Халқымызда ел есінде қалған Жәнібек есімді ерлер көп. Солардың бірі – Хан Абылай тұсындағы батырлар заманында туған Ер Жәнібек. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте айрықша батырлығымен, шешендігімен, мәмілегерлігімен аты шыққан – Жәнібек Бердәулетұлы. Халқымыздың тұтас ел болуы жолында ерен еңбек сіңірген батырдың туғанына биыл – 300 жыл толыпты.
Осыған орай, «Ер Жәнібек» халықаралық қоғамдық қорының ұйымдастыруымен батырдың мерейлі жылы арнайы аталып өтпек. Біз осы шараның мән-жайын білу мақсатында «Ер Жәнібек» халықаралық қоғамдық қорының Астана қаласындағы атқарушы директоры, белгілі қоғам қайраткері, жазушы Жәди Шәкенұлымен сұхбаттасып қайтқан едік.
– Жәди мырза, Жәнібек батыр туралы бір кісідей зерттеген адамсыз. Жазған еңбектеріңіз де жеткілікті. Енді міне, батырдың 300 жылдығын атап өтуге атсалысып жатырсыз. Бірақ, ел үнсіз. Осы Жәнібек батырдың тарихымызда алар орнын айтып берсеңіз?
– Жәнібек батырдың Абылай дәуіріндегі атақты батырлардың бірі екенін ешкім жоққа шығара алмайды. Сонау Үмбетай жыраудан бері қарай талай жырау, ақындарымыздың тіліне тиек болған. Кейіннен батыр ұрпақтарының көп бөлігі шетел асып кетті. Оның үстіне, ол кісінің ерліктері мен ұрпақтарының тағдыры империяларға жаға бермегендіктен тарихымыздың тасасында қалған біраз дүниелерімізбен бірге Ер Жәнібек есімі де бірде аталып, бірде аталмай, ескерусіз қалып келеді. Дегенмен де «ештен кеш жақсы» деген, Аллаға шүкір! Тәуелсіздік таңы атып, көк байрағымызды қайта көтергелі елдің жоғын жоқтап, ақтаңдақтарымызды түгендеп жатырмыз. Солардың қатарында батыр есімі де ұлықтала бастады. Алматы, Зайсан қалаларында батыр атына көше берілді. 2009 жылы ШҚО-дағы сүйегі жатқан жерге көрнекті кесене қойылды. Батыр атында том-том кітаптар шықты. Империя бұғауында ұзақ отырған халықтар өзінің асыл құндылықтарын жинауда жан-жағына жалтақтайтын әдеті бар. Сол қиындықты басынан өткерген қазақ халқы да енді-енді ес жиып, етек жауып, өшкенін жандырып, өлгенін тірілтіп жатыр. Сол қатарда батыр рухы да ортамызға оралып отыр. Сондықтан Ер Жәнібектің орны қазақ халқының жүрегінен жусанды даласының төсіне қарай қайта түлей ұшқан бақытты күнге дөп келіп отыр. Әрине, бұл бар қазақтың мақтаны болу керек.
– Жәнібек батыр туралы аңыз әңгімелер елімізден гөрі шеттегі қазақтарда жиі айтылады. Бұның себебі неде?
– Жәнібек батыр жоңғармен болған соғыста жердің шетінде, жаудың өтінде болып, жоңғарды ең соңына дейін қуған әйгілі тұлға. Жоңғардан босаған ежелгі түркі даласына көз қызартқан Қытай және орыс сынды империялардың әр түрлі жаулау, жер иелену саясатына қарсы Абылай өзіндік дипломатия ұстанып, оның бір бөлімін Қабанбай мен Жәнібек арқылы іске асыра бастайды. Сол себепті де орта жүздің бір қанаты болған Керей, Найман руларының бір бөлімі шығысқа қарай жылжиды. Осы орайда Ер Жәнібектің ұрпақтары да Өр Алтай даласына (қазіргі Қытайдағы қазақтар қоныстанып отырған жер) қоныс аударып, одан ары Баян Өлгей, Қобда өңіріне дейін көшеді. Тіпті, бүкіл Еуропаға қанат жаяды. Сондықтан да көшкен елмен бірге сақталған ауыз әдебиеті мен бағалы жәдігерлеріміздің ішінде батырлар әфсанасын қамтыған ұлт құндылықтары да кейде өзінің туған топырағынан жырақтап отырды. Ер Жәнібектің тіке ұрпақтарымен бірге өрбіген сол көне шежіренің шеттегі қазақтар арқылы алғаш рет қозғалуының себебі де сол. Бірақ, Ер Жәнібекті білмеу – тарихыңды білмеу. Бұл бүкіл қазақ ұстануы тиіс қағида!
– Астанадағы «Керей, Жәнібек» көшесі осы Жәнібек батырдың көшесі ме, әлде басқа Жәнібек пе?
– Тарихта Әз Жәнібек, Жәнібек Тархан, Ер Жәнібек сынды бірнеше Жәнібектер болған. Оларды туған-өлген жылдары арқылы бірден айыру өте оңай. Соған мән бермеген кейбір адамдар жаңсақ айтып жатады. Қазақ тарихындағы Керей хан, Жәнібек хан есімімен аталған көше Керей-Жәнібек көшесі деп аталады. Ол Жәнібек Бердәулетұлының есімін білдірмейді.
– Бүгінгі таңда Жәнібек батырдың 300 жылдығына орай дайындық жұмыстар басталып кетіпті. Нақтылы қандай шаруалар атқарылып жатыр?
– Ер Жәнібек батырдың 300 жылдық мерейтойы республика деңгейінде аталып жатыр. Оған Алматы қаласындағы ұлтжанджы азаматтар мен Ер Жәнібек халықаралық қоғамдық қоры алғаш болып бастама көтерді. Алдағы атқарылар іс-шараларға нақтылы тоқсталсақ төмендегідей: Осы жылы мамырдың 11 күні Алматыда RIXOS-Almaty қонақүйінде ғылыми-көпшілік басылымдар мен аудио дисктің тұсаукесері болады. Сонымен бірге, сол күні, сол жерде Ер Жәнібектің рухына бағышталған Құран-хатым түсіріп, ас береміз. Ал, мамырдың 12 күні Алматыдағы Республика сарайында Қазақстан өнер жұлдыздарының қатысуымен «Еліне ұран болған Ер Жәнібек» атты қайырымдылық концерт өтеді. Сондай-ақ, маусымның 19 күні елордамыздағы Л.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінде Ер Жәнібектің 300 жылдық мерейтойына арналған «Мәңгілік ел және Ер Жәнібек» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізуді жоспарлап отырмыз.
– Сонда Ер Жәнібектің 300 жылдығы осылай тек, отырыс, жиналыстармен ғана шектеле ме? Ертең ел есінде қалатындай нақтылы бір ескерткіштер жасала ма?
– Жоқ, тек жиын-тойлармен ғана шектелмейді. Осы жылы қазанның 10 күні Ақмола облысы, Целиноград ауданы, Қоянды ауылы орталығына Ер Жәнібектің атқа мінген ескерткішін орнатсақ деген талпынысымыз бар. Ал, маусымның 19-20 күндері Қоянды ауылында батырдың 300 жылдық мерейтойына арналған ас беріледі. Онда, мәдени шаралармен қатар спорттық жарыстарды өткізуді де жоспарлап қойдық. Ал, ескерткіштер дегенге келсек, қазір Қоянды ауылының әкімімен сөйлесіп, ауыл орталығынан жер сұрап жатырмыз. Бұйырса, беріп қалар деген үміттеміз. Жоспарымыз іске асса, Қоянды ауылында батырдың атында көшеде болады әлі. Жоғарыдағы іс-шаралар аясында Қоянды ауылының Қайыңды орманының жағалауына 20 киіз үй тігіліп, ас беріліп, қыз-қуар, аударыспақ, көкпар сынды ат ойындар да өтеді. Шараға облыс, аудан әкімдері, парламент депутаттарын да шақырамыз. Батырға арналған тағы бір іс-шарамыз маусымның соңы мен шілденің басқы күндеріне қарай Түркия, Германия, Моңғолия елдерінде де Ер Жәнібектің 300 жылдық мерейтойына арналған іс-шараларды өткізуді қолға алдық.
– Бұл игі бастамаларыңызды мемлекеттік деңгейде өткізу оңай шаруа емес. Қаншама қаржыны талап етеді. Осыған орай мемлекет тарапынан қандай көмектер көрсетіліп жатыр?
– Мұндай шараларға мемлекеттік бюджеттен қаржы қарастыру мәселесі бірнеше жыл бұрын жоспарға алынуы тиіс екен. Биыл өтейін деп отырған батырдың тойын Үкімет жоспарына енгізіп үлгермедік. Десе де Еуразия ұлттық университеті халықаралық конференция өткізуге, ҚР қазақ күресі және белбеу күресі федерациялары батыр атындағы қазақ күресінен түйе балуан және белбеу күресінен жастар арасындағы республикалық чемпионат өткізуге келісім беріп, айрықша қолдау білдіріп отыр. Ел-жұрт, елім деген азаматтардың бәрі де атсалысуда.
– Осыған дейін, демеушілік жағынан көмек қолдарын созамыз дегендер болды ма?
– Ел-жұрт, елім деген азаматтардың бәрі де бұл іске айрықша ынта танытып отыр. Солардың қатарында Ер Жәнібек халықаралық қоғамдық қорының президенді Мақсұт Темірбаев, вице-президент Марат Нәбиев, кәсіпкер азаматтар – Ділдахан Дәлелұлы, Асқар Жакулин, Қанат Сүлейменов, Жеңіс Түркияұлы, Айбын Әубәкір, тағы басқалар ерекше белсенділік білдіріп, әрбір іс-шараның басы-қасында жүр. «Жұмыла көтерген жүк жеңіл», «көп тілеуі көл» деген аталы сөздерді халық осындайға қаратып айтса керек.
– Ал, батыр бабамыз туралы деректі фильм түсіру ойларыңызда бар ма?
– Осыдан біраз уақыт бұрын, Қытайда жазушы Шәміс Құмарұлының жетекшілігімен бір фильм түсірілген болатын. Алайда, ол туынды батырдың болмысын толық көрсете алмады. Себебі, осы қаржы, техника мәселесі ғой. Кино түсіру бір адамның табысымен, бір адамның еңбегімен керемет боп кетуі өте қиын. Ал, елімізден осы 300 жылдық мерейтойға орайластырып, белгілі қаламгер, журналист Бибігүл Жексенбайқызы деген қарындасымыз бір құжатты фильм жасауды қолға алды. Бұйырса, біраз дүниелер жасалып қалар деген ниеттеміз.
– Бұйырса, батырдың 300 жылдық мерейтойын тамашалайтын күн де жақын екен. Сол кезде мынау батырдан қалған мұра деп көрсететіндей Жәнібек батырдан қалған естелік бұйымдар бар ма?
– Әрине, бар. «Құлақ естігенді көз көреді» деген ғой. Осыдан бірнеше жыл бұрын батырдың қара шаңырағына барып, ұлардай шулаған ұрпағын өз көзімізбен көру бақытына ие болдық. Онда ф.ғ.д, профессор Тұрсынбек Кәкішев бастаған бір тобымыз 2010 жылдың 24 шілдесінде Қытай қазақтарының рухани өміріне экспедициялық шағын сапарға шықтық. Сонда сапарымыздың басы Өр Алтайдың Шіңгіліндегі батыр бабамыздың қара шаңырағынан басталды. Ат басын бұрғанымыз Елубайдың немересі Зарықханның үйі болып, бізді әнші, сазгер Сағдат Мырзахметұлы мен ағасы Рахат Зарықханұлы бастаған топ ыстық ықыласпен қарсы алған еді. Қара шаңыраққа жиналған қауым Жәкеңнің өткен өнегесі мен бүгінгі ұрпақтары жайында да талай тәтті әңгіме қозғап, осы әулетте киелі бұйым ретінде сақталып келе жатқан Ер Жәнібектің туы салынған көне сандықты көрсетті. Жәнекеңнен қалған мұралар сөз болғанда, ол кісінің: «Мұра мұрат, берсең қуат, бермесең сызат. Ерді ел қорғайды, жаудан жасқанып ізімді жоғалтпаңдар!» деген өсиетіне орай, сауыт, дулыға, қалқан, қанжар, найза, садақ секілді қару-жарағы үш ұлына мирас етілуден тыс, қалған мұралары да ұрпақтарына үлестірілген екен. Сонда біз түсіп отырған осы шаңырақтың арғы иесі – үлкен ұлы Ноғайға Абылай хан ұсынған жорық туы мен ер-тұрманы және батыр өлтірген маңжыланның құлағы тиіпті. Екінші ұлы Балжанға жорық саптаяғы, кенжесі Бәйтіктен көрген немересі Дауылбайға жорық пышағы беріліпті. Жәнібектің саптаяғын Балжанның арғын еліне ұзатқан қызынан туған жиені қалап алған деседі. Кейіннен бұл саптыаяқты Әлкей Марғұлан тауып, оны мұражайға тапысырған екен. Жәнібек батырдың көзіндей болған осы мұра қазір де Алматы қаласындағы Мемлекеттік орталық мұражайда сақтаулы тұр. Ер Жәнібектің ақ туы 1958 жылы беймәлім жағдайда жоғалтылса, айдаһардың төбе сүйегі 1966 жылы Қытайдағы көзсіз қозғалыстар кезінде құртылыпты.
– Әңгімеңіз үшін үлкен рахмет!
Сұхбаттасқан Күнсұлтан ОТАРБАЙ,
«SKIFNEWS.KZ».