 |
|
| Әлихан Бөкейханов | |
| Биыл «Алаш» ұлттық демократиялық партиясы мен Алашорда мемлекетінің тарих сахнасына шыққанына — 95 жыл. Осыған орай, газетіміздің алдағы сандарында «Алашордаға — 95 жыл» деген айдармен мақалалар топтамасын ұсынамыз. Өйткені «Өзінің тарихын жоғалтқан жұрт, өзінің тарихын ұмытқан ел қайда жүріп, қайда тұрғандығын, не істеп, не қойғандығын білмейді, келешекте басына қандай күн туатындығына көзі жетпейді. Бір халық өзінің тарихын білмесе, бір ел өзінің тарихын жоғалтса, оның артынша өзі де жоғалуға ыңғайлы болып тұрады». Әлихан Бөкейханның осы аталы сөзін басшылыққа ала отырып, алаш арыс-тарына қатысты тың материалдарды ұсынамыз. | |
| «Алаш» атауы аталғанда Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханды айтпай кету мүмкін емес. Өйткені 1905 жылы қалыптасқан «Алаш» қозғалысы кезінде қазақ интеллигенциясы Әлекеңнің маңына топтасты. Осы топтасу арада 12 жыл өткен соң ұлттық партияның құрылуына алып келді.1917 жылдың 21-26 шілдесі Орынбор қаласында І жалпы қазақ-қырғыз съезі шақырылды. Құрылтайдың күн тәртібіне сол кезеңдегі Қазақ жұртына ең өзекті делінген 14 мәселе қойылды. Оның ең маңыздысы, әрине, «Алаш» ұлттық демократиялық саяси партиясын құру болатын. Тұңғыш партия құрушылардың пайымдауы бойынша, Діни басқарма мемлекеттік құрылымнан тыс мекеме деп танылды. Сондай-ақ, Алаштың ұлттық идеясы бес түрлі тұжырымға негізделді. Бұл туралы белгілі алаштанушы Тұрсын Жұртбай былай дейді: «Алаш» партиясының мақсаты ұлттық демократиялық мемлекет құру болатын. Ұлттық демократиялық. Ол үшін сол кезде ең зәру және боданға кеткен Отанның орнын қалпына келтіру мәселелері түйінделді. Бірінші ұстаным: «Жер, жер және жер. Өйткені жерсіз Отан жоқ, жерсіз адам жоқ, жерсіз мемлекет болмайды. Құнанбайша айтқанда, «адам өседі, жер өспейді». Әлихан Бөкейханов осыны ұстана отырып: «Қазақтың жері бүкіл қазаққа ортақ. Ол жекеменшікке берілмейді. Әр қазақ сол жерден үлесін алып, ғылым мен техникаға сүйеніп меңгеретіндей дәрежеге жеткен кезде ғана бұл мәселені қайтадан қарауға болады», — деді. Өйткені жер болмаса, кімді қорғайсың? Отаның қайсы?».
Аталған тұжырымдама мемлекетті саяси және экономикалық, сондай-ақ, рухани тәуелсіздікке жеткізетін бірден-бір бағыт болатын. Осыған көзі жеткен Ленин мен Сталин 1917 жылдың 20 қарашасында «Россияның және Шығыстың барлық еңбекші мұсылмандарына» шұғыл түрде үндеу жариялады. Онда: «Бұдан былай сіздердің нанымдарыңыз бен әдет-ғұрыптарыңыз, сіздердің ұлттық және мәдени мекемелеріңіз ерікті және қол сұғылмайтын болып жарияланады. Өздеріңіздің ұлттық өмірлеріңізді еркін және бөгетсіз құра беріңіздер. Сіздердің бұған праволарыңыз бар», — деп жазылған. Аталған мүмкіндікті дер кезінде пайдаланған Заки Уалиди 29 қараша күні Башқұртстанның тәуелсіздігін жариялайды. Ал желтоқсанның 5-і мен 13-і аралығында Орынбор қаласында ІІ жалпы қазақ-қырғыз съезі өтті. Құрылтайдың күн тәртібінде тұрған ең негізгі мәселе — кеңестік билікке қатынас жөнінде баяндаманы Әлихан Бөкейхан жасады. Съезде қазақ облыстарын бүліншіліктен сақтау мақсатында уақытша «Ұлт Кеңесі» құрылып, оның аты «Алашорда» болсын деген шешім қабылданды. Алаш автономиясының төрағалығына үш азаматтың кандидатурасы ұсынылды. Ашық әрі демократиялық жағдайда өткен сайлауда 79 делегаттың 19-ы Бақыткерей Құлмановты, 20-сы Айдархан Тұрлыбайұлын таңдайды. Ал қалған 40 делегат Әлихан Бөкейханды Алаш автономиясын басқаруға лайық азамат деп табады. Аталған екі азамат та осал емес еді. Мәселен, Айдархан Тұрлыбайұлының мамандығы заңгер, Бақыткерей Құлманов шығыстанушы ғалым болатын. Алашорда мемлекетінің басшысы болып Әлихан Нұрмұхамедұлының сайланғаны базбіреулерге ұнаған жоқ. Ұнамағаны былай тұрсын, тіпті тісін қайрап тұрып, Дума депутаты Марков «…Қазақтар — Шыңғыс хан мен Темірланның ордасының ұрпақтары, демек Америкада үндістер қалай жойылса, олардың да басына сондай сойқанды орнату керек», — деген еді. Американдықтардан «үлгі» алуды жалғыз Марков қана емес, одан әлдеқайда шені жоғары Крюков та теріс көрмеді. Әлекеңнің сын сағатта төтен ерлікке бармай, барынша сақ қимылдауы үндістердің басына орнаған сойқанның қазаққа да қайталануынан сақтанғандығында болса керек. Дейтұрғанмен, өзін ол қазақ халқының алдында қарыздармын деп есептеген. Оған себеп те жоқ емес еді. Ғасырлар бойы қараша халық төбесіне көтерген хан ұрпақтары шен-шекпенге сатыла бастаған-ды. Осыны анық аңғарған алаш ардақтысы: «Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын», — деген аталы сөзін айтты. Өкінішке қарай, «Өздеріңіздің ұлттық өмірлеріңізді еркін және бөгетсіз құра беріңіздер» деген үндеуін Ленин «бір жапырақ қағаз ғана» деп жарамсыз етіп тастады. Ал бұл аралықта Алашорда автономиясының басшысы өз мүмкіндігін барынша пайдаланып бақты. Мәселен, Әлихан Бөкейхан 1918 жылдың 11 маусымы күні шұғыл түрде: «Қазақ халқы Кеңес өкіметін еш уақытта мойындамаңдар және Кеңес өкіметіне бағынбаңдар!» — деп, қатаң түрде нұсқау берді. Әлекеңнің қатаң нұсқауынан кейін Алашорда жасақтары 1918-1919 жылдары қызыл әскерге қарсы шайқастарда аянып қалмады. Сондай-ақ, ол үкімет мүшелерінің саяси эмиграцияға кетуіне тыйым салып: «Қазақтың Қазақстаннан басқа Отаны жоқ. Сондықтан да Қазақ үкіметінің мүшелері қазақ ішінде қалуы тиіс!» — деді. Аталған жарлыққа бағынған алаш ардақтылары жан сауғалап, шетел асудан саналы түрде бас тартты. Ал Әлиханның шетелге кетпей қалуын Қошке Кемеңгерұлы жоғары бағалап, былай деп пікір білдірген: «Басқа жұрттың басшылары тым-тырақай болып шет патшалықтарға шығып кеткенде, Әлиханның қоныс аудармай қалуы да елін сүйгендікке дәлел». Алашорда автономиясы 1917 жылдан 1920 жылға дейін, 2 жыл 3 ай тәуелсіз мемлекет ретінде өзінің ұлттық саясатын жүргізді. Ал 1918 жылы өзін Ресейдің билеушісімін деп жариялаған Колчак Алашорда мен Башқұртсанды тәуелсіз мемлекет деп мойындаудан бас тартты. Төрт жақты қыспақта қалған алашордашылар сол кездегі саяси жағдайды ескере отырып, Кеңес үкіметін мойындауға мәжбүр болды. Әу баста большевиктер Әлихан Бөкейханға әр түрлі қызметтер ұсынып, оның саяси талаптарына көнуге мәжбүр болды. Осыны ұтымды пайдаланған Әлекең 1920 жылы Қазақ шекарасын заң жүзінде айқындап алады. 1926 жылы Әлихан Бөкейхан Мәскеуден Қазақ еліне келеді. Қараша халық Ұлт көсеміне арнап арнайы тай сояды. Оған барынша құрмет көрсетіп, өздерінің жылы лебіздерін білдіреді. Алайда бұл қуаныш ұзаққа созылмады. Мәскеу бақылаушыларының рұқсатынсыз Қазақ жеріне келген Әлекеңді ОГПУ қызметкерлері Ақтөбеде тұтқынға алды. Бұл оның Қазақ жеріне соңғы рет келуі болатын. Әлихан Бөкейханды арада 10 жыл өткенде 1937 жылы 27 желтоқсан күні КСРО жоғарғы соты әскери коллегиясының үкімі бойынша ату жазасына кесті. Ол ақырғы сөзінде өкініп, өзіне кешірім жасауды өтінген жоқ. Бар болғаны: «Мен Кеңес үкіметін жақтырмадым, бірақ мойындадым», — деді. Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан арада 51 жыл өткен соң, яғни 1989 жылы КСРО жоғарғы сотының қаулысы бойынша ақталды. Әлихан Бөкейхан: «Кейінгіге ғибрат аларлық үлгі тастап кетіп, алғыс алармыз ба? Жоқ, далаға лағып, жөнсіз кетіп, қарғыс лағнет аламыз ба? Кеудесінде көзі бар адам көп ойланарлық жұмыс», — деген. Көзі тірі кезінде аты аңызға айналып, Голощекиннің өзі «Кәрі көсем» деп атаған Әлихан Бөкейханды бүгінде иісі қазақ сағынып жүр. Оның орны әлі күнге дейін ойсырап тұрғаны анық. Кезінде Әлихан «Алаштың баласы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болады», — деген екен. Ұлт көсемінің ұлы арманы орындалғанын өзі көрмесе де, бүгінде оның ұрпағы көрді. Сондықтан да «кейінгіге ғибрат аларлық үлгі тастап кеткен» Әлекеңнің алдында барша қазақ қарыздар!!! |
|
