тұркістан қайыспай ұлы

соз басы

кұш иесы атамыздың, тарихи барыстарын, кесек тұлғалы алып кұш иесы екендыгін жазудан бұрын, мынаны ескертуды жаза кеткенім жон сяқты; мен қайыспайдың қара шаңырағын  ұстаған  ұшыншы ұлымадидың ұшыншы баласымын. акемызды але деп, ата баласы болдық та, балуан атамыздың атымен аталамыз. есейып -ержетып, егде тарытқан ағайынды барымызде акемыздың атымен аталып көрмедык. ендыгі бір айтар- балуан атамыз бұл дұниеден  келіп көшкеніне 70жылдан асты. осы тарихи барыстарды қолмен қойғандай дал баяндау ауыр келеды. ойткені, нақтылы хикаяларын былетын кездерде« мадениет тоңкерысының» алапат  апаты болды да, байтал тұгіл , бас қайғы болып, шетке байланғандар қатарында ұлы акемыздың атын атауданда жасқандық. заман оңалғаннан кейын, акемыз -мадидың айтып бергенінен жазып алған едым.
балуандығы мен  алып кұшы әр тұрлы болып жазылып жұр. міне, осы рет қарашаңырағын ұстаған ұлы мади, қолынан аттандырған шешемыз зяқанның айтулары бойынша жазылды. әры екіншы ұлы зейнелқебденның айтқандары негіз етыледы аке -шешемызден, былетын ақсақалдардан сұрай жұрып, қағаз бетіне  тұсыргенімды жұрағаттарға ұсынып отырмын.

қсқаша малымет

қайыспай иыс ұлы, 1866-жылы  алтайдың сарғусын  деген жерынде  дұниеге келген. 1961-жыл желтоқсанда, шыңгіл ауданның арал ауылдығы байшын қыстағында 95 жасында қайтыс болған. қайыспай акесы  иыстен 9жасында қалады. иыске қарасты бір қанша отбасына  жастайынан  бас қалқа болып, акеден жастай  айрылып ,көп азап  тартып  жапа -машақатта оседы. қайыспайдың акесы  иыс  ел құрметіне  боленген ақылгой,ыскер адам болыпты. тұрмысы қоңыр қалта болсада алдай ауылының арқа тырер тянағы, ел ағасы болғандықтан , бұкіл ауыл ол кісыны ақылгой, дана тұтып, оның айтқанын екі етпей орындайды екен.
қай жылы  екені  белгісыз  ұлкендердің  айтысында алтайдың шемыршек оңырынде( қызыл аяқ қаптаған жыл )  дейды. иыстың 27жастағы  кезы болса керек, алтайда ашаршылық  туылып,халық азып- тозыпты. осы жолы иыс ауылды бастап, боғдаға көшпекшы болады. көшер алдында  иыс жанына жеты жолдасын ертып  ұрымжыге(бұрынғы аты дихуаға) барып мал саудасын ыстейды, малды тай-тұйақ кұмыске, ұн, шайға айырбастайды.сауан ауданының  айғай құм  деген жерынде, жол тосқан қарақшылар ере жұрып, тұнгі  ұйқыда тисып шайқас ұстынде жеты жолдасымен  бырге  шайыт болады.иыстың мал  саудасын  ыстеп кеткенін былетын  жақын  туысы жаңгір атык ұлы саудашылардың кешыккенінен алаңдап, артынан бәріп, жеты шайыттың  сұйегін ыздеп тауып, түиемен артып акеліп, алтайдың  сарғусын деген  жеріне  жерлеген. қазыр ол жер  шемыршектегі« жетышайыт » деп аталады. қайыспайдың  акесы иыстың  шайқаста қаза болғандағы ұстындегі мата жейдесы қан дағы мен қара шаңырағында әлы  сақтаулы. немересы дағыстанмен келіны нұржамила қастерлеп келеды.

атының келіп шығуы

қайыспай туылып жатқанда, иыспен дос болып откен  моңғұлдың ламжа  деген торесы бұйрықша келіп иыстың  ұйіне тұседы. иыс шылдеқанаға  қатынас деп ламжа торені жыбермейды.ламжа торе қонып қайтарында  иыс ырымдап шыңғысқандай батыр аулетының  ұрпағысың,  мына  жаңа туылып шылдеханасы болған баласының атын қойып бер деп отінеды. рұқсат ецеңыз дер балаңды акел  бетын ашып көрейын.дыным болек болсада,ниетім ақ,  атын  қоиіп бер деп өтындың деп ат қоюға мақұл болған соң, түие жабағысына  ораулы баланы  алдына акеледы. ламжа торе баланың бетын ашып. балаңның  сұйегі сом,  маңдайы жазық, көзы откір екен деп  қасындағы  ат қошысына  қанжығамдағы қайыс арқанды акел деп алдырып, баланың ұстіне тастайды. менің силап ат қойғаным осы болсын дейды. сонда иыс отырып, онда ,баламның аты қайыспай болдығой. жарайды, қайыс берык болады. ал, қайыстай адам қайыспайтын қайсар болар дейды. сонымен  қайыспай деген ат  осылай қойылған екен.
ламжа торенің ақ тылегі  қайыспайға дарыдыма айыца айтқандай, қайыспай қайыстай шыдамды,алып денелі,кең жауырынды, керме иықты,мұрынды, саусақтары салалы, аяғы алпамсадай, әры балуан,әры батыр, жау жұрек азамат болып ержетыпты.

тегі жане ұрпақтары

қайыспай омырынде ешкімнен беты қайытып көрмеген. ер көңыл,ойына келгенін богелмей айтатын,гұрылдеп сойлейтын жуан дауысты,аузы дуалы адам екен. қайыспай бес шақабайдың( керей ышынде жантекей руынан) бесыншы баласы- балықбайдың ұлкен ұлы тұлкібай  деген  атасынан  тарайды. тұлкібайдан байтерек,алдай,қалдай, токен деген торт ата болған. қайыспай балуан алдайдың ұлкені иыстен туады. иыстен қайыспай, боранбай екі ағайынды.
қайыспайдан- камал ,жұныс, мади, әди, зейнелқабден бес ұл. зауре , заря деген  екі қызы болған. заря бертынге дейын шуецядағы кішы ұлы ақтарқан демыйрдың қолында болып2006 -жылы 113 жасында  дұниеден озды . ынысы боранбай мұкіс тыл, момын адам болған екен. кіндыгінен қадиша, әлизан деген екі қызы болған. қадиша 85жастан асты. қазыр баркөл ауданында. ал, балуан атамыздың қайнының сұйегі қарақас. ұлы шешемыздың аты -сақыш. акесының аты -жолжақсы. рақшай деген мықты серык қайнағасы болған.
бұл жерде айта кететын бір ыс  алемге айгілы спортшы мұстафа өз тұрыктың (мұстафа өз тұрык кабен ұлы) акесы кабен қайспай балуанның туған жыйені , мұмкін нағашы жақтан дарыған болар  кабен ел ауа  көшкенде тұркяға барған. халық арасында той-думан, ойын-сауық, палуан кұресы болмай тұрмайды сол жердегі қазақтарды қоиіп, кұресем деген тұрыктерды шаң қаптыра берген. сондықтан жиналған тұрык азаматтары «мынау өзы тұрыкше кұреседы екен» деп таңданысады. осылайша кіммен кұрессе де, байгені ала берген кабен_ «өзы тұрык» аталып кетыпты. содан баласы мұстафа өзтұрык болып фамилясын алған.

шыңгілден пакістанға дейын

1934- жылы (ит жылы) 9- айдың бас шенінде елдің көбы жайлаудан кұзеулыкке тұсып, санаулысы ғана жайлауда отырған кезде моңғолядан бырнеше жұз атты аскер- бір бомбылаушы айроплан шыңгілге өтып шығып, жан тұршыгерлык қырғындау жұргізеды.
осы қырғында ханкелды, секел елінен 100 дей адам ғана тыры қалып, 540 тай адам қырылған екен, сонымен елды қырғынға ұшыратқан моңғоля аскерлеры ханкелды, секел руының заңгісы жылмасбайды ұстап моңғоляға алып қайтып кетты. ел аузында бұл реткі ауыр  қырғыншылықты «жалғыз айроплан уақиғасы», «ханкелды, секел қырылған заман», «байқадам шабылған заман» деген аттармен атайды. сыра қалай атаса да бір кұн, бір кезде болған бұл аянышты қырғында «шыңгіл елінен 800 дей адам қырылып еды» дейды, уақиғаның басы қасында, бырге болғандар.
тұтас алтай тарихында болып көрылмеген бұл реткі қырғыншылық уақиғасы өр алтай елін қорқынышқа душар етып ала- сапырандық ала келіп, бір болым елдің босқын болып ауып кетуын туғызды. 10- айға келгенде сарбас қабдолла, молқы қапталбай, салхиден, ителі солтаншәріп, шақабай қайысбай, тасбике адубай, турабай т б бастаған өр алтайды мекендеген 2000 нан астам тұтын ауып бір болымы байтык қаптық арқылы, енды бір болымы жемсары, мори, шонжы арқылы баркөлге барды. міне бұл 1934-жылдың 10-айы еды, өр алтай қазақтарының шыйңхай – тибет мұздықтарын , басып отып тұркяға ұлесқан қайғы қасыретке толы көшытың бастауы еды да қайсбай аулеттың 14 жылға созылған серкелдеңның басталу нұктесы болатын.
1938- жылы баркөлде қалған қалың елды тоздырып, қытай аскеры тағы да қабдолла буратай ұлы (сарбас), қайбар буратай ұлы, қожамберген жамысбай ұлы, жеңысхан қамысбай ұлы деген атқамінерлерды ұстап кетыпты. қалған бастықтар «гансу, дұнген жеріне быз де көшелік», деп жолға шығыпты.сонымен сұлтан зұқа ұлы (ителі), заиіп тайжы (базарқұл), алпыс додан ұлы (молқы), сыдық шаңя (секел), нұрғали ұкірдай (шақабай), аянбет ұкірдай (уақ), мардан ұкірдай (қазыбек), хамза жақя ұлы (найман), қасым батыр (меркіт), ырғайбай шаңя (ителі), дауытбай (қарақас), қайысбай балуан (шақабай), ыркітбай (жадык), тамен шаңя (секел), жылқышы (қарақас), шақпақбай (уақ), ыляс (жадык), деле заңгі (жадык), жанабыл (тасбике), шерыкбай (молқы), құмар (сарбас), еренхан (секел), кұлбай намазбай ұлы (секел), қармыс (шыбарайғыр), ысмағұл (қарақас) қатарлы ру басыларымен бырге  қытай аскерымен жауласып, бірын-біры өлтырып, малдан айырылып, жаннан айырылып, азып-тозып,гансудың шыңхайға жақын дақоба деген жеріне көшып келеды.
1939 _ жылы  шылде айында быздың аталармыз заиіп, алпыс, мардан, секей, ыркітбай, дауытбай, қошуыт дегендердің ауылымен бырге көшып, тибет шекарасына жақын қалғанда дұнген аскеры қуып жетып, елдің жарымын қайта айдап кетеды. бұл жерде қатты қиыншылық болып быреудың атасы кетып, баласы қалған, баласы кетып, апасы қалған. бір-бірінен айырылып қалған адамдар көп болады.сонымен тыйбеттың доланшан деген жеріне келіп жетеды .
1940 – жылы тибетпен кашмырдың шекарасында келген ,содан бірқанша кұннен кейын ладақ деген ауданға жетеды .  қақпайға көнып, бір ай көшп. алды-арттары аскер. көшпен бырге атты-жаяу ерып жұрыген екен .  пакістан шекарасына жақын мұзафарабад деген қалаға келіп тұрақтаған , бырақ бұл жерде  адамдар сары ауру, холера болып, оле бастаған да  6 айда 600-ден астам адам қайтыс болған .
1941- жылы пакістанның тырнава деген жеріне барған .дал осы жерде  7-8 айдың ышынде мыңға жуық адам қайтыс болды.
1942—1943 жылдарда шатырал деген жерге барып қоныстанған. одан быздың ұлы аталарымыз осы жерде 7-8 жылдай болып соңнда атам олсем ата -бабалармының жанында жатайын деп хытай азат болды дегенды естып 1948-жылы қайыспай бастаған16 семя80  неше адам олгені өлып, қалғаны нелер машақатты бастарынан кешырып, жеркұт арқылы мыңтеке асуынан асып, атамекенге оралған. шинжяңда шың шысайдың зорлық-зомбылығынан безып, жол азабын тартқан аянышты  жағдайдан басқа, ата мекенге қайтып келгеннен кейын, балуан атамыз көзын жұмғанша еш қандай забыр көрген жоқ. 1961-жылғы « зор секіруде» көп ауырмай қайтыс болған.

Біздің ауыл 1885-жылдары моридың құмында қыстап , қызыл қадам иранбекты жаз жайлау, кұз кұзеулык етеды екен. сол кездегі бес шақабайдың биы тары ,  шыбарайғырдың быйы ұтмұқамет, шерушыден сұгірбай, бейсы мамидың бас қосқан бір кездеры, қобдаға мал саудасымен сығайлап, 20неше  азаматты аттандырады екен,  қайыспай балуан байқозы балуаннан бата алып, тоқпайдың сынынан өтып, екі балуандық арыста жеңып,19жасқа келген кезы . бұл жолы  оған өзының  жақын туысы кұшык бырге барыпты. сол сауда сапарында қайнағасы рақшай да бырге  екен. олар айдап барған малдарын айлап жатып саудаға салып, шаруаларын бытырып, қайтар жолында, қобдадағы  моңғұлдың көкмоншақты торесы доржы жалғыз ұлына келін тұсырып, тойға қатынасуға шақырып , бір апта ерулетыпты.. әры оларға тойдың құрмет сиы бойынша, ат байгесы мен  балуан кұресту ойындарын көрсетыпты. ойын кезегінде, жұйрыктерың мен  балуандарың болса алып шығыңдар деп, доржы торе араға адам салады. қайыспайдың қайнағасы рақшай: бызде жұйрык болмаса  кұш сынасар  бала балуанымыз бар, балуандарыңыз жазым қылмаса тұсыремыз дейды.сонымен19 жастағы қайыспай моңғұлдың ноқталап акелген, жер тарпыған балуаны  доңғарамен кұреске тұседы. екі адам екі жағынан ноқталап акелген  алып денелі доңғара балуанды қоя бергенде жейде дамбалшаң шыққан қайыспайға екі уыс топырақты шашып, дамбалының бауын  ұзып жыбереды. көзіне топырақ  кірып, дамбалынан айрылып, аяқ жағы  жалаңаш қалған қайыспай амалсыз қолы мен  жасқап  топты жұрттан қатты қысылады. аралықта қайнағасы рақшай, сенде бар шұметай еркек кіндыктының  барынде дебар. шамаң болса, ал ,қане жаныбек!.жаныбек! деп  топты жәріп, айғай шу көтереды. ызаға булыққан қайыспай жата қалып, доңғараның тақымына кіре  көтере ұстап, айландырып келіп,жерге кұрыс еткізып, кеудесіне мынып, шометайын басына соқтыра аттап кетеды. жаныбектеп айғайлаған айғай-шу ышінен қайнағасы рақшай артына мынгізып  майданнан алып кетеды.
қайыспайдың осы балуандығына  40 құлаш кездеме, 100ши лайлымбы,100шақпақ қаныт тарту берыпты. сонда доржы торе  балуанын шыңғыртып дұрелепты, майданнан алып кеткеннен кейын, доржы торе балуандарың менің балуанымнан артық емес екен, жанбектерың алып кетты- кешырым сұрап- менің балуаным астамшылық ыстеды – деп жазғырыпты.  доңғара той тарағаннан кейын, торесінен өтыныш алып, қайыспайдан кешырым сұрап, мені кеш, жаурыным жерге тимеп еды. 37 жасымда қапыда қалдым. сенен жеңылдым. сенің жаныбегіңнен жеңылдым. арысқа ең соңғы тұскенім осы болсын деп көк бурыл атын ер тоқымымен тарту еткен екен. менің кұшымды саған берып, адалдығыңды маған берсын,бірақ, отінерым-  еліңдегі моңғұл халқына басынан аттадым деп айта көрме, бұл қобдада қалсын деп тапсырыпты. кейын барыс -келіс  жасағандардан сұрау салғанда, доңғара сол бойы арысқа тұспей кетыпты деседы.
балықпайдың  тұлкібайынан  иыс, келеш, жадау ,кешыл ұрпақтары қайыспайды сұйеніш етып ,  ұстағанда, артынан әлжан, дұкенбай, әбылмажын, қамытбай( ұйсын рестұрынның бас директоры нұржан асен ұлының атасы) , тоқтарбай, садық, бұркітбай қатарлы тұтын бастарын маңайына топтап, кеңес тонын бырге  пышып, тонның  ышкі бауындай береке бырлыкте отыпты. әры тұлкібайдың ыз қалдырмас, ел оятбас қырандары деген мақтау алып, өз тыршылыктерын откізып жатады екен. қыс кұндерынынң  бырынде ,  қазыргі кәріп тораңғыдан қайыспай домбы шонжыдан отар қосқа азық -тұлык акелуге кетып, қайтып келсе,  екі үйыр жылқы жоғалып кетыпты отар қостағылар жазға салым  бір дерегі болар де п ыздемейды. қайыспа и балуа н қайтып келгеннен кейын, туыстарына кұрең қабақ болып жаніне абылмажынды ертып алып, құбының құмын аралап жұрып, «отау керыш» яғни, жаңгірдың  жау шоқысы ышындегі ылақ  бидың отар қосына  кезыгіп тұседы. қостағылар  оларға жоншылыгін  айтпай  сайқы -мазақ етып, сендер қайдан келген сенделмесыңдер. быз қыстай алдай- қалдай  жылқыларының семызінекұпты болып, енды азаматтарымыз соның буымен ұрын барамыз деп жатыр. алгі балықбайдан  шыққан алдай-қалдайдың мықтылары болсаңдар көктоқал тығып артымызды ашсаңдар жылқыларың ане жатыр, болмаса, жолдарыңа тұсыңдер деп қайыспайды  ширықтырады. ызаға булыққан  қайыспай ынысы әбылмыжынге сен атқа ие бол, мен жалғыз көрейын. егер жазым болсам, шақабайдан тумай кетейын, томардай ылақ елімен ақылды,  еліндегі  есырыктеріне ие болған ,кұшымен ие болмаған бейбастақтық кеткен малғұндарын жонге  салып қояиын, деп жеты жылқышы жыгітты қосақтап байлайды. ит астаумен қар акеліп сықпалап, жеты жылқшының артын ашып, жоншылыктерыңды  айтпаған аумасырлыктерың  ұшын бірды, алдай -қалдайдың аруағын аттағандықтарың ұшын тағы  бірды деп, қар ерыгенше абылмажынге көк тоқал тыққызған екен.  қайыспай екенін сезынып есеңгіреген жылқышылардың  ышындегі егделеу  быреуы  ақылдың ышындеде, сыртындада болып едым. уаққа паналаған қарақаспын. көптен естушы едым . жиен екенсың, мені босат, жоғыңды алдыңа салып берейын деп зар илеп тылегеннен кейын, қарақас қызынан туғаным рас. анам ұшын деп босатып  ентыгін басады. сол кұны олар еру болып ,екі үйыр жылқыларының жоғын толықтап алып қайтқан екен. қазыр кұбының құмында содан қалған  қайыспайдың көк тоқалы деген жер бар.
қайыспай балуан пакістанға  ауып барғаннан кейын тұркяның пакістандағы елшысы  бұрағұл  деген жерынде шинжяңнан ауған қазақ ауылдарын аралайды. қасына қашқардан барып қоныстанған сымайыл аршиден деген  ұйғұрды тылмаш етып, он қанша ада м павскемен жұрып, елсынқанға кезыгеды. елсынқанның  тапсырумен қайыспай ,нұрғожай секілды ел басыларына амандаса барады әры олардың аш-жалаңаш келе жатқанын , бейбыт өмыр сұруге келгендыгін, дын мұсылман екендыгін, туған олкемыз шың шысайдың зорлық- зомбылығынан  азат болса, отаннына қайта көшып кетуіне рұхсат етулерын тала п етеды  ,әры ман – жайларын  айтады. бас қосу барысында.тұрык ел басы мен сымайыл аршиденның көзіне  қайыспай  болек тұлға болып көрінеды. тұрык ел басы тылмашы сымайыл  аршиденге мен мына адамды  тұрык, нақ тұрык  тұқымынан деп тұрмын.тегін адам емес секілды, әңгімелессем деп отінеды.тылмаш тұрык ел басының лебызын  қайыспайға жеткізген  кейын. қонақ қылып,мейман болуға ұсынады. сонда қонақтарға пакістанның  алдын -ала берген бес  қызыл саулығымен бір сарлығын дайындайды. сол кездегі  тұтын саны 20неше екен.қайспайдың  бытымы елшыны сұйындыреды. бойың биык, қабағың қасты , маңдайың кең, қасың  ұзын, мен сені нақ тұрык  азаматына ұқсатып отырмын. тұрык азаматтары бойшаң денелі,болады.  сен пакістан малына  менен бата тылегелі  отырсаң, мен батасын ыстейын,сен ана қаюанды жыпсыз  байламай бауызда деп талап қояды.
сонда қайыспай, ата тұрык азаматы сен болсаң елімнен пана ыздеп келген жұңго  қазағы мен болсам қанатыңа аласыңба? елсыз емеспын, отаным шинжяң, созыңе болайын, еліңе келдым, бір кұн болсада, бұтаға қорғалаған торғаймын деп тоғыз жасар сарлықты басын қайыра алып соғып,тыбеттен бір қой берып алып откен бес кез сары мойын пышағы мен мойнының астынан есып бауыздаған екен. «жаны сенде , таны  бызде ,арқыраған қаны, қиналып олген жаны сендердің мойындарыңда, өзың талап еттың, мен жыпсыз бауыздадым, көңылыңе алма, ашулы аш-жалаңаш елдің обалы рақымсыз гомандаң ұкіметының мойнында» деп орнынан тұрған екен. айға жуық қазақтың ауғын елін аралап ,тыныштандырған пакістанда тұрған тұрык елшысы кетерынде ұстіне киіп жұрген малы ышыген жауып,  арнаулы ұлкен бір аскери шатыр,он саулық, сауынға елу қой болып  бергізып, қалтасынан өзының болек тамақ алып жейтын кұмыс қалағын  ұсынып, болсаң болғандай жұңгоның сұңқар азаматы екенсың. маған ақ жол тылеп  қойған талаптарыңды қабылдадым деп тос соғыстырып құшақтасып айрылыпты. осы тұрык елшысы елімызге көшып кеткенге дейын көп көмек қолын созып, қоштасып айрылысқан екен. сол жолғы тұрык елшысының азаматы берген кұмыс қалағы бертынге дейын сақталып, баркөл ауданы қаласындағы ағамыз қабдыраш масағұл атамыздың мұрасы еды деп, қалап 1979 – жылы келіп алып кеткен еды.
1891 _жылдары, яғыни қайыспайдың  жиырма бестен асқан кезы болса керек, моридың ақтас жаңқулы деген жерынде қаржау  тасбике малымен де, билыгіменде боғда  бетіне аты малым болған алкембайға ас берыледы. осы аста он екі керейдың сорпа бетіне  шығарлары тұгел қатынасып, астың арты ұлы дұбыр тойға айналады. тойда арысқа  тұсуге балуандар шақырылып, жауырыны жерге тимеген баян жадык қойлыбай балуан ортаға шығады. қойлыбаймен ұстасуға ешкімнің батыл бармайды. осы кезде шақабай жағы ұрандап, қайыспай қайдасың, шық майданға! саменбетың қолдайды. байғозыдан бата алдың, сырыт моңғұлдың ноқтаулы  палуаны доңғараны жықтың, несіне тартынасың деп, қайыспайды ұрандап  арыс майданына мынгестырып  акеліп, қойлыбаймен белдестыреды. қойлыбай палуан белдескен қолын босатып, ақырып айбар көрсетып екі қолын топырақпен ысқылап аузына топырақ қауып қайыспай мен ұстасқан заман бетіне топырақ бұркіп жыбереды. тұла бойын ашу кернеген жойқын кұш иесы қайыспай ,қойлыбай  палуанның  қабырға шершеуын қосып ұстап, сырыттай шалып, көтерып ұрған екен  жатқан жерінен тұра алмай қалыпты сұйце қойлыбай палуан ның  тоқпас жылыгі  сынып кетке н екен. бертынге жылдарға дейын  палуан атамыз моңғұл палуаны доңғара топырақ шашып, дамбалімнің бауын ұзып еды, маңдайына танымды соқтырып басынан  аттадым, ал, мына керей палуанда  бетіме  топырақ бұрыкты. амал не кеудесіне мынып  танауын  қыршып белгі салып тұкірып жыберсем болар еды, мұсылмандығын силадым де п армандап отырады екен. осылайша қоғадай  жапырылған елдің  ендыгі ауызға алары  боғдада н тарап тұтас алтай бетіне даңқы естылып, жантекейдың мақтанышы,мамидың майталман палуаны -қайыспай болып аты айгіленіп  кете береды. палуан атамыз келсе -келмес кұресе берген адам емес. арысқа тұсуы санаулы ғана, санаулы болсада, ел есінен кетпейтын болған.  палуандық онер тек белдескен кұресте ғана емес, сахара халқының сан алуан арекет,  тыршылыгінде жайшылықтағы сайыстармен кұш сынасу кезындеде өзын айгілеп алып, кұштың аңғарын танытып ошпестей ызын қалдырып отырады.
алтайдың ақ аралынан  жылдардың бырынде тасбике сиыршыбай палуан шыңгілдың ұты бұлақ  шакұрты деген  жерлерын қыстапты . томенгі алтайда  недауыр  палуан аты шығып  жұрген сиыршыбай қайыспай палуанмен бір белдесып көрсем деген ойда болса керек. сол жылы қыс, быздың ауыл сартоғайдың жоны бай, ауыл сұйегі жастабан  аян баланың қызылын қыстаулық етып отырыпты. ел енды соғым соя бастаған кезде, қайыспа и ұйінен шығып мал  көздей жұрып, ұты бұлақтағы соғым соиіп жатқан сиыршыбай палуанның ауылының  ұстінен тұседы. екі палуа н бұрын бірын -біры  көрыспеген  адамдар екен. сиыршыбайдың  соғымға соиіп жатқандары атан түие болып, мал сойғандар қолын ,санын, шын алып  тастап демалып отырса керек. сонда сиыршыбай бейтаныс алып адамға  барлай қарап  ауыл қайда де п жон  сұрайды. қайыспай иегімен  анау қырқаның астында дегенде, сиыршыбай палуан түиеның санын қолына  ұстай ана қырқаның қай жағында?деп, түиеның санын үйырып- үйырып жыбереды. сонда қайыспай акау ұқпадыңызба? деп түиеның етінен ажырамағын кеуде жағын мойнынан қапсыра жерден жұлып алып, қолын соза, ана қырқаны көрдыңыз ғой, деп қолын сылтеп, сол қырқаның арғы  жағындағы  қырқа тұр ғой, со л  арғы қырқаның анеу жағында де п түиеның кеудесын бырнеше ұйырып терысіне тастай салыпты.
сонда сиыршыбай палуан ассалау мағалайкум,  мен кезыксем деп жұрген қайыспай палуан сыз емессыз бе? деп бас салып құшақтаға н екен.  осы бойы екі палуан белдеспей  дос болып өтыпты. алтайға жалғыз  айроплан  келген жыл  деген  тарихтағы  бір айтулы жыл болған. содан алтайдан көшып кеткен  палуан атамыз боғдадан жолаушылап, жалғыз атпен  шыңгілдегі шақабай  ауылдарына қыдыра келеды. кұз бойы  шемыршектегі акесы  иыстың басына құран оқып,  туыстарын аралап, қаңтар айында боғдаға қайтпақшы болады. әсылы сартоғайда нөтып , қасқыр соққандағы отар қоста ғыларды соға жұруды ойлаған қайыспайға. туыстары: көк жиектең жалын басып,« жаңгірдың  жау шоқысының» астымен сар ешкіны бетке алып жұрыңыз. арманты жақпен жұрмеңыз. ол жақта ламжа торенің  қалың түиесы жатыр, оның қара бұрасы адам алады, оқыс болып жұрмеңыз де п сақтандырады. тегінде батырлардың  қауыпке  қарсы шабатын  адеты бар емеспе? палуан атамыз оны е лемей,олда ет жұректы хаюа н ғой, адамға не қылады, маған бір  қатқан ырғай таяқ керек. бураны жасқайтын деп таяқты алып жұрып кетеды. қайыспай түие жатқан  оңырге келгенде, айтып -айтқандай  алгі бура анадайдан озіне  қарай шабынып аузынан көбык шашып, жер тарпып,жатып -тұрып айбар  көрсетеды.  жолаушы жайбырақат жұре береды . салден соң , қара бура озіне қарай ұмтылады қайыспайдың аты  осқырып, құлағын  тыгеды. сол арада бура  жақындап кеп, палуан атамызға ауыз сала бергенде, ырға и таяқпен маңдайдан қағып жыбереды.
бура сол жердың озынде  шогіп қалады. палуан қолындағы таяғын сарбалақтың арасына қарай  лақтырып тастап алдына қарай жұре береды.
бұрасының мерт болғанын  естыген ламжа торе картейгенде гі малімнің басы, озымдей айбарлы еды    деп артынан  ызы арқылы қуғын салып, қайыспай екенін естиды. бұл қаза қ билеры арасында керыске тұсып, бурамды қылышта п олтырген. қаюанға  қару жұмсағаны ұшын ұш тоғыз аиіпқа  жығамын.  бытымын  берсын деп ысты  насырға шаптырады. ал, қайыспайға  елшы  жыберып, ұғысқанда, таяқпен жасқағам, таяқ сол жерде жатыр деп, болға ныстың шынын айтады. бұл созды естыгенде ламжа торе « егер менің бурам шынымен таяқтан олсе,  онда оған аиіпта жоқ, құн да алмаймын» деп екі жақтан керешы шығәріп, түиеның маңдай сұйегін көреды. қайыспай айтқан  сарбалақтың арасынан алгі бураны сұлатқан таяқтың өзын табады. қайыспай  ламжа торенің алдына келіп,аке м аты иыс, атымды өзыңыз қойғансыз, қайыс арқаныңызды мені ораған жабағыма тастап қоиіп шылдеханамды атырыпсыз, ғапу етыңыз, дегенде, қасына шақырып алып, қолың киелі екен, бұл жақ маған мекен болмайтын ұқсайды .  құдайымызда н малімнің басына  келген қабар екен  деп, торе ауылына ерте барып, қонағасы берып, қосарына мінетын сарала атын жетектетып қоштасыпты. ламжа торе сол жылы мамырда елін  баста п көшып кеткен екен.

Балунның көтерген тастары

Балуан атамыздың  басқа балуандарға  ұқсамайтын  бір ерекшелігі —  артына өшпес белгі  қалдырған. оның бірі- балуан  тастар. біз білетін палуа н тастан  бесеуы бар.
1- тас: мори ауданының  сарқай деген жерынде. сарқайға жұретын жолдың екі жағында .1981 -жыл  6-айдан 8-айға дейын «швецяның    стоккөлым  қаласын »  уақыттық мекендеген  тұркялық  қызы заря, жиенімыз ақтарқанды  ерте  келіп  екі ай туысшыла п қайтты  . мен бырге болып , мори ауданындағы  жұныстың баласы  манап бауырының ұйіне бардық. палуан атамыздың палуандығымен  көтерген тасы  әңгіме болып, мори аудандық  орта мектептың  оқытушысы  әрын саржан  ұлы бырге болып,12 адам қайыспайдың қызы  заря , жиені ақтарқанның талап етуымен  осы палуан  тастарды көруге бардық. тас жолдың  астында қойған  ошағынан 3-5 метырдей  алыста  екен.  оны арқанмен тартып, сұйменмен көтерып жұрып, қайтадан ұлкенірек  ұш ошақ тастың ұстіне қойдық. келген жиенімыз денеліде  қарымды көрінеды. дамелі  болдыма , көтеруге оқталып көрып, қозғалта алмай, қара көңылденіп , недауыр  ұлкен ошақ тастың быреуын өзы жалғыз  көтерып қойды .естелік ұшын.манап  ағамыздың айтуында 1969-жылы моридан атыспек деген палуан жыгіт шығыпты . ол осы тасты  көтерем деп жағаласып шамасы келмеген соң , ошағынан  сұйме н салып  аудәріп, алыстатып  тастапты.
2-тас: жолдан 15-20 метыр алыста. оныңда астындағы ошағы  жерге айналға н екен. астын ошақтап жондедык.әры жолаушылап келген  жиенімыз аппаратқа тұсырып алған болатын.тасты  көтеру жонындегі  аңызда, палуан атамыз дың 37 жас кезы екен . бір кұны  толе бай би  екеуы  сол оңырдегі  тойға барып келе жатыпты. соз палуандық  онеріне аунаса керек. осы орайда толебай би палуан атамызға , артыңызға бір белгі қалтырып кецеңыз болмаспа?… деп қолқа салады. бұл талапты палуан атамыз қабыл  алып 20 метырлык  қабақтан жоғарыдағы айтылған тасты жол шетіне  таятып астына  жолдастары ошақ белгі  қоиіп , ұстіне орнатқан екен. немере ағамыз асен қамытпай  ұлына мен 1981 -жыл 25-шылде кұндеры осы апайды бейжынге апәріп  аттандырып  қайтарда ,жемсарыдағы ұйіне  қонақ болып палуан атамыздың тасының тұрған жерын жазып беры пкеттым.1987-жылдары ол кісы  арнаула тасты барып тасты олшетыпты. көлденеңы0.64 метыр, ауырлығы 600 килограм шамасында межелеген. көтеруге ебдейсыз , домалақ, ақ сұры тас. екіншы таста   морида.  быздың ауыл  пакстаннан  көшып қайта келгенде, мориды  бырнеше жыл мекендейды кұндердің бырынде қайын жұрты қарақас руының ұлкендеріне  амандаса барады. әры қарақас жыгіттеры  алдынан шығып    атқосшы болады.70жастар шамасында кезы екен.  кұйеу баласы әпше  қасында болыпты (палуан қызы  зауренің  кұйеуы_)  .сарқайдағы көтерген тасының тұсына келгенде аттан тұсып дамылдапты.  сонда балдыздары ақыл құрап  балуан жездемыздың  картейгендегі  кұшын сынайық  деп,  бұрынғы тасының таяу жеріне ошақ қоиіп ,  таяу жатқан бір тасты көтерып қою ды отінеды.азып-тозып келдым,егделедым, талаптарыңды  қайтармайын деп көрсеткен  торт бұрыш қара тасты екі ылып көтерып  қойған   екен .бұны менің акем мадимен  ұлы зейнелқабден  ұнемы айтып отыратын.
3- тас : баркөл ауданының  жасаң қызыл деген  жерынде . қой қораның  шетіне қарақшыға тык  орнатыпты . көргендер орта бойлы кісының  бойындай тас деседы.
4- тас :моридың ақтас жаңқуыл  деген жерынде . бұл отыз бес жастарында ,яғыни, қару- қайраты  толық  кезынде көтерыпты. шокке н тайлақтай дейды жұрт. бұрынғы моридың тұрсын деген ұйғыр  акімы  бырлыкте қыдырып алым-берым мал саудасын ыстеп жұргенде көтерып  қойғандығын көзы тырысіне дейын аңгіме етыпты.
5-тас : шыңгіл  ауданының  секпылтай  шаңқанға  жұретын жолдағы ат  шығар кезеңындегі  мықтың ұйіне таяу жерынде домалақ ақ тас .ең соңғы тас.1958-жылы «зор секіру » кезынде тоған қазу барысында, тоған тағанынан шыққан тас . осы тасты жыгіттер  арықта н шығара алмай абыгер болады. сол кезде  тоғанды басқәріп жұргендер ,  палуан атамызға осы тасты  шығәріп берсеңыз ,  сызды осы еңбектен  шығәріп  жыберемыз , бір қайрат көрсетыңыз деп қолқалайды ,сол кезде қартаиіп,89 жасқа келген палуан атамыз  тауекелге  мынып , тасты көтерып тоғанның жағасына  шығарады. зорланып кеттым,  қызыл иегімнен қан шығып кетыпты  депты.

соңғы соз

Балуан атамыздың  арыстағы палуандығы  мен көтерымдык кұштеры  жонынде  бұрынғы жазылымдардан  тың жаңа мазмұндарды , орны ауысқан  анық жазылмаған бастан кешкендерінің басты жақтарын шежыреге  қолайлы болу ұшын  осылайша сараптап қысқартып жаздым. бұрынғы  « шақабай шежыресындегі » жазылған  « арнауға » қарата  ұрпақтары атынан сенімдылык былдыремын.
алла  алдағы  ойымызға  жол берсе , шақабай ұл қыз жұрағаттары қолдау былдырсе , кесек тұлғалы  еңбегіның тарихынан орын алатынына сенімыз бар.
жоғарыдағы ескерткенімыздей, бір жарым ғасырлық  бір ыры тұлғаның бастан кешкендерын нақтылы  уақыттарымен қағаз бетіне тұсыру жадағай ыс емес.  оқырмандардың дұрыс тұсыныкте болуын кішпейылдыкпен отінемын.

2003-жылы 27-ақпан «шыңгіл »