Қазақстан Еропалық одақпен жаңа келісімшарт жасауды аяқтап келеді.
Ол қалай жүріп жатқаны және оның өзара ынтымақтастыққа қалай
әсер ететіні туралы ҚазТАГ халықаралық ақпараттық агенттігіне берген
сұхбатында Еуропалық одақтың сыртқы байланыстар қызметінің
Шығыс Еуропа және Орталық Азия департаментінің директоры Гуннар
Виганд айтып берді.
Астана. 15 қыркүйек. ҚазТАГ – Жанболат Мамышев. Қазақстан
Еропалық одақпен жаңа келісімшарт жасауды аяқтап келеді. Ол қалай
жүріп жатқаны жəне оның өзара ынтымақтастыққа қалай əсер ететіні
туралы ҚазТАГ халықаралық ақпараттық агенттігіне берген сұхбатында
Еуропалық одақтың сыртқы байланыстар қызметінің Шығыс Еуропа
жəне Орталық Азия департаментінің директоры Гуннар Виганд айтып
берді.
— Сіз Еуроодақ пен Ресей арасындағы санкциялар алмасуы
Қазақстан үшін ешқандай кері əсер етпейді дедіңіз. Нақтылағым
келетіні – ол жанама түрде де əсер етпей ме? Себебі бізде ресейлік
кəсіпорындар мен банктер жұмыс жасайды….
— Менің əріптесім, бəлкім, Сізге ақпараттық парақша берер, онда осы
мəселелер, оның ішінде шектеулердің күшейтіліп жатқаны туралы
айтылады. Маған Ссіз қолданып отырған екі жақты өзара санкциялар
деген сөзіңіз онша ұнамайды. Біздің қолданып отырған санкцияларымыз
Ресей Федерациясы тарапынан халықаралық құқықтың айдан анық
кезекті бұзылып отыруы барлығына негізделген, ол ең алдымен
Қырымды анкциялағанында, ал келешекке қарайтын болсақ, Шығыс
Украинада жағдайды тұрақсыздандыруға бағытталған əрекеттерінен
көрініп отыр. Егер Ресей өз тарапынан шаралар қолданып отырған болса,
ол біздің қолданып отырған шараларға жауап ретінде қабылданған
шаралар. Бірақ біздің қабылдап отырған шаралардың нақты заңгерлік
негізі бар, ал Ресейдің қабылдап отырған шараларының ешқандай
құқықтық негізі жоқ. Ал сіздің сауалыңызға қатысты айтатн болсам, тағы
атап көрсеткім келеді, қабылданған нақты шаралар, мейлі олар
қосарланған мақсаттағы тауарларға қатысты болсын, немесе мұнай
барлау жəне өндіруге қатысты болсын, мұнайгаз секторына ілеспе
қызметтерге немесе қыржылық қызметтерге қатысты болсын (Еуропалық
одақтан капиталдар мен қарыз қаражат тарту мүмкіндігі – ҚазТАГ),
олардың барлығы тек Еуропалық одақ нарығына қатысы бар ресейлік
компанияларға ғана бағытталды. Яғни оларалардың пəрмені қазірге
Еуропалық одақпен нарық капиталында іскерлікте жүрген ресейлік
заңды тұлғаларға ғана қатысты болып отыр. Екінші жағынан ол біздің де
компанияларымызды шектеп отыр, яғни осы шаралардың əсерінен
ресейлік компанияларға ЕО нарығына шығу шектелсе, екінші жағынан
Ресейде жұмыс жасап жүрген біздің компанияларға да тауарлар мен
қызметтердің бірқатар түрлерін экспорттауға шектеу қойылып отыр.
Бірақ бұл жерде Қазақстан нарығымен ешқандай байланыс жоқ.
Қазақстанға қандай да жанама əсері болуы мүмкіндігін жоққа шығара
алмаймын, бірақ Қазақстанға қатысты айтсақ, оның ішінде транзит пен
экспорт туралы айтсақ, бұл жерде ешқандай шектеу болмауы керек.
Сіздердің банктеріңізге, сіздердің өңдеу компанияларыңызға ешқандай
шектеу болған жоқ.
— ЕО мен ҚР арасында тауар айналымы артуы мүмкін бе,
тауарлардың экспорт/импортының құрылымы өзгере ме? Осы
келісімді іске асыру аясында инвестиция көлемінің артуы мүмкін
бе?
— Еуропалық одақта біз, шектеулі келісімшарт біздің азаматтарымыз бен
компанияларымызға жаңа ашылған мүмкіндіктерді пайдалануды
ұсынады деген философияны ұстанамыз. Бірақ ол автоматты түрде соған
əкеледі демейміз. Кез келген жағдайда негізгі міндетіміз – жұмысты
жандандырып, біздегі қалыптасқан өзара ықпалды күшейтуде, себебі
бүгінге Қазақстандағы барлық шетелдік инвестицияның 40%-ы
Еуропалық одақ елдерінен келіп отыр, жəне қор нарығындағы барлық
шетелдік инвестицяның 60% ЕО елдерінен келуде. Бұл өте күшті
позиция жəне біз оны үдете түспекшіміз. Сауда мен инвестицияға
қатысты келісім көптеген облыстарды қамтиды жəне осы салада
көптеген мүмкіндіктерге жол ашады. Онда дауды реттеу жүйесінде заң
тұрғысынан міндеттеу ережелері қарастырылған, ол жүйені нығайта
түсіп, инвесторларға сенімділікті арттыра түсуі керек. Бұл өте маңызды
сала, себебі реттеу жүйесін жақсарту керек жəне соның нəтижесінде
Қазақстан нарығы тартымды бола түсіп, Еуроодақтан көптеген
компаниялар осында келеді деп үміт етеміз. Екінші жағынан біз
қазақстандық компаниялардың да ЕО нарығына келуі арта түседі деп
сенеміз. Оларды нақты сан жағынан, өкінішке қарай, айта алмаймын.
— Келісімшартқа қатысты тағы бір сауал. Брюссельде келіссөздердің
сегізінші раундынан соң ішкі саясат пен құқықтық сот əділдігі
аясында саяси диалог пен ынтымақтастықты кеңейтуге мүмкіндік
береді деп мəлім етілді. Сіз онда не туралы айтылғанының егжей-
тегжейіне аздап тоқтап кетпес пе едіңіз?
— Келісім серіктестік пен ынтымақтастық деп аталады. Ол Қазақстан мен
ЕО арасында 1995 жылы қол қойылған келісімді дамыту бағытында
жасалған. 1995 жылдан бері Қазақстан ЕО арасында көптеген өзгерістер
орын алды. Еуроодақта басқа елдермен қарым – қатынас орнатуда
өкілеттілік, құзыреттілік арта түсті, ал Қазақстан осы өткен уақыт
аралығында өзінің көптеген мəселелерін кеңейтті, онда Қазақстан
Еуропалық одақпен қарым-қатынасқа мүдделі. Осы өткен аралықтағы
өзгерістерді көрсету үшін тараптар осы кеңейтілген келісім – серіктестік
пен ынтымақтастық туралы келісті. Еуроодақ деңгейінде өкілеттігінің
кеңеюі мен Қазақстан үшін осы салаларда мүдделері сай келіп жатса, біз
осы салада ынтымақтастықты кеңейту туралы уағдаластық. Атап
айтқанда, ол сот əділдігі мен ішкі істер, немесе біз ол саланы келісімшарт
мəтінінде еркіндік пен қауіпсіздік саласындағы ынтымақөтастық деп
атадық. Заңның басымдығы, адам құқықтарын қорғау мен негізгі
босандықтар сынды мəселелердегі ынтымақтастық күшейе түседі. Екінші
бағыт – құқықтық саладағы ынтымақтастық, яғни сот жүйелерінің
арасында. Үшінші бағыт – жеке басқа қатысты мəліметтерді қорғау.
Төртінші – шекараны басқару мəселесі, көші-қон, саяси баспана
бойынша ынтымақтастық. Бұл біздің заңсыз көшіп-қонушыларды
реадмиссиялау бойынша жəне визалық режимді жеңілдету бойынша
арнайы келісімшарт жасау жөніндегі дайындығымызды қарастырады.
Бұған, ақшаны жылыстату, есірткінің заңсыз айналымы, ұйымдасқан
қылмыспен күрес жəне киберқылмыспен күрес те кіреді.
— ЕО Қазақстанмен серіктестікте қаншалықты тереңге бара алады?
Егер Қазақстанда ЖІӨ жан басына шаққанда Түркиямен шамалас
екенін, жəне республика аумағының 12% Еуропада жатқанын
ескерсек, келешекте ЕО-мен қауымдастық құру туралы əңгіме
болуы мүмкін бе?
— Көптен бері Қазақстан өзінің Еуропалық одақпен жəне Еуропамен
қарым-қатынасы тығыз болғанын қалайтынын білдіріп келеді. Оның ең
күшті көрінісі Қазақстан қол қойған қазақстандық «Еуропаға жол» атты
бағдарламасында орын алды. Осы келісімшартпен біз Қазақстанның
Еуропаға жақындау болғысы келетін қалауына жауап береміз, себебі ол
сіздердің елдеріңіз үшін тек қана сауда мен инвестиция саласында ғана
емес, көптеген басқа да секторлық ынтымақтастық салаларында маңызды
серіктесі болып табылады. Осы келісімшартпен біз Сіздің елге
экономиканы одан ары əртараптануға, сіздердің қоғам алға дамуы үшін
көптеген саладағы ынтымақтастықты ынталандыруға көмектесеміз. Екі
тараптың да қалауы — өзара ынтымақтастықты одан ары тереңдетуде. Ал
Сіз айтып отыған қауымдастық пен экономикалық интеграция туралы
айтсақ, ол мəселе бойынша əлі күнге ешбір тараптан ешқандай саяси ерік
пен қалау да болған емес. Өмірге көзді ашып қарайықшы. Біз қолдан
келгенше сіздің өңіріңізде бар экономикалық ынтымақтастық
саласындағы əлеуетті дамыта беруіміз керек. Аталған келісімшарт осы
ынтымақтастықты жетілдіру мен əртаптандыруға деген қалауға жеке
тапсырыспен əзірленген жауап болып табылады. Сонымен атар бұл
келісімшарт осының барлығын жасау мүмкіндігін көрсету жəне сонымен
қатар Қазақстан мен Еуразиялық экономикалық одақ, ШЫҰ мен ҰҚШҰ
бойынша серіктестірінің арасындағы күшті байланысты ескере отырып
осыны іске асыру болып табылады. Осы ұйымдардың барлығының күшті
аясы бар жəне екі тарап та осы ұйымдарға берілген. Оған мен үлкен
құрметпен қараймын.
— Осы келісімшарт аясында Еуропалық одақ пен Қазақстан
арасында визалық режимді либералдандыру туралы айтуға болады
ма?
— Осы мəселенің басын ашып алғанды қалар едім. Иə, осы келісімшарт
визалық режимді жеңілдету бағытында өрбіді. Ол не деген сөз? Яғни біз
Еуроодаққа мүше елге виза алу жолын жеңілдетеміз. Одан ұтатын
мүдделі топтар болады деп күтілуде. Сондай-ақ виза ұзақ мерзімге
берілуі мүмкін. Сондай-ақ виза құны да төмендеуі мүмкін. Əрине, бұл
мəселелер бойынша келіссөздер жүргізу керек, бірақ оған негіз қазір осы
келісімшартпен қаланып та қойылды. Біз визаны мүлдем
либералдандыру туралы айтып отырған жоқпыз, біз виза алуды
жеңілдету туралы айтып отырмыз, яғни шенген визасын алу едəуір
жеңілдейді.
— Еуропалықтар Қазақстанды Ресейлік блокқа кіретін ел ретінде
қарастыра ма? Біз, Ресейге салынған санкциялар фонында, енді
бұрын Еуропадан Ресейге бағытталған тауарлар Қазақстанға бет
бұрады деп күте аламыз ба?
— Сіз «Ресейлік блок» деген темин қолданып отырсыз. Біз шын мəнісінде
ондай терминдерді қолданатын кезеңнен өтіп кеттік. Біз ондай
блоктардан өттік. Ол өткен ғасырдың 90-шы жылдары Германия бірігіп,
Кеңестер Одағы ыдыраған кезде ол кезеңнен өттік. Біз блоктық ой
жүйесіне қайта оралғымыз келмейді. Сондықтан біз Еуропада
Қазақстанды ресейлік блокқа кіреді деп есептемейміз, себебі ресейлік те
батыстық та блок жоқ. Бірақ əрине, Ресей қолданған осы қарымта
жауапта қандай да жанама əсерлері бар. Бұл Қазақстан үшін Ресейге
еуропалық тауарларды алмастырар экспорттық жаңа мүмкіндіктер
береді. Сондай-ақ Еуропалық экспорттаушылар да, егер өз тауарларына
деген сұраныс болса, Қазақстанмен де жұмыс жасағысы келуі
мүмкіндігін жоққа шіғармаймын. Бірақ, жалпы алғанда санкциялар мен
қарымта шаралар уақытша болуы тиісті, жəне олар қалыптасқан тауар
айналымында тұрақты сипатқа ие болмауы керек. Егер сіз қандай да
нарыққа бекітілген болсаңыз, онда сіз ол жерде жұмысыңызды
жлғастыруға мүмкіндігіңіз болуы керек.
— Визаға қатысты. Сіз виза алу жеңілдейтінін жəне оның ақысы
арзандауы мүмкіндігі туралы айттыңыз. Қазақстан мен АҚШ
арасында 5 жылдық көп реттік виза беру режимі бар. Келешекте ЕО-
да қазақстандықтарға ұзақ мерзімдік виза беруді жоспарлап
отырған жоқ па?
— АҚШ Қазақстан үшін визалық режимді алып тастамады. Бұл мəселеде
шатаспау керек. АҚШ көпжылдық кезеңге виза алу мүмкіндігін берді.
Еуроодаққа мүше-мемлекеттер де белгілі санаттағы адамдар үшін визаны
осындай етіп беру бағытында жылжу мүмкіндігі бар. Жалпы алғанда,
келешекте белгілі адамдар санаты үшін визаны осындай ету мүмкіндігі
бар. Мен барлық қазақстандықтар үшін демеймін, бірақ Еуропаға жиі
барып тұратындар үшін дер едім.
— Біз Еуразиялық экономикалық одаққа Ресей Федерациясымен
бірге кіріп отырғанымыз себепті Сіз Қазақстанды келешекте
инвестиция салуға қауіпті деп есептемейсіз бе?
— Сіз бұл сауалды біздің ірі банктер мен компанияларға қойсаңыз болады,
себебі олардың көбі мұнда сонау 90-шы жылдары келген, ал ол кезде
қауіп-қатер қазіргіден де жоғары болды. Бірақ мен өте анық мəлім еткім
келетіні, Қазақстан біз үшін қандай да қауіп күтетін ел емес, сондықтан
біз мұнда инвестиция салудамыз жəне елдің дамуына сенімдіміз.
Сондықтан да біз осы маңызды келісімді пысықтап жатырмыз. Бұл біздің
осы сұраққа берген саяси жауабымыз, бірақ жеке жауаптарды еуропалық
банктер мен компаниялардан алу керек, себебі олар мұнда көптен бері
бар.
— Сіз биылғы мамыр айында жыл соңына дейін келісімшартқа қол
қойылады деп мəлім еттіңіз. Қазір қол қою мерзімі анықталды ма:
қарашаның ортасы, желтоқсанның басы ма? Ол қай жерде болады
жəне оған кім қол қояды?
— Ең алдымен ол қол қою болмайтынын айтқым келеді. Ол парафирлеу
болады. Ол өте маңызды айырмашылық. Сіз келіссөздер жүргізушілер
арасында парафирлейтін болсаңыз, ол дегеніңіз, онда əр параққа қол
қойылады, жəне ондағы мəтін шын мəнісінде оған қол қойылған нəрсеге
сай келеді деген сөз. Ал келісімге қол қою тараптарға оны орындау мен
іске асыруда белгілі бір жауапкершілік жүктейді. Ол ратификациялау
арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан қол қою туралы айтылып отырған
жоқ. Оған қол қойғанға дейін көп ай өтеді, себебі ол келісімшартты
көптеген тілдерге аудару керек. Қол қойылғанға дейін парафирлеу
болады. Парафирлеу дегеніміз – келіссөздер үдерісі аяқталды дегеннің
белгісі, бірақ біз сауда мен инвестиция бойынша жекелеген мəселелер
бойынша келіссөздер жүргізуіміз керек, жəне Айтжанова ханым (ҚР
экономикалық интеграция министрі – ҚазТАГ) мен біздің сауда
əріптестеріміз осы жұмысты əлі жүргізулері керек. Бірақ біз кез келген
жағдайда келісімшарттың көптеген бөлігіне қатысты өте үлкен
прогресске қол жеткіздік, бірақ əлі бітпеген жұмыстар бар. Біз
парафирлеу келесі жылдың басында болса да іске асуы үшін осы
жұмысты аяқтаймыз деп үміт етеміз. Яғни, біз парафирлеу келесі
жылдың басында аяқталады деп үміт етеміз.
— Блоктарға қатысты – Сіз блоктар жоқ дедіңіз. Бірақ біз қазір БАҚ
арқылы біліп отырғандай, Украина украина-ресей шекарасында
қабырға тұрғызбақшы. Егер Ресей осы даулы мəселеде өздерінің
ұстанымдарынан қайтпайтын болса, ЕО санкция мəселесінде
қаншалықты тереңге баруы мүмкін? Бұл қырғи қабақ дəуірінің
жағдайын қайта жаңғыртпай ма? Берлин қабырғасы болды, енді
жаңа қабырға салмақшы…
— Мен бұл сауалға жауап бермеймін. Мен Сізге Германия сыртқы істер
министірінің (Франк-Вальтер Штайнмайер – ҚазТАГ) Бундестагтегі
айтқанын оқу керек деп ұсынған болар едім. Онда «екінші қырғи қабақ
соғысы тағы болуы мүмкін ба» дегенге жауап берілген. Біздің құрлықта
оның орын алғаны керек емес. Біздің басымыздан ол өткен, бірақ ол
болжами мəселе…
— Сұхбатыңыз үшін рахмет.
kaztag.info