіздің аруағыңыздан басым көрінеді”, – дейді. “Ей, тентек қатын, есігімдегі жалшының аруағы неғып менен артық болады”, – деп хан шамданады. Ханым: “Ендеше сіз байқамай жүр екенсіз”. Едіге: “Алла жар болсын” деп кіріп келгенде кашанда сіз селк ете түсесіз, сескенетініңізді өзіңіз де білмейсіз. Егерде менің сөзіме иланбасаңыз: киіміңіздің етегін кілемге тебен инемен түйреп кояйын, сол уақытта селк ететініңіз мәлім болар”, – дейді. Ханым ханның етегіне тебен ине түйрейді. Сол уақытта Едіге: “Алла жар болсын” деп есіктен кіріп келгенде, хан селк ете түседі, тебен ине ортасынан шорт сынып, аспанға ұшады. Ханым: “Енді білдіңіз бе аруағының зорын?! – деп ханға қарайды.

Енді Едіге батыр, әрі би жөніндегі аңыз-жырлардың жиналу, зерттелуі және ол жөнінде ой-пікірлерге қысқаша тоқтала кетейік.

Қаныш Сәтбаев 1927 жылы “Ер Едіге” жинағын жинастырып, оған алғы сөз жазғанда Едіге бейнесіне жанжақты токтала келіп: “Едіге қазақ батырларының ішіндегі ең маңдайлы, аруағы күшті, көсемі, сәулесі кушті шолпаны есебінде… Сыпыра жырау Едігені Шыңғыс, Әз Жәнібек, Ақназар сынды ерлерден де артық сипаттайды”, – деп ардақ тұтады. Сол жылдары Мұхтар Әуезов те Едіге жырына зор мән беріп, пікір білдірген. Ол өдебиет тарихы туралы кітабында былай мазмұндайды.

— Бұрынғы өткен заманда Бабай Түкті Шашты Әзіз деген керемет абыз, көріпкел әулие адам болады. Жасы ұлғайып, қартайған шағына дейін баласы болмайды. Бала жоқтығын арман кылып Құдайдан перзент тілеп жүргенде түс көреді. Түсінде: “Құбыла жаққа жүре бер” деген әуез естіледі. Шашты Әзіз жүріп кетеді. Жолшыбай бір бұлақ кездесіп, соның басында тынығып жатканда, сол бұлаққа аққу кейпіне түскен перінің үш қызы келіп суға түседі. Шашты Әзіз барып олардың киімдерін жинап алады. Үш қыз жалынып сұрайды. Әулие бермейді. Ақыр соңында: “Таңдаған біреуімізді алып, калған екеумізді босат” дейді. Шашты Әзіз үшеуінің кішісі, Кенжекей сүлуды алып калғандарын коя береді.

Перінің қызымен ерлі-зайыпты кісі болып өмір сүреді. Қыздың тиерде әулиеге айтқан шарты бар еді. Ол шарты: басыма, аяғыма, өкпе тұсыма карама деген. Көпке дейін бұл шартқа шыдап жүрсе де, бір күні әлгі айтқан жерлеріне карап койып, өзге адамзаттан бітімі бөлек екенін көреді. Шашты Әзіз шартын бұзған қыз мұны тастап ұшып кетеді. “ішімде бал ад бар: тоғыз жолдың торабынан тауып ал” дейді. Әулие іздеп жүріп, баланы тауып алады. Сол бала Едіге болады…”

Мұхтар Әуезов Едіге аңызын осылай мазмұндап алады да одан әрмен Едіге баланың ер жеткенін, қой бағып жүріп, билік айтып ханның көзіне түскенін, оның оң тізесін басып кеңесші биі болғанын баян етеді. Алғашында Тоқтамыс ханмен бірге істесіп, кейіннен араздасуы ақыр соңында бірінің түбіне бірі жетіп мерт болғанын қысқаша әңгімелейді.

Едіге батыр туралы осы мазмұндас аңыз, дастан, қисса-хикаяны Қ. Сәтбаев, М. Әуезовтан бұрын Шоқан Уәлиханов, Әубөкір Диваев, В. Радлов, т.б. зерттеуші ғалымдар, ел арасынан жазып жариялап пікір айтқанды. Сондықтан да Едіге батыр жырының бізде 5-6 түрлі нұсқасы бар. Бүл жырдың қазақтан басқа татар, башқұрт, қырғыз, қарақалпақ тілінде жырланып жүрген нұсқалары да кездеседі.

Қазақтың халық әдебиеті қазынасында Едіге бидің күй-аңыз түрі де табылады. Ол былай: …Ноғайлы елінде Қайғылы Науайы (енді бір аңызда Бабай Түкті Шашты Әзіз деп аталады) атағы алты алашқа жайылған арқалы әулие домбырашы болыпты. Ол жаздың жарық айлы түнінде, ел-жүрт ұйқыға шомғанда, өзі Атырау (Каспий) теңізінің жағасындағы “Ақшағылдың” басына шығып домбыра тартқанда Қайғылы Науайының сазына перінің қыздары жиналады екен.

Екі аяғын құммен көміп алып домбыраны күңіренткенде бойын билей алмай селкілдей бастайды. Сол кезде ала атлас жібеккөйлек киген перінің әдемі қыздары домбырашыны айнала отыра қалатын көрінеді. Сөйтіп жүргенде ол өзіне жақын отыратын перінің бір сұлу қызына ғашык болыпты. Бара-бара махаббат дерті меңдегені сонша, қайғының зарына шыдамай, өз-өзінен аласұра бастаған Қайғылы Науайы ауылдың бір ақылды ақсақалына құпия сырын айтады.

— Иә, балам, – депті акылшы ақсақал, – перінің де перісі бар, кейбіреуі адам баласына жақын болады. Сенің күйіңді тыңдағаны рас болса, ол адам перісінің кызы болды. Егер оған шынымен ғашық болсаң, сырыңды ешкімге білдірме. Қашалық тауын жайлаған оң саусағынан өнері төгілген Жоламан ұста бар, соған бар да біз жасаттырып ал. Бізіңнің сабы тұт ағашынан, ал өзі суарылған болаттан жасалатын болсын.

Домбыра тартуға перінің қыздарына барғанда осы бізді жанқалтаңа салып бар да, өзіңнің ғашык болған кызыңның етегіне түйре, сол қыз сендік болып калады, – депті.

Науайы күйші бізді ақылшы қарияның айтқанындай етіп дайындап, жанқалтасына салып алып барып, сол күні перінің қыздарын еліктіру үшін домбыраны ерекше қызуланып тартыпты. Перінің қыздары айнала қоршап отырып, шақпақ шағып от жарқылдатып, домбыраның сазына бұраңдап билепті. Күйшінің ғашық кызы бұл күні өте жақын отырыпты. Осы сәтте Науайы күйші ғашық қызының етегіне бізді шаншып үлгеріпті. Таң алды жақындап, перінің қыздары бірінен соң бірі тарай бастады. Мұның ғашығы да орнынан тұра бергенде етегіне түйреген біз тартып, жібермей қояды. Қыз тағы бір бұлқынған сәт құлап түседі. Науайы құлаған қызды бас салып, айрылмай қатып калады.

Қолға түскен перінің қызы Науайы күйшіге маған адамзаттың қолы тиді мен енді сендік болып қалдым. Бірақ саған қоятын үш шартым бар, соны орындасаң ғана сенің әйелің боламын, ал осы айтатын үш шартымды орындамасаң мен сендік болмаймын депті. Науайы күйші шартыңды айт депті.

— Олай болса, – депті перінің кызы, – бірінші шартым, мен жалғыз үйде отырғанда, менің үйде не істеп жатқанымды көрейін деп үйдің жабығынан сығалап қарамайсың.

— Екінші шартым – мен жүріп баратқанда, артымнан қарамайсың.

— Үшінші шартым – түнде жатқанда қолтығымның астына қолыңды салмайсың, – депті.

Қайғылы Науайы бұл айткан үш шарттың бәрін орындайтын болып уәде беріпті. Сөйтіп, күннен-күн өтіп, айдан-ай өтіп, Науайы күйші перінің қызымен өмір сүріп тұра беріпті.

Арада біраз жылдар өткен соң күйшіге әбден бойы үйреніп, баяғы үш шартын өзіне білдірмей байқап көрейінші деген ой түсіпті. Сонымен күйші, бір күні сырттан келіп киіз үйдің жабығынан сығаласа, перінің қызы басын мойнынан суырып алып, тізесіне қойып шашын тарап отыр екен дейді. Біраз күн өткеннен соң, шартының екіншісін байқағысы келіп, артынан қараса теріс аяқтап жүріп барады екен. Перінің қызының қойған екі шартын бұзып, құпия сырын білгеннен кейін үшінші шартын білмек болып түнде жатқанда перінің қызының қолтығының астына кол салса, қолтықтың асты тесік, өкпесі жалкындап жатады. Перінің қызы ерте тұрып, Науайы күйшіге: – Сен менің үш шартымды бұздың, мұнан былай мен сенімен тұрмаймын, өз еліме кетемін, бірақ менің ішімде алты айлық сенің балаң бар, ол балаң Арабияның “Хира” тауының үңгірінде өмір сүреді. Балаң керек болса сол жерден тауып аласың, – дейді.

Перінің кызы Қайғылы Қара Науайымен қоштасу сөзін айтып, бірнеше рет сілкінеді де, сұлу денесіне канат бітіп ұшады да кетеді. Қайғылы Науайы перінің қызының айтуы бойынша Арабияның “Хира” тауына барып баласын іздейді. Ұзақ уақыт іздеп қайғы тартады. Сондықтан да оны “Қайғылы Науайы” деп айтады.

Қайғылы Науайы Арабияның ыстық күнінде баласын іздеп “Хира” тауын аралап жүргенде бір бала таудың жарығынан шығып ойнайды да, бұл ұстайын десе, бала қашып, ұстатпайды. Ақыл сұрап, сол жердің бір кариясына барады. Арабтың кариясы Қайғылы Науайыға мынандай ақыл айтады: “осы маңда бір шебер әйел бар, соған әдемі қуыршак жасаттырып, сонан кейін ершіге ер жасаттырып ал. Баланың ойнайтын жарығының тұсына бар да, бір жеріне куыршақтарды кой, ал екінші жерге аттың ерін қой да, ердің керсеніне желім Жақ, – дейді.

Қыз бала болса куыршақпен ойнар, онда оны ұстамайақ қой, кыз бала саған бала болмас дейді. Ал ұл бала болса, ерге мінеді, – дейді.

Қайғылы Науайы куыршақ пен ерді тауға әкеліп баланың ойнайтын жеріне қояды да өзі бір жақпар тасқа жасырынып жатады. Бір кезде таудың үңгірінен жас бала шығып “ап” деп ерге мініп алғанда жалаңаш денесі сол мезет желімге жабысып қалады. Науайы шап беріп баланы ұстайды да еліне алып келеді. Кейін ер жеткізіп, ел қамын жеген Едіге батыр сол бала екен, – дейді ел аңызы.

Енді осыған ұқсас бір аңызды келтірейік: оны кезінде Мәшһүр Жүсіп Көпеев ел арасынан жазып хатқа түсірген екен.

Қазақ үш жүз деген атқа ілінбей, елдігі, жұрттығы көзге көрініп білінбей жүрген күнде қазақ ортасында Бабай Түкті Шашты Әзіз делінген диуана болыпты. Қаратау маңында Мыңжылқы деген таудың бауырында бір бұлақты дәрет алып, намаз оқу үшін меншікті мекен-жай қылып жүріпті. Бір күні таңсәріден алаңкарақта дәрет алайын деп келе жатса, үш жалаңаш кыз суға шомылып біріне-бір су шашысып ойнап жүріпті. Бұрын жалаңаш әйел көрмеген диуана қалпақтай түсіп, талып қалыпты. Манаты үш қыздың бірі де қалпақтай түсіпті. Сөйтсе олар пері патшасының қыздары екен. Аққу болып сау екі қыз талған қызды көтеріп алып, ұшып кетіпті.

Еліне – жұртына апарған соң, бақсы-балгерлерін жидырып, бал аштырған екен. Адамзаттан шыққан әулиенің назары түскен екен. Сол әулие өзі жазып босатпаса, басқаның қолынан келмейді деген соң, ұшқыр перілерді жұмсап алдырыпты. “Тоқтылық тонауы жоқ” жалаң бұт, жалаң аяқ, өнбойында көрген жан жиіркенбейтін жері жоқ, кісі көрерлік түрі жоқ, бір сұмпиған дейді. Құдай жұмысын түсірген соң амал бар ма?

— Мына қызымды жазып, оңалтып беріңіз, – депті.

— Менің сенің қызыңда не ақым бар, өзіңде не ақым бар? Бұл ар дәрет алатүғын суыма шомылып, суымды арамдап кетті. Және мен талып қалып, сол таң намазым қаза болды.

Өмірімде бір намаз қаза қылған жоқ едім, соның орнын толтыр, – депті.

— Олай болса, бір кара тоқты есебінде осы қызымды өзің ал, – депті. Қызын диуанаға қосып, екеуін бұлақтың басына апарып тастатыпты. Мынау қатынды болып оңған жері жоқ, анау байлы болып не қызық дәурен сүрді дейсің. Ұйқы-тұйқы, қиқы-жиқы, миқы-тиқы бір өмірдағы. Диуана “баяғыдай жалаңаштанып денеңді көрсет” деп қиғылықты салыпты. Пері қызы өзге тілін алса да бұл тілін алмапты. “Еркек ашуланса жаман болар” деген сөз бар ғой.

Диуана тұра сала сабапты, тұщы етіне ащы таяқ өткен соң:

— Менің жалаңаш денемді көрген соң өзің сілейіп талып қалатын едің. Оны білмедің, мен сенен бала тапсам, мендегі нұр-жарық сәуле сол балаға кететұғын еді. Сонан соң көруің керек еді, оған шыдамадың, асықтың. Енді мен саған жоқпын, сен маған жоқсың. Мен сенен екіқабат, жүкті болған едім, еркек ұл туамын. Туысымен бесікке бөлеп, осы судың басына алып келіп тастаймын. Алтыннан шүмегі, күмістен түбегі болмақ, белгісі сол болар деді де аққу үшып кете берді дейді. Диуана мұны елең қылып күзетіп жүре ме?! Қыз баланы уәде бойынша бесігімен алып келіп тастап кетті дейді.

Үстінен кез болып тауып алган біреу Түркістанда ноғайлының ханы Тоқтамыс ханға апарып беріп, Тоқтамысқа асыранды бала болып, қолында өсіпті.

Мұны ертегі қылып айтушылар әр турлі сөйлейді. Ақымақтың тізгіні – құлағы, ақылдының тізгіні – көңілі, ақымақ не нәрсені естісе, естігеніне қанағат қылады, қатықтай қатып, сүттей ұйып тұра қалады. Ақылды не нәрсені естісе, естуіне қанағат кылмайды, ақылына салып, көңілінің дауалауына тоқтайды. Бұрынғылардан калған үлгілі сөз бар, “Батыр деген бір барақ ит, екі қатынның бірі табады, би деген ақсарағат, ілуде бір-ақ қатын табады” деген.

Осы Едігені Тоқтамыс ханнын төресін бұзып, төре беретұғын биі де қылып қояды. Бетіне жан пар келмейтін ер де, батыр да қылып қояды. “Екі қылыш бір қынға симайды, екі тілеу бір көңілге симайды”. Мен өзім Едігені ер, батыр деп әбден білемін, билік айтты дегенге нанбаймын. Кім болса, ол болсын Тоқтамыс ханның “өзінен тумай, ұл болмас, сатып алмай құл болмас”, – деп көзін жойылтуға, қастық ойлағанын біліп-сезіп қалып қашқаны рас. Сонда артынан шақырып кел деп Кеңестің ұлы Кеншінбайды жібергенде ер Едігенің оған айтқан сөзі:

— Кеңестің үлы Кеншінбай, акылың жоқ, Жанбай, хан емес ол шаян ғой. Кім екені маған аян ғой. Өзің аман қайт сана, Барып оған айт сана. Бү барғаннан барармын, Сөтемірханға барармын. Қанша жолдас болса да Керегінше алармын. Қайтып келіп еліңе Тебінгіден тер келіп, Қабырғадан қан келіп, Бүліншілік салармын. Күнікейдей көріктіңді, Тінікейдей тектіңці, Неке қимай, мал бермей, Қатындыққа алармын. Суарып қанмен жеріңді, Бүлдіріп, шауып еліңді, Қылышымды суырып, Жосадай канға малармын, деп жүре берген екен.

Едігенің осы келе жатқан бетінде қалмақтан шыққан алып Қаратобын Сәтемір ханның кызын алып барады екен. Соған кез болып, Қаратобынды өлтіріп, қызды айырып алып, Сәтемір ханға барған соң, Сәтемір хан Едігеге қызын беріпті. Едіге жер қайысқан кол алып келіп, Түркістанды шапты, талады. Тоқтамыс хан басын алып қашып кетті. Сегіз ұлы бар екен. Олар да қашып кетті. Сонда ер Едіге қатынды болған соң, бала туып, баласының атын Нұралы қойып, сол Нұралы Түркістанды шапқанда өзімен бірге екен. Жалғыз баласы Нұралыны “Тоқтамыстың басын кеспей, көзін теспей қайтушы болма” деп соңына салып қоя беріпті. Сонда Нұралы әкесіне қатты тапсырып айтып кетіпті:

— Тоқтамыстың екі қызының бірін өзің алсаң, бірін маған қой деп.

— Жарайды балам, Тоқтамыстың қарашығын жер үстінде қалдырмасаң болады, – депті. Тоқтамыстың ханымы мұны естіп, әкелі-балалы екеуін араз қылу үшін екі қызын бірдей Едігенің қойнына салып, бауыр бастырып, өзі некесін қидырып, меншіктетіп қойыпты. Сонда Нұралының өшігіп іздегені сондай, Тоқтамыс қайда қорғалап барса, жанын қоярға жер таптырмапты.

Ол заманда Әмір-Темір көреген бар екен, ол да Тоқтамысты қорғалата алмапты. Тоқтамыс сол қашқаннан қашып, Ертіс өтіп кетіпті, бір қопаға барып қорғалыпты. Жалаңаяқ екен, аяғын қамыс тіліп, қанап сол қанның акқан ізімен бұлжытпай тауып алып, өлтіріп, қопаның жағасына сүйретіп алып шығып көміпті. Бұл күнде сол қопаны Баян копасы дейді. Басында бір оба бар, Тоқтамыстың қара обасы дейді. Бұрынғы заманда сол обадан Тоқтамыстың үзенгісін тауып алған болып, үзеңгінің кеңдігі, бүл заманның атының басы сыйып кетер дескен екен.

Керекуге жүз елу шақырым жерде Шут деген кала бар, соган ұрымтал маңайлас дейді. Нұралы аман-есен қайтып, әкесінің Тоқтамыстың екі қызын бірдей алып қойғанын естіп, әкесін көрместей араз болып кетіпті. Тоқтамыстың ханымы ойлағанын орнына келтіріп, әкелі-балалы екуін өмірінде бірін-бірі көрместей қылды. Жә, бұл Түркістанды шауып, талап жатқанда Тоқтамыстың бір күңі жас босанып ер ұл тауып жатыр екен. Ер Едіге соны көрген соң: – Байқұс мүсәпір, балаңды өлтіріп алма деп қулық құлындаған құла биені беріп кеткен екен. Сол биеден туған құлын ат болып, күңнен туған ұл азамат болып және сол баланың аты Кейқуат болып, Едігенің қарт басқан кезі болып жалғыз баласы Нұралы қайтып қарасын көрместей болып кеткенін әбден біліпті.

Тоқтамыстың кегін Едігеден алу үшін Кейқуат атқа мінді дейді. Сонда Едіге мен Кейқуат кездесіп болып, Едіге сөйлеген екен:
— Әй, бөрекелді-ай, Қап әттеген-ай! Қулықтан туған құлаша ат Ат боларын білмедім. Күңнен туған Кейқуат Жат боларын білмедім. Қулық туған құлаша Ат боларын білгенде, Күңнен туған Кейқуат Жат боларын білгенде, Ноктада басын кеспес пе ем, Жөргекте көзін теспес пе ем,
деген екен дейді. Сонда Кейқуат: – Мен шаранада жатқанда шешеме балаңды өлтіріп алма деп қүла бие берген екенсің. Қартайған екен ғой деп қорлап саған кару жұмсамаймын. Қатын болсаң, күле-күле жүрерсің, ер болсаң шабыңнан жарылып өлерсің деп жүре берген екен дейді.

Енді Едіге қанша жүреді дейсің. Шабынан жарылып өледі ғой. Едігенің өлгеніне кім күйінеді, Тоқтамыстың екі қызы жас тоқалдар, шешесі мен үшеуінің ойлағаны қабыл болды.Пендеде жалғыз-ақ Нұралының келіншегі, Едігенің келіні сол күйінді болды дейді. Байына бәлен-түген деуге бата алмайды. Сонда бұл келін пақырдың бесікте баласы бар екен. Өшін баладан алатұғын болды, баланы бөлегенде жөргегіне шеңгел төсеп бөлейтүған болыпты. Бала түні бойы ұйықтай ала ма, зар-зар етіп шырылдап, кақсап, зарлап жатады дейді. Нұралы келіншегіне: – Бала неге мұнша жылауық болып кетті, – дейді. Сонда келіншегі: – Кім біледі, жөргегіне шеңгел араласып кетті ме, сондыктан жыламаса, дені сау, ауруы жок, – дейді. – Шіркін, баланы күтпейсің, шеңгелін арылтып, тазалап, аршып бөлесең болмады ма? – депті. – Бала қанша жақсы болғанымен Нұралыдай-ақ болар, Әке Едігедей болар. Нұралы Едігеге не көрсетті, бұ да саған не көрсетер дейсің, – депті. – Апырм-ай, менікі адасқандық екен ғой, қойынымда құшақтап жатқан қатыныма ерсі көрінгені тамам жұртқа да сондай ерсі көрінген қылық екен ғой деп түра аттанып, Кейқуаттан әкесінің кегін алыпты дейді. Баяғы Тоқтамыстың сегізі Еділден өтіп кеткен екен. Олардың қолынан не келеді: – Осы сендер айғырдың боғындай үйіліп-төгіліп не ғып жүрсіңдер деушілерге: – Еділ тоңса кім өтпес, Едіге өлсе кім кайтпас дейсің, – деген сөздері мәтел болып, Еділ бойындағы жұрттың аузында қалыпты.

Ер Едігенің өзі тұрақ кылған жері Ұлытау, Кішітау екен. Өзі өлерінде Ұлытаудың басында отырып Кейқуаттың сөзінен қуса болып жарылып өлген екен. Сонда өлерінде айтқан екен: – Мені бұл жерге жер қазып көмбеңдер, корған тас қалап койыңдар, Нұралы жер үстінде бар болса, “ат айналып казығын, диірмен айналып шүмегін табар”, – дегендей бір табар. Сонда мені Қаратаудың бауырында Қаракалпақ атасы Созақтың кара обасының қасында Бабай Түкті Шашты Әзіз атам бар, сонын қасына апарып қойсын деген өсиетімен денесін сонда апарып койған екен. Ұлытаудағы аманат койған жайын “Ак мешіт әулие” деп атап кетіпті.^[1]