Бұл жайлы айтпас бұрын, Сәкен Сейфуллин революциялық күрес жолына қалай келді?- деген сауалға жауап іздеп көрейік.

Патша тақтан түскенде ол тарих доңғалағының кері айналмайтынын, қоғамға түбегейлі өзгеріс керек екенін тез ұғынды және тәуекелдің «жел қайығына» мініп, отаршылдық қамытын сыпырып, қоғамдық құрылысқа төңкеріс жасауға белсене кірісті. Қазақ халқының рухани және экономикалық құлдықтан босану идеясы, қазақтың өз ішіндегі қанаушы таптың озбырлық құлық-қылықтары, қазақ оқығандарының екіге жарылуы Сәкенді езілген қалың бұқараның жанашыры, жоқтаушысы болуға итермеледі.

Осы орайда Сәкен Сейфуллиннің алашордашыларға не себепті сене алмағандығының бастауына себепкер болған бір оқиға жайлы 1916 жылы Ақмола Земуправында қызмет атқарған Құсайын Қожабердіұлының естелігін келтірейін: «Біз Сәкен екеуіміз Ақмола көшесінде келе жатқанбыз. Шаңдатып, қатты екпінмен 3 ат жеккен пәуеске қасымызға жақындады. Бұл Омбыдан Алаш комитетіне мүшелікке адам қабылдап жүрген өкілдер екені «пәуескелетуінен-ақ» белгілі болатын. Сәкен маған бұрыла: «Атын «алаш» атап, ата-баба аруағын шақырған мына партияға кірсек, бізге қызмет берер ме екен?» – деді. Мен жолға шығып, жақындап қалған пәуескені тоқтатуға ұмтылдым. Сәкен орнында тұрып қалды. Пәуескеден секіріп түскен Мұхтар Саматовқа Сәкеннің айтқанын жеткіздім. Мұхтар: «Қойшы сол кекірді, ал сендей оқыған жігіттер бізге керек, онсыз да кешігіп келе жатырмын жүр, – деп мені пәуескеге мінгізіп алып кетті. Сәкен сол орнында сілейіп қала берді. Іле Сәкен Совдеп құрды, сол бетімен алашқа да, маған да бет бұрған жоқ. Алаштықтардың қауіпті істерінен қорқып, (большевиктерді жақтаған қазақтарды аяусыз жазалағанын көзімен көргенін айтып отыр – С.Н.) көп ұзамай мен де алаш партиясынан шықтым. 1918 жылы алашорда мен орыс-казактар Омбыдан келген Анненковтың отрядымен контрреволюциялық төңкеріс жасап, партиядан шыққан мені де абақтыға жапты. Ақмола түрмесінде Сәкенмен бірге отырдық. Мен Сәкенге ештеңе айта алған жоқпын, ол сұрамады. Осы жасқа келгенше Сәкенге жасаған опасыздығымнан өзімнен-өзім ұялып келдім. Сәкен содан бастап маған сенген емес». Бұл естелікті 1964 жылы Сәкен Сейфуллиннің 70 жылдығында халық алдында сөйлеп, «бүгін ар-ұжданым алдында тазарып отырмын» деген Құсайын Қожабердіұлы, кейін журналист Асан Жұмадилдинге де айтып, артында қалдырды.

Бұл – Омбыдағы «Бірлік» ұйымын құрысқан, талай Сібір кештерін бірге өткізген досы Мұхтар Саматовтың бір сатқындығы. Ол – Сәкеннің «Жолдастар», «Ұланға», «Жігіттерге» қатарлы өлеңдерін арнаған досы еді.

Сәкен осы досының екінші сатқындығымен «пантюркист, ұлтшыл» атанады. Бұл жайлы кезінде сәкентанушылар жазған. Ол – Сәкеннің «Европа-Азия» өлеңін Ресейден келген партияның өкілі Е.Ярославскийге аударып арандатуы еді Мұхтар Саматовтың. Соның салдарынан Сәкенді «пантюркист, ұлтшыл» деп айыпталып, өмір бойғы қуғындалудың басы осыдан басталды.

Мұхтар Саматовтың үшінші сатқындығын Сәкен (1918) білмеуі де мүмкін. Бұл жайлы «Тар жол, тайғақ кешу» романындағы мына бір сұқбатқа назар аударайықшы:

Тергеуші:

— «Манап Шамиль» деп қол қоятын сіз бе?

Сәкен:

— Жоқ.

Тергеуші:

— Омбыда сізбен бірге оқыған біздің бір адам «Шамилді» Сіз деді ғой… Ал енді осы мәселеге қатысты Ақмола қаласында толтырылған протоколға қысқаша тоқталайын.

Алашорда мен Колчак одақ құрып, Ақмолада контрреволюция жасағанда «Общество» алғашқы жиналыстарын «Прогресс» сарайында өткізіпті (1918 жыл). Қатысқандардың саны – 39. Күн тәртібінде қаралған мәселе: 1) Совдепті таратып, орнына Облуправтың басшысын сайлау, Земство мекемесін қайта құру, басшыларын сайлау; 2) Ақмола түрмесінде жатқан тұтқындарды жазалау. (Госархив Омской области, Ф. 284, оп. 1, д. 104. Лл 1-8. Именной список №3420; Журнал №3419.Заседание 31 июля, 1918. Ф. 346. Оп. 2, д.47, лл 4,5,6).

Осы бойынша Облуправтың председателі болып П.Н.Дорохов сайланды. Оның 2 орынбасарын сайлау дау туғызады. Дорохов өзі сайланып алған соң, орынбасарлыққа тәжірибелі мамандарды Мәскеуден алдырамын деген сөзіне жиынға қатысушы Ережеп Итбаев (1873-1930) қарсы екенін білдіреді. Ережеп өз сөзінде: «Ақмоланың басым тұрғыны қазақтар, неге бір орынбасары қазақтан сайланбайды? Земуправты саясатқа айналдыруға болмайды. Мен жыларман жағдайда тұрмын» – деп қызуланады. Ал Мұхтар Саматов өзін мүшелікке алып, сенім білдіргендеріне алғыс айтаумен шектеледі. Бұдан ары қаттамада; Ялымов 3 шар дауыс алып, өтпей қалғандығы жайлы айтылса, ең ұзақ сөйлеген Әбдірахман Оразаев болды делінген. Ол өз сөзінде: Түркістанда большевиктермен соғысқанын, оның басына большевиктер бір миллион рубль тіккенін, қашып келгенін, бұрында патша жандармерясына адал қызмет қылғанын, сенімдерін ақтайтынын айтқан екі беттей сөйлеген сөзі толтырылған. Осы жиын барысында екі орынбасар сайланбай, бірінші мәселе толық шешілмей, кейінге қалдырылады. Ал тұтқындарды аяусыз жазалау мәселесіне келер болсақ. Қаттамада 200 тұтқынның тізімі тіркелген. Оның ішінде Омбыға айдалатын 74-не мінездеме жазылып, қоғамға аса қауіпті, атылуға тиіс 15 адамның ішіне Сәкен де кіргізіледі. Жоғарыда протоколда жиынға қатысқан 39 адамның бірі Мұхтар Саматов та осы тізімді жасағандардың бірі. Сонда Сәкен кешірімшіл ме? Әлде өзіне мінездеме жазып жатқан досының қылығынан бейхабар ма?

Алашорда мен Колчак құрған «обшествоның» Омбыға жіберген мәліметінде тек Ережеп Итбаевтың ғана аты бар. Онда қазақтарға сенім білдіруге болмайтындығы жазылған. Обществоның қалған құжаты «Журнал және протоколдары» Омбыда жазылған. Обшествоның жиынында екінші құрылтайдың өткізілетін уақыты белгіленбеген. Тек, алашордалықтарға «құрылтайды кейін өткіземіз» деп уәде береді. Алайда бұл ауызбен берілген уәде созбұйдаға салынада да, ақыры екі жақты келісімнің екінші құрылтайы сол бойы өткізілмегенін бұл құжаттардан да байқауға болады.

Общество лауазымды қызметкерлерінің құрамында қазақтардан Мұхтар Саматов, Смағұл Садуақасов қана жүргені жиналыс протоколында көрсетілген. Ал қалған қазақтардың есімдері тіркелмеген. Себебі олар саяси сенімсіз адамдар деп қарастырылған болуы керек.

Омбы Мұғалімдер қоғамына қарасты, бұратана ұлт өкілдерінің мұғалімдер қоғамына 1919 жылдың 1 январында жазған өтініші бойынша делопроизводитель қызметіне Жанайдар Садуақасовтың қабылданғаны жайлы протокол көшірмесінде комиссия мүшесі М. Саматовтың қолы қойылған. Алайда, Жанайдар Сәдуақасов жұмысқа кіріспей тұрып, Сәкенді түрмеден босату үшін құжат дайындап, Омбы абақтысында жатқан Сәкен Сейфуллинді Колчак тырнағынан құтқарады. Сонда кім дос, кім қас?

Сәкеннің алдында Совнарком председателі Радус-Зенькович тұсында үкімет мүшелерінің ішінде 4-5 қана қазақ болғаны белгілі. Сәкен Ресейде өткен Партияның ХІІ съезінде Лениннің «Ұлт мәселесі» жөніндегі баяндамасын қолма-қол жергілікті ұлттан шыққан кадрларды көтеру керек деп бұра тартып, 1923 жылы Совнарком құрамын қазақтандырды. Ал «алашорда» деп жік туғызбағаны үкімет құрамынан көрініп тұр. Соның ішінде Мұхтар Саматов Совнаркомның (1923-1925) азық-түлік комиссары болып тағайындалған.

Кезектен тыс өткізілген пленумда Мұхтар Саматовтың: «Павлодар, Семей, Қарқаралы өңірлерінде кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізудің қажеті жоқ» деген сөзін Әліби Жангелдин сынағаны протоколға түскен. Сондай-ақ, 1925 жылы осы өңірлерде кеңсе істері қазақ тілінде жүргізілуіне кедергі келтіріп отырғаны жөнінде Сәкен орнына тағайындалған Нығмет Нұрмақов та мәлімдеме берген. Және осы жылдан бастап қазақ тілі қолданыстан ысырыла бастады. Сонда қазақ тілі Сәкенге ғана қажет болғаны ма? Кім қай ұлттың мүддесін көздеді? Әлде алаш деген ұлт я мемлекет бар ма еді?

Халық ауыз әдебиетін Омбы кезеңінен бастап жинап, зерттеумен айналысқан, А. Затаевичке 20 шақты ән жаздырған Мұхтар Саматов өзі құра алмаған алаш мемлекетінің орнын басқан, Қазақ республикасына ат салысуға неге енжар қарағаны беймәлім болғандықтан, кінәлаудан аулақпыз. Бірақ, Сәкендей қайраткерді «большевик партиясын жақтадың» деп өлімге қию азаматтыққа сыймас.

Қазір кім қай партияда жүрген жоқ. Бәрінің мүддесі қазақ халқының болашағы емес пе еді? Қазақтың біртуар оқыған азаматтарының бірі Мұхтар Саматовтың мұраларын іздестіру бүгінгі ұрпақтың міндеті. Себебі, халықтан өткен сыншы жоқ. Оның еңбегін жарыққа шығарар, халық игілігіне айналдырар кез жетті. Қазір түзу жолда адасып жүргенде, бағыт-бағдары сағым қоғамда сүріну де, жолдан таю да болды. Оған Абайша айтқанда, олар өмір сүрген алмағайым «заманы виноват» (37 қара сөз).

Сапиянова Назгүл

Сәкен Сейфуллин мұражайының ғылыми қызметкері

«Алты Алаш» ақпарат