«Елім-ай» — елдiк шежiресi

Тәуелсіздікпен бірге халқымызға қайта оралған есімдердің бірі – Қожаберген жырау есімі.
Қожаберген Толыбайұлы – өз заманында сан қырлы талантымен танылып, қазақ халқының ерекше құрметіне бөленген аса дарынды мемлекет қайраткері, үш жүз қолының сардарбегі болған асқан батыр қолбасшы, Әз-Тәукенің тұсында қазақ мемлекетінің нығаюы мен дамуына өлшеусіз үлес қосқан ірі саясаткер, Бұқар жырауға ұстаз болған теңдессіз сөз зергері, Абылайға кеңес берген көреген би, өзінің ақындық және батырлық мектебін қалыптастыра білген ұлт қаһарманы.

Халқымыздың ХVІІ – ХVІІІ ғасыр­лардағы аласапыран арпалысқа толы өмірінің тұтас трагедиялық панора­ма­сын жасаған «Елім-ай» жыры, «Елім-ай» күйі, «Елім-ай» әні – Қожаберген жырау­дың төл шығармалары. Қожаберген бабаның ақындық мек­тебіне Бұқар жырау, Дәстем сал, Ақ­тамберді, Үмбетей, Тәтіқара, Махамбет, Сегіз сері сияқты дауылпаз ақындар қа­тарын жатқызсақ, батырлық мекте­бінен ерлік жорықтарда баба жолын үлгі тұт­қан халқымыздың арыстан жүректі ұл­дары Бөгенбай, Бақсары, Жәнібек, Ақпан­бет, Асқап, Жанай, БалтаКерей Тұрсын­бай, т.б. батырлар легін көреміз.
Осындай алып данамыздың, асыл бабамыздың есімі өткен ғасыр соңына дейін неге аталмай келді? Тереңдей үңілсек тағы да сол Ресей саясатының сал­қынын аңғарамыз. Өйткені сол за­­мандағы орыс саясаткерлерінің бір­ді-бір­ге айдап салатын, араағайын болған­сып, отқа итеретін сұрқия сая­са­тын Қожабергендей ашық сынаған адам болған жоқ. Бұл туралы академик Манаш Қозыбаев: «Қожаберген баба орыс империясына ашық қарсы, оның «Елім-айы» – империяға қарсы туынды. Онда ол орыс империясы қалмақтарға қару сатты, қолдады деп айыптайды» дей келе, отаршылық кезінде Қожаберген жырау туралы ешкімнің ауыз аша ал­мағанын, тіпті кешегі кеңес өкіметінің тұсында компартияның қабағынан сескенген Сәбит Мұқанов пен Ғабит Мүсіреповтердің де бұл тақырыпқа бел­сеніп кірісе алмағандығын айтады.

Әдетте, тарихи тұлғалар туралы шын­дықты қалпына келтіру барысында біз атаулы адамның іс-әрекеттері мен ерекше қызметі, өмір жолы жайлы оның өз тұсындағы замандастарының сөзде­рі­нен дерек іздейміз. Қазақ сахарасында мұндай дереккөз иелері ақын-жыраулар болғаны анық. Өйткені жазу-сызуы кең қанат жаймаған дала төсінде шыншыл ақпарат ауыздан-ауызға таралды. Бар­лық тарихи деректер, шежірелер ақын-жыраулардың жыр-дастандарында қам­тылды. Осы тұрғыдан алғанда Қожа­берген жыраудың «Елім-ай» дастаны сол қиын замандағы тарихи шындықты қалтқысыз бейнелеген теңдессіз жәдігер деп қарағанымыз дұрыс. Мұнда сол кез­дегі заман қасіреті ғана емес, Қожабер­ген жыраудың өз өмірі, болмысы, талан­ты, ақындығы мен батырлығы, көсемдігі, кө­регендігі, ұлтшылдығы туралы толық мағлұмат берілген. Сондықтан бүгінгі күнде осындай дана бабамыздың тарих­тағы орны мен қайраткерлік тұлғасы­на күмәнмен қарау орынсыз. Өйткені Қожаберген жырау өзі туралы өзі айтып кеткен. Өзгелердің ол туралы айтқаны да жеткілікті. Мысалы, Бұқар жырау, Дәстем сал, Сегіз сері, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, т.с.с. алғыр ойлы ақиықтар Қожабер­ген есімін жырға қосқан. Оның ерлігі мен талантына тәнті болған.

Жоғарыда айтып өткеніміздей, Қо­жаберген жыраудың ақиқат шындығы оның өз сөздерінде жатыр. Тағы да ака­демик М.Қозыбаевтың пікіріне сүйе­нетін болсақ: «Дауылпаз Қожаберген – дүлдүл тарихшы. Біріншіден, тек «Елім-ай» дастанында ғана бүкіл дәуір­ді суреттейді. Жоңғар империясы­ның дәуірлеп, күшею себептерін ашады. Екіншіден, жоңғарлардың орыстар мен қытайларға арқа сүйегенін көрсетеді. Орыс империясы өзіне көрші қазақ елін тұқыртып, жоңғарларға кіші зең­бірек жасауды үйретіп, құтыртып, екі түркітілді халықтарды өзара қырып са­луына мүмкіндік жасағанын ғажайып суреттейді. Үшіншіден, түрікпен, Қоқан, Хиуа, Бұхардың қазақ еліне деген қас­тандық саясатын, өзбек пен тәжіктің жаттығын әшкерелейді. Төртіншіден, Әз-Тәукеден кейінгі қазақ хандығын­да болған текетірес, бақталас берекесіздік­тің бетпердесін ашады. Бесіншіден, ақ­табан шұбырынды қалай болды, халық қалай, неге тозды деген сауалдарға жауап береді».Академиктің бұл пікіріне қосарымыз: Қожаберген жырау «Елім-ай» тарихи жырында 1723 жылғы үлкен апаттың тек қазақ халқына ғана емес, әрі туысқан, әрі көрші ноғай, қарақалпақ, қырғыз, Шалабай башқұрттары, Сібір татары халықтарына да кенеттен келген зор қасірет екенін ашық та дәлелді түрде баяндайды.

«Қожаберген жырау» кітабының құ­растырушысы С.Жұмабаев кітап соңын­да берілген түсініктемеде нақты ғылы­ми деректерге сүйене отырып, төмендегідей бұлтартпас мысалдар келтіреді: «Қожа­берген ақынның «Елім-ай» дастанын дұрыс та жоғары бағалаған көрнекті, біл­гір адамдардың бірі – халқымыздың әске­ри қайраткері, білімпаз да аса дарын­ды, қадірлі жазушысы, атақты батыры, есі­мі әлемге әйгілі Бауыржан Момышұлы: – Керей Қожаберген жыраудай бұрынғы-соңғы өмір сүрген қазақ ақындары­ның бірде-біреуі қазақ жұрты жерінің көлемін, шекарасын айқындап берген емес. Ол кісінің «Елім-ай» жыры – әске­ри дастан! Жас бала кезімде оны әншілер­дің аузынан талай рет естіп едім. Шір­кін, сол әскери дастан қайда бар екен?– деген болатын. Ал қазақ халқының аса көрнекті ғылым қайраткерлерінің бірі, тарих ғылымының докторы, профес­сор Ермұхан Бекмаханов: «Көшебе ке­рей Қожаберген ақын Толыбайсыншыұлы­ның «Елім-ай» дастаны – тарихи эпопея­лық жыр. Әрі сол «Елім-ай» ерлік хиссасы­ның бірінші бөлімі – 1723 жылғы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» атан­ған ірі апаттың суретін ел көзіне елестет­кен бірден-бір тарихи құжат!» деп тұжы­рып еді. Осы мазмұндас бағаны академик-жазушы Ғабит Мүсірепов, академик Әл­кей Марғұлан, академик Ақай Нүсіп­беков, тарих ғылымының докторлары Бек Сүлейменов пен Төлтай Балақаев­тар да кезінде шегелеп айтқан еді».

Жыр басында өзіне дейінгі тарихта жоңғар-қалмақтардың қайдан шығып, қайдан келгендігін саралай келе, олардың соғыс жорықтарын Алтай, Тарбаға­тай өңірінен бастағанын, жолдарындағы Сағай, Меркіт, Оңғұт, Боржіген, Бара­бы, Барын, Ескер, т.б. татар тайпаларын, қырғыздың шор, тұба, хас, саха елде­рін аяусыз қырып, Түмен, Том қалалары­ның тұрғындарын қызыл қанға бояғанды­ғын тілге тиек етеді. Осы тұста автор жоң­ғар мемлекетінің әскери күші неліктен артқандығын, неліктен өзі қатарлы ел­дерді жау көріп, баса-көктеп келгендігін зерделеп, оның басты себептерін ашу­ға тырысады. Қожабергеннің пайым­дауынша, жоңғарлар сол заманда адам­дық мораль, этика тұрғысынан да, әдеп, өнер, білім жағынан да өзгелерден көп кейін қалған ел еді. Олар ХVІІ ғасыр со­­ңындағы халдан Бошохтың тұсында орыстармен және қытаймен ауыз жаласып, соғыс өнерін игере бастайды. Орыстар­ға да керегі сол еді, Алтай аймағы мен ба­тыс Сібірді мекендеген түркі халықтарын
өз жерінен ығыстырып шығарудың оң­тайлы жолы табыла кетеді. Жоңғарлар­ды арнайы шақырып, арқасынан қағып, ақыл айтып, зеңбіректермен қарулан­дырып, өзі тектес халықтарға айдап са­лады. Жоңғарлардың ұзақ жылдарға созылған шапқыншылық жорықтары осылай басталған. Бұл соғыстың бар­лық кінәсі орыстың ашкөз саясатын­да жатқанын Қожаберген аяусыз шенейді.
Сібір татарлары Ресей атқамінерлері­не хат жолдап, елші жіберіп, көмек сұра­ған. Қалмақтарға тыйым салуын өтінген. Орыс саясаткерлері болса, татарлардың салық төлеуден бас тартқанын желеу етіп, қалмақтарды одан сайын айдап салған. Нәтижесінде, Сібір татарлары адам айт­қысыз қырғынға ұшырап, елінен, жері­нен безіп, Омбы өзені жағасындағы ке­рейлерге келіп паналайды. Арада он жылдай уақыт өткенде, жоңғарлар Ке­рей еліне келіп килігеді. Керейлерге шап­пас бұрын Сыбан Рабтан орыс пен қытайға мол дүние беріп, олардың білгір маман­дарын жалдап, әскери соғыс қимылда­ры мен қару-жарақтың жетілген түрлерін үйретіп, он жыл дайындалған екен.

Бұл тұста «көрші екі ел» деп Қожа­берген Ресей мен Қытайды айтып отыр. Бақайшағына дейін қаруланып алған жоңғар әскерлері қазақ жеріне ауыз са­лады. Ежелден ат үстінде соғысып үй­ренген Керейдің батыр ұлдары қарулы жауға сойыл-шоқпармен, қылыш-най­замен қарсы шабады. Зеңбіректі жауды састырып, бірнеше дүркін тойтарыс береді. Омбы өзені бірнеше рет қолдан-қолға өтеді.
Қазақ жауынгерлерінің жанқияр­лық ерлік істері Қожаберген жырау сөзі­мен кеңінен суреттеледі. Керейлер мекен­деген Сібір жерінің әрбір төбесі, әрбір өзен-көлі үшін кескілескен ұрыстар болғанын аңғартады. Қарастырылып отырған жырда жер-су, тоғай-төбе сияқты географиялық атаулар көптеп кездеседі. Жырау солардың әрбірін тәптіштей айтады. Бұл көркемдік әдіс келешек ұрпаққа тарихи шындық толық жетсін деген ниеттен туындаған болса керек.

Дастанды оқып отырғанда тағы бір аңғаратынымыз, Тәуке хан тұсында қа­зақ елшілерінің қару-жарақ сатып алу мақсатында Ресейге барғандығы туралы деректер. Бірақ жоңғарды әдейі айдап салып отырған орыстар келісім бермей­ді. Қытай мемлекеті де қару беруден бас тартқан. Қарулы қалың әскерге найза, қы­лыш, садақпен қарсы барған қазақ қо­лы аяусыз талқандалып, амалсыз ше­гі­нуге мәжбүр болады. Зеңбіректен ты­нымсыз оқ жаудырған қалмақтар қа­зақтарды күн сайын қырып отырып, арқаға, оңтүстікке қарай ығыстырып кете барды. Ал ойындағысы орындал­ған орыс саясаткерлері босап қалған жер­лерге мұжықтар мен әскерилерді ер­кін қоныстандырып, бекіністер салып жат­ты. Өзгенің қолымен от көсеп, жазықсыз халықтарды қынадай қырып, жер беті­нен із-түзсіз жойып жіберуді ашық мақ­сат еткен Ресейдің қанқұйлы қарақшылық саясаты бүгінге дейін айтылмай келді. Өзінің бір адамын шығын етпей, бүткіл Сібірді, оның ішінде алты алаштың ата-қонысы болған Түмен, Том, Омбы, Ор, Челябинск, Орынбор, Қорған, Бар­науыл қалаларын маңайымен қоса өз менші­гіне айналдырған орыс отаршылары ақиқат­ты қайдан қаласын?! Сол шындықты шырқырата айтқан Қожаберген жырау­ды орыс саясаты қалай жақтырсын?! Ақ патшаның тұсында да, кеңестік кезеңде де Қожаберген жыраудың аты аталмағанының басты себебі осында жатыр. Қожаберген Толыбайсыншыұлының «Елім-ай» дастанынан өзге де қалдыр­ған мұрасы мол. Сан қырлы талант иесінің ерлікке толы өмір жолы мен қа­зыналы шығармашылығы келешектегі «Қожабергентану» ісінің сарқылмас көзі боларына сеніміміз мол.

aikyn.kz