BAQ.KZ – Ерлан Тынымбайұлы – саясаттанушы немесе саясаткер ғана емес, спортқа да қатысы бар тұлға. Жақында Астанада аралас жекпе-жектен 75 мемлекеттің өкілдері қатысқан үлкен турнирді ұйымдастырып, өткізді. Осы жарыстың қорытындысын және жекпе-жек өнерінің төңірегіндегі мәселелерді білу үшін Ерлан мырзаны әңгемеге тартқан едік.

 – Ерлан аға, алғаш рет Астанада ММА-ден Азия чемпионаты мен Файткард M-1 Challenge 48 («Номадтар айқасы») турнирін өткіздіңіздер. Осы жарыстың ұйымдастырылу жағына тоқтала кетсеңіз…
– Бұл жарыс Қазақстанда алғаш рет ұйымдастырылды. Азия чемпионаты мен M-1 Challenge 48 турнирі еліміздегі аралас жекпе-жектің дамуына айтарлықтай серпіліс бергені айқын. Осыған дейін клубтарымыз әр түрлі деңгейдегі жекелеген сайыстар өткізіп жүрді. Бірақ дәл мұндай кең көлемде ұйымдастырылған емес. Бұл біз үшін жаңа бір белес болды. Жалауын тұңғыш рет желбіреткен Азия біріншілігін дүниежүзілік джиу-джитсу және ММА федерациясының (WMMAA) басшыларымен бірлесе отырып, өзіміз ұсынған болатынбыз. Ондағы басты мақсатымыз, Қазақстанды аралас жекпе-жектің орталығы ретінде бүкіл әлемге таныстыру еді. Негізі, өздеріңіз білесіздер, спорттың бұл түрі батыс елдерінде қатты дамыған. Соңғы бір-екі жылда сарықұрлықта да ерекше қолдауға ие болуда. Әсіресе, Қытай, Корея елдері бой көрсете бастады. Біз бұл конденцияны ескеруге тырыстық. Жалпы, өткен Азия чемпионаты жігіттеріміздің өзгелермен бірдей тайталасатынын және жаңа биіктерге көтеріле алатынын дәлелдеуге мүмкіндік берді деп ойлаймын.
– Қазіргі кезде жекпе-жек өнеріне халқымыздың қызығушылығы қалай? Қазақстанда бұл спорт түрі қаншалықты сұранысқа ие?
– Халықтың қызығушылығы өте зор. Жалпы, Қазақстан қашаннан жекпе-жек өнерінің әр түрінен өзін дәлелдеген мемлекет. Боксшыларымыз, балуандарымыз болсын, Олимпиада ойындарында, әлем чемпионаттарында үнемі жүлделі оралып жүреді. Сондықтан да қазақ жігіттерінің аралас жекпе-жекке бейім келетіні ешқандай құпия емес. Бір жағынан, ММА жігіттердің өздерін танытатын, қазақ спортының деңгейін көрсететін жаңа бір сала деп білемін. Жақында Америкаға саясаттану мамандығы бойынша барғанымда ол жақтағы халықтың ықыласын байқадым. Әлемге танымал ESPN «Fox Sports» секілді арналар күндіз-түні көрсетіп жатыр. Мұхиттың ар жағында аралас жекпе-жектің қамтитын аудтиториясы бокстан асып кетті десем артық айтқаным емес.
Өздеріңіз байқаған шығарсыздар, біз қазіргі кезде ММА-дің екі түрін дамытып жатырмыз. Бірі – кәсіпқой. Екіншісі – әуесқой. Астанада өткен шараның айырмашылығы да осында. Мұнда Азия чемпионаты әуесқой болса, M-1Challenge 48 кәсіпқой формаға сәйкес жасалынған. Егер әуесқой спортшы өзінің мүмкіндігін толық көрсетем деп жатса, онда оған кәсіпқой рингке шығуға да көмектесуіміз қажет. Мысалы, өңірлердегі спортшылардың көбі күндіз жарыстарға қатысады да, кешке қарай базарларда арба сүйреп немесе бір мекемеде күзетші болып жүреді. Өйткені ер-азамат болғаннан кейін отбасын асырау қажет. Міне, аралас жекпе-жектің кәсіпқой түрін дамытудағы басты мақсатымыз осында. Егер сол жігіттеріміз кәсіби түрде айналысып, қаржылай табыс тауып жатса керемет емес пе? Жалпы, аймақтардағы талантты жігіттерді қолдауымыз қажет. Оларға қаржылай, мединциалық, әдістемелік, әлеуметтік жағынан да көмектесуге тиіспіз.

– Негізі, біздің жігіттер көбінесе кәсіби емес, әуесқой деңгейде белгілі бір жетістікке жеткенді жақсы көреді. Сіз айтқан Америка, Еуропа елдері керсінше көп қаржы төлейтін кәсіпқой спортшы болуға асығады. Ендеше, қазақ жастарын осыған қалай икемдей аламыз?
– Біз осы олқылықтың орнын толтыру үшін кәсіпқой форматқа көбірек мән беріп жатырмыз. Соған байланысты арнайы түрде «King» деген компания құрдық. Мақсатымыз, чемпионаттар өткізу арқылы дарынды жігіттерді іріктеп, кәсіби командаға қабылдау. Бұл клубта тек жекпе-жек өнерін ғана емес, өзге де спорт түрлерін қамтыдық. Оларды дайындайтын арнайы бапкерлер жұмыс істейтін болады. Қысқасы, қазақ жастарын халықаралық аренаға шығару керек. Бұл енді жоғары деңгейдегі дайындықты қажет етеді. Жақында Азия чемпионатын өткізгенде көп нәрсені байқадық. Қазақ жастары талантты, бірақ кәсіби дайындық жетіспейді. Сол үшін соңғы үш жылда қайта-қайта семинарлар өткіздік. Америкадан, Жапониядан мамандар келді. Грекия ұлттық құрамасын жаттықтырған голландиялық Мишель ван Райт келіп, бірнеше рет өз тәжірибесін бөлісті. Сондай-ақ биыл Федор Емельяненконың спарринг-серіктесі, аралас жекпе-жектен бірнеше дүркін чемпион Радмир Габдуллин де шеберлік сабағын өткізді. Қазіргі кезде әдістемелік, техникалық жағын жетілдіруді ойластырудамыз.
– Жарнама мәселесімен кімдер айналысты? Жалпы, жарнамаға қаншалықты мән бердіңіздер?
– Жарнамаға өте көп көңіл бөлдік. Билеттің қымбаттығына қарамастан бізге халық өте көп келді. Әдетте мұндай кештерде жекпе-жек саны оннан аспайды. Ал біз екі жарысты бірге өткізгендіктен, халық 15 кездесуге куә болды. Келген көрермендер бәсекелердің ұзаққа созылғанына қарамастан, соңына дейін табжылмай отырып тамашалады. Белсенділігі де өте жоғары болды. Шынын айтқанда, бұл жарысты ешқандай қолдаушысыз өткіздік. Демеушілер болған жоқ. Бірақ «Қазспорт» арнасы мен әлеуметтік желілерде ақпарат көпшілікке тез тарады. Жалпы, менің бір байқағаным, бізге спорттық инфроқұрлымды дамыта беруіміз керек екен. Халыққа жедел түрде хабар таратып отыруды қарастыруымыз қажет. Спорт – жарнама – ақпарат бір-бірімен тікелей байланысты, бір-бірінен ажырағысыз тұтас дүние секілді. Өйткені әрқайсысы өздігінен жеке-жеке дами алмайды. Бұл жерде белгілі бір жүйе болуы тиіс.
– Бәлкім, еліміздегі спорттық арнадан арнайы бағдарлама ашу қажет шығар?
– Әрине, ондай да жоспарымыз бар. Америкадан келгеннен бері осы жағын ойластырып жүрмін. Қазіргі кезде реалти шоу форматында ұйымдастыруды қолға алсақ деп отырмыз. Мұндай жобалар «Боец», басқа да әлемдік танымал телеарналарда бар. Спорт жанкүйерлері аралас жекпе-жекті тек арнайы кештерде ғана емес, күнделікті телеарналардан да қарай алады. Онымен айналысатын спортшыларды жақынырақ білетін болады.

– WMMAA құрметті президенті Федор Емельяненко баспасөз мәжілісінде Қазақстанның жекпе-жек өнерінен Азия құрлығындағы ең тегеурінді мемлекет екендігін атап өтті. Жақын арада әлемдік деңгейде айқаса алатын жұлдыздар пайда болатындығын да айтты. Қазіргі кезде осындай деңгейге көтеріле алатын спортшыларымыз бар ма?
– Мен спортшылардың есімдерін атамай-ақ қояйын. Өйткені алда әлі де істелетін үлкен жұмыстар бар. Елімізде халықаралық жарыстар енді ғана өткізіле бастады. Сондықтан спортшыларымыз өздерінің мүмкіндіктерін толық көрсете алған жоқ. Мұндай шаралар мейлінше жиі өтуі керек. Былтыр 4-5 аймақ болса, биыл бұл сан 2-3 есеге өсті. Сондықтан аймақтарда істелетін жұмыстар жетерлік. Біздегі мақсат – өңірлердегі таланттарды тауып, соларға жол ашу. Әлгінде айттым, біздегі жігіттер өте талантты. Бірақ әлі кәсіби деңгейге жетпеген. Егер жақын арада осы жағынан жұмыс істесек, қазақ жігіттерінің өздерін әлі талай-талай мойындататынына сенімдімін.

– Азия чемпионатынан Қазақстан алты салмақтың үшеуінде чемпион атанып, командалық есепте бірінші орын алды. Сарықұлықта Қазақстаннан өзге қай елдің спортшыларын мықтылардың қатарына жатқызасыз?
– Азия елдерінен қазіргі кезде Корея көзге түсе бастады. Дегенмен олар әлі халықаралық деңгейде аса жоғары жетістікке жете қойған жоқ. Бірақ алған бағыттары дұрыс. Егер осы жолды жалғастыра берсе, белгілі бір деңгейге көтерілетіні анық. Сондай-ақ Қытайды айтуға болады. Қытай – алып мемлекет. Бір миллиардтан астам халқы бар елден мықты-мықты спортшыларды іріктеп алу қиын емес. Күзде ресми түрде бірінші Қытай чемпионаты өткізілмек. Біз соған арнайы қатысып, аспанасты елінде ММА спорты қалай дамып жатқанын көрмекшіміз. Себебі, болашақта олар бізге қарсылас атануы бек мүмкін. Бұл екеуінен бөлек, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан секілді көршілес аймақтардың спортшылары да талантты.
– Астанада ММА-дің офисін салу туралы ұсыныс айтылды. Осыны жүзеге асыруға біздің мүмкіндігіміз бар ма?
– Бұл тек ұсыныс қана емес, оның кеңсесі, бұйырса, Астанада ашылады. Бұл бастама Мәскеуден келген Федор Емельяненко және дүниежүзілік ММА ассоциациясының президенті Вадим Финкельштейнмен болған келіссөзден кейін мәлім болды. Сондай-ақ Қазақстанның ММА федерациясы Азия ММА федерациясының қызметін қоса атқаратын болады.
– Қазіргі кезде спортшылардың алаңсыз жаттығуына қаншалықты көңіл бөлініп отыр. Жаттығу залдары жеткілікті ме?
– Әрине, жеткіліксіз. Аралас жекпе-жек өнерінің өкілдері қазіргі кезде бокс, дзюдо, таэквондо өнерінің спортшыларымен бірге дайындалуда. Өйткені ММА спорт түрі ретінде біздің спорт агенттігі тарапынан тек өткен жылдың маусым айында ғана мойындалған болатын. Агенттіктің спорт түрі ретінде бекітуі үшін көп жұмыс істеуге тура келді. Бізге арнайы залдар өте қажет. Болашақта шешіле жатар деп үміттенеміз.

– Күзде Беларуссияда әлем чемпионаты өтеді екен. Осы жарысқа кімдер барады? Бұл үшін Қазақстанда іріктеу сайыстары жүргізіле ме?
– Бұл жағын әлі де ойластырып жатырмыз. Жуық арада Қазақстан чемпионатын өткіземіз деп айта алмаймын. Қазіргі кезде құрама жігіттері жаттығу жиындарында жүр. Сол құрама мүшелерін тағы бір дайындап апаратын шығармыз.
– Сіз өзіңіз джиу-джитсу және ММА федерациясының құрметті президентісіз. Осы турнирдің ұйымдастырылуының басы-қасында бастан-аяқ жүрдіңіз. Әдетте, құрметті президенттерді жарыстың бас жағында ғана көретін едік. Соған қарағанда жекпе-жек өнеріне қатты қызығатын секілдісіз…
– Дұрыс байқаған екенсіз, бұл федерацияны құрғаннан бері, 3-4 жыл бойы оның басы-қасында жүрмін. Федерацияның әрі аралас жекпе-жек өнерінің еліміздегі дамуына, жарыстардың жоғары деңгейде ұйымдастырылуына көмегімді аяған емеспін. Әр түрлі стратегиялық жоспарлар дайындадым. Оның жүзеге асуына белсенді түрде араласып келемін. Менің бұл спортқа жақын араласуыма боксқа барып жүрген кездерімде көп жігіттердің қызығушылығын байқауым себеп болды. «Ол жігіттерді болашақта не күтіп тұр? Осы жастардың таланттарын ашу үшін не істеуім керек?» деген ойдан соң білекті түре кірістім.
– Сіздің бала кезіңізде бокс және каратэмен шұғылданғаңызды жақсы білеміз. Қазіргі кезде жаттығу залдарына барып тұрасыз ба?
– Әрине. Менің өзімнің де жекпе-жек өнеріне қызығушылығым бар. Бала кезімде әуелі бокспен, кейіннен каратэмен айналыстым. Бұл екеуі маған қазір де серік. Осыдан 12 жыл бұрын төрт жылда бір өтетін халықаралық турнирдің финалына дейін жеткен болатынмын.
– Ара-арасында достарыңызды спарингке шақырып тұрмайсыз ба?
– Жаттығу кезінде өзімнің арнайы дайындалатын спаринг серіктесім бар. Ал былай, жарнама үшін, біреулерді шақырған емеспін.
– Отбасыңызда спортпен айналысатын немесе оған деген қызығушылығы басым балаларыңыз бар ма?
– Ұлым Бекназар мен секілді дәстүрлі каратэмен айналысады. Биыл 14 ақпанда үшінші рет емтихан тапсырып, тағы бір деңгейге көтерілді. Яғни жаңа белбеуге ие болды.
– Соңғы сұрақ болсын. Жекпе-жек өнерінің саясаткерлерге пайдасы бар ма?
– Тек саясатта емес, күнделікті өмірде де пайдасы зор. Ер жігіттің өзін-өзі тануына, рухының биік болуына аса қажет. Кейбір ата-аналар балалары спорттың бұл түрін тандаса, көшеде төбелесіп қалады деп ойлайды. Бұл дұрыс емес. Қайта жекпе-жекпен айналысқан адам өзінің кемшіліктерімен күресуді үйренеді. Ішкі қуатын, мүмкіндігін көрсетудің бір жолы деп түсінеді.
– Әңгімеңізге рахмет!

Бек ТӨЛЕУОВ,
«Sport».