Қазіргі Қытай мен Моңғолия аумағына қарайтын жерлерде қоныстанған қазақтар арасына Абайдың, Шәкәрімнің, Махамбеттің мәйекті туындылары жетпей жатқан тұста, Ақыт Үлімжіұлы өз ұлтының рухани көшін бастап, ағартушы ұстаз рөлін атқарды. Сондықтан да, бүгінге дейін Қытай мен Моңғолия қазақтары және осы жерлерден кейінен қоныс аударған Түркия, Еуропа қазақтарының ортасында Ақыт Үлімжіұлының өлең-толғаулары, қисса-дастандары мен арнаулары ұрпақтан ұрпаққа дәріптеліп, сақталып келді.
Ендеше, халқына кемел білімімен өлшеусіз еңбек еткен ғалымның тарихи тұлғасы мен өмір шежіресін көктей шолып баян етіп көрелік.
Ақыт Үлімжіұлы Қарымсақов 1868 жыл ҚХР-ның Алтай аймағы, Көктоғай ауданында дүниеге келеді. Ақыт бала кезінде сауатын ауыл молласынан ашып, хат таныған соң, орыстың жәбірінен Бұқарадан қашып келген, қазақтар Мырзабақа деп атап кеткен түрік ғұламасы Махбубұлладан тереңдеп білім алады. Мол білімді ұстазы араб, парсы, шағатай тілдерін үйретуге ден қояды. Сондай-ақ, талантты әрі талапты шәкіртіне көп үміт артқан ғалым, Қазан, Ыстамбұл қалаларынан басылып шыққан кітаптарды оқытып, шығыс әдебиетімен сусындата бастайды.
Бала күнінен өлең шығарып, бозбала жігіттік шағында ауыл арасында айтысқа түсіп ақындық дарынын аңғартқан Ақыт ендігі жерде ұстазынан алған тағылымды тәлімімен ұшталып, көзі ашық, көкірегі ояу білімді азамат болып қоғамға араласады. 1890 жылы Ақыттың қарым-қабілетін ескерген үкімет адамдары Ежен ханнан және Ресейден келетін хат-чектерді Алтай, Қобда, Зайсан аралығында атпен таситын пошта қызметін атқаруға жұмысқа шақырады.
Бардам отбасыдан шықпаған Ақыт үшін бұл жұмыс алғашында мал тауып, жан бағудың амалы болса да, кейіннен осы қадамы ғылым жолына түсудің, қоғамды танудың, білімін жетілдірудің де даңғыл жолы екенін аңғарады. Ол осы кезден бастап Ресей мен Моңғолия елдерінің қоғамдық жүйесімен танысудан басқа, пошта қызметінде жүріп, әр кезектегі мыңдаған шақырымдық жол сапарында халық ортасынан рухани тағылым жиып, ел болмысын етене тани түседі. Жұмыс қажеттілігіне байланысты моңғол тілін үйреніп, орыс тіл-жазуынан сауат ашады.
Ел аттап, сыртқы әлемге есік ашқан ақын өзінің жазған еңбектерін баспадан шығарудың да жолын тапты. Ақыт саудагер Керімберді Бабаевпен таныстығының арқасында 22 жасында жазған алғашқы кітабын «Жиһанша Тамұз Шаһ Ұғылы» деген атпен 1891 жылы Қазанда бастырады. Осыдан кейін, 1891 жылдан 1914 жылға дейін оның Қазан, Орынбор, Семей, Санкт-Петербург баспаларынан 10 кітабы 17 рет басылып шығады. Олардың ішінде «Жиһанша», «Ахиретбаян», «Сәйпілмүлік — Жамал» дастандары, «Абият ғақидия», «Сейітбаттал Ғазы», «Ишан Махмұд» аталатын кітаптары бірнеше рет жарық көрді. 1898 жылы орыстың түркі тілдерін зерттеуші ғалымы, Қазан университетінің профессоры Н. Ф. Катанов Ақыт шығармашылығы туралы «Деятель» журналында алғаш рет арнайы мақала жариялайды. Ақыттың баспадан шыққан кітаптарының бір бөлімі Қазақстан ғылым академиясының көне кітаптар мен қолжазбалар қорында сақталған екен.
Ақыт Үлімжіұлы 1907 жылы Алтайдан шыққан Лайық, Оразбек қатарлы «Қажышылардың жол бастаушысы болып, бізбен бірге жүр» деген өтінішімен жоспарланбаған, тосын сапарға жол-жөнекей ілесіп кетеді. Олар Семей арқылы Омбыға барып пойызға отырып, одан ары Қара теңізге жетіп кемеге мінеді. Осылайша Меккеге жолы түскен ақын, қажылық рәсімдерін аяқтап, елге қайтпақ болған сапарластарынан бөлініп қалып, жалғасты аралап көруді жөн санайды. Ақыт Араб елдері мен Түркияның мәдени, рухани орталықтары Медине, Құдыс, Ыстамбұл, Дамаск қалаларында болып, білімін жетілдіріп, бұл сапардан еліне араға екі жарым жыл салып қайта оралады. Халқыма жеткізсем деп асыққан ең қымбат қазынасы қоржын толы кітаптары мен осы екі жарым жылда зердесіне құйып алған мол білімі болды. Араб, парсы тілдерін толықтай меңгеріп, араб мәдениетін, жаратылыстану, дүниетану ғылымдарын үйреніп келді.
1912 жылы Ақыт Үлімжіұлы Алтайдағы ел ағаларының шақыруымен Моңғолияның Қобда аймағынан туған жері Көктоғай ауданына қайта көшіп келеді. Алтайға келген соң Ақыт қажы мектеп ашып, бала оқытумен айналыса бастайды. Қытайда тұратын әдебиет зерттеушісі, профессор Әуелқан Қалиұлының айтуынша, бұл білім ордасында арабша хат танытудан бөлек, география, есеп, тарих сабақтарын қосып оқытылып отырған.
«Ақыт қажы шәкірттеріне түрік тілінде басылған дүние географиясын, татар тілінде басылған тарих, астрономиялық білімдерді, ислам тарихын, араб тілі грамматикасын, шығыс әдебиеті тектес бірегей ғылымдарды оқытып отырған. Ғұлама ұстаз ұл балалармен қатар қыздарды да шәкірттікке қабылдаған», — дейді профессор Әуелқан Қалиұлы.
Сан құбылған заман ағымының соққысына ұшыраған осы бір нәубетті жылдарда өз ұлтының білімін көтеруге, халқының рухани тәрбиесіне ден қойған ғалым салт-сана, өнер-білім, заман ағымы, адамдық болмыс секілді сан алуан тақырыпты өзек еткен жыр, толғауларын жазып отырды. Осымен қатар қоғамдық жұмыстарға да белсене араласып, ел басшыларының және халықтың сұранысымен 18 жыл бойы Өралтай аталатын үш аудан халқына қазылық міндетін де атқарды. Ел арасындағы түрлі даулы мәселелерге әділ кесім айтып, халықтың ықыласына бөленді. Қазақтың жеті жарғы сияқты көне заңдарын қоғамның ыңғайына қарай бейімдеп, даудың түйінін шешуге пайдаланып отырған. Өзі қазылық жасаған даулы істерді қағазға түсіріп, жазып сақтаған.
«Ақындар бізден бұрын өткен талай,
Әсіресе, Құнанбай баласы Абай.
Дәл сондай өткір сөзді болмасам да,
Ойымды жеткізейін құрай-жамай», — деп жазған Ақыт Үлімжіұлы дара талантты Абай өлеңдерін алпысты алқымдап, егделеген жасында қолына түсіріп оқып, тамсана таңырқайды. Ендігі жерде Абайша толғап жыр жазуға, оның ой иірімдеріне үңілуді мақсат тұтты. Міне осыдан кейін 55 өлеңнен тұратын «Ғақылиялық үндеулер» атты өлеңдер топтамасын жазады. Ақыт өзінің осы шығармасы туралы «…марқұм Абай Құнанбай қажы ұлының кітабынан өрнек алып, осы ғақылиялық, нақылдық үндеулер кітабын жаздым. Шіркін, Абай адамның жуырда есіне түспейтін сөздерді тауып, соны өрнектеген екен. Мен де сондай есіме түсе қалған сөздерді кіргіздім. Сондай-ақ Абай өлеңдерінің үзіндісін басына алып, күрделі лебіздерін шештім», — деп түсінік береді. Осыған қарап Ақыт Үлімжіұлын алғашқы абайтанушылардың бірі болған деп айта аламыз.
Сан алуан тақырыпты қамтыған бұл өлеңдерінің елге үлгі, өнеге шашқан жауһар жырлар екені шұбасыз. Зүфар Сейітжанұлы «Абай мен Ақыт» атты мақаласында Ақыт өлеңдерінің Абай өлеңдерімен үндестігін талдайды. «Ақыт адам портретін жасауда да Абайдан үлгі алған. «Алпысты аралаған ел ағасы» шаққа жеткенде сұлу әйелдің сымбатын сөзбен мүсіндейді. Ақыттың бұл өлеңі ұлы ақынның «Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы» өлеңінің үлгісінде жазылған…
Үлбіреген тамағы.
Жазық-жаттық қабағы.
Кеудесінде қос алма
Қисаймаған сабағы.
Немесе:
Ақ саусағы әжімсіз,
Еріне таза жүрегі.
Қолаң шашы жібектей
Балтырын соғып жүреді, -дейді.
…Ақыт ұлы Абай мұрасының әсерімен жазған топтама өлеңдерінің бірінде сұлу әйелдің көз тартарлық көркін осылайша келісті бейнелейді.» — деп жазады Зүфар Сейітжанұлы.
Осындай еліне өнегелі болмысымен жан-жақты қызмет еткен, кемел білім иесін, 1939 жылы Шынжаңда билік құрған жауыз Шэн-ши-сай үкіметі жазықсыз түрмеге жабады. Өмір бойы еңбектеніп жазған шығармалары, мыңға жуық кітап қазыналары тәркіленіп алынады. Ақынның осы өмірінің соңғы кезінде Үрімжі түрмесінде жазған өлеңдері мен соңғы өсиеті туралы деректері де табылған. 2014 жылы Қытайда жасалған, Қуаныш Ілиясұлының «Дала дәнішпаны» атты 4 бөлімді деректі фильмінде Ақыт Үлімжіұлының өмір шежіресі толық деректермен айшықталған. Фильм деректерінде ақынның түрмедегі кешулерінен мәліметтер келтірілген. Онда Ақыт қажымен бірге қамалған тұтқындардың естеліктері айтылады. Ақын түрмеде қисса айтып отыратын болған. Сол түрмеде жазған бір өлеңінде;
«Толғансам көңілім қозады,
Бір ойдан, бір ой озады.
Пайымдап байқап ойлансам,
Патшаның тағы тозады.
Тозбайды халық өседі,
Бір ізде дүние тұрмайды
Ауысып тұрар есебі», — деп шер толғайды.
Ал, ақын еліме, ұрпағыма айта барыңдар деген 4 өсиетін, қасында бірге болған жолдастарына аманаттаған.
1. Артымда қалған қадірлі халқым алтыбақан алауыз болмай, берекелі болсын. Өз ішінде ынтымақты болсын.
2. Көршілерді ренжітпесін, бір ауыл өзінің көрші ауылын, бір үй өзінің көрші үйін, бір ру өзінің көрші руын ренжітпесін!
3. Бір мәселеге кезіге қалса, немесе тосын іске тап болса, алдымен ақыл көзінен, ой елегінен өткізіп барып одан кейін шешім жасасын!
4. Ел-жұртым, әсіресе ұрпақтарым, нәсіл тазалығына көңіл бөлсін, ол үшін, зинақорлықтан аулақ болсын!
Қазақтың биік ойлы, терең білімді ғұламасы тас қапаста жатып, шерменді күй кешіп, 1940 жылы тамызда Үрімжі түрмесінде жауыздықпен ұрып-соққан тергеушілердің қанды қолынан 72 жасында қайтыс болады.
Өмірін білім үйренуге, әлемдік ғылымның кәусәрінен сусындауға арнаған, сол меңгерген ілімін ақыл таразысында зерделеп, ел-жұртының игілігіне сыйлаған ғалым қазасы қара орман халқының қабырғасын қайыстырып кетті. Ақын басына қара бұлт үйірілген, қиын-қыстау кезеңде халқы оны жоқтаусыз, сұраусыз қалдырған жоқ. Алғаш Ақыт қажыны ұстап алып кеткенде, шұғыл атқа қонған Есімқан батыр бастаған 60 азамат соңынан қуып жетіп, ақынды тартып алмақ болады. Бірақ, Ақыт қажы «маған бола мына қыста елге жау-жалам әкелетін жағдай тудырмаңдар. 12 әскерден тартып алып қалғандарыңмен, бұл үкіметтің әскері онымен түгемейді. Мен осы жасымда халқымның қара лағына жарасам болды», — деп сайланып келген жігіттерге тоқтау салады.
Деседе, осыдан кейін де қанға құмартқан билік қазақтың бетке ұстар азаматтарын тұтқындауды одан әрі үдете түседі. Ақыры шыдамы таусылған халық 1940 жылдың басында ақ, қолына қару алып, көтеріліске шығады. Бұл соғыс 1950 жылға дейін созылып, Алтай, Тарбағатай, Іле қатарлы қазақтар қоныстанған үш аймақтың 20-дан астам ауданын шарпыған қарулы қақтығысқа ұласты.
Ақыт Үлімжіұлының артына қалдырған мол шығармашылық мұрасынан басқа, неше ондаған жылдар бойы ұстаздық еткен тұста тәрбиелеген шәкірттері халық арасында, ұстаз тәлімін таратып, ел игілігіне қызмет етіп жатты. Ақыт қажы өз балаларының да тәрбиесіне аса ыждағаттылықпен қарағаны белгілі. Қалман Ақытұлы, Қазез Ақытұлы, Мақаш Ақытұлы қатарлы балалары білімділігімен, әрқайсысы 4-5 шет тілдерін меңгергенімен ерекше. Ақыт балалары да қоғамға өз үлестерін қосып кетті. Олардың жазған еңбектері, жасаған істері жеке-жеке зерттеуді қажет етеді.
Бүгінде Ақыттану жеке ғылым саласы ретінде қарқынды дамып келеді. Көптеген зерттеу еңбектері жарық көрді. Өкіншке қарай, олардың басым бөлігі шекараның ар жағында жатыр. Онда да танымдық тұрғыда белгілі шектеулер бар. Ал Қазақстандағы көп жұрт Ақыт Үлімжіұлы жайлы толық танып біле бермейді. Сондықтан да, ақын тұлғасын халыққа дәріптеумен бірге Қазақстанда Ақыттану ғылымын жүйелі жолға қою лазым.
Бақытжол Кәкеш
baq.kz