басы өткенсанда
Ерзат Мелатханұлы
Ал 679-жылы олар қайта көтеріліс жасап соңғы түрік қағандығын құрған.
Ал 685-жылы батыс түріктерден 60-70 мың адам ішкеріге көшіріліп сол беті мекеніне қайтпай қалғандығы айтылған.742-жылы соңғы түрік қағанаты құлағанда абұс бастаған 5 мың түтін25-30 мың адам келіп бағынған, ал оған қоса білгі қағанның қатұны құтылық себүк (себүк руынан шыққан) жұртын бастап келіп тізе бүккені айтылған, есебі тағы сол 200 мыңға тарта түрік тайпасы ішкі қытайға келген, онда да олардың келген жерлері ішкі мұңғұлмен іргедегі санши, шанши өлкелері.әл 756-жылдан бастап таң патшалығы құлдырады, ал кейбір түріктер 史 деген әулет есімін қабылдап қытайласып кеткеніде ырас, бірақ кейінгі қидан деректерінде мұңғұл сахарасының өңтүстігі мен шығысында түрік ұлысының аты аталуына қарағанда бұлар сөзсіз қайта сахараға қайтқан болады.
оған бір себеб айтар болсақ 840-жылы қырғыздар құйғұр қағанатын құлатқан кезде 15 ұлыстан көп адам бесбалық, жетісу, қазақыстанның өңтүстік аймақтарына ауғаны .оғыздар сыр бойына барып оғыз қағанатын құрды, бұрын сахарадағы арғұн, басымыл, яғма, бесбалықтағы чарұқ сияқты рулар да батысқа жылжыды, ұйғұрлар өңтүстікке гансу, чиңхай өңірлерінде ганжоу ұйғұр қағанатын, тұрпан, құмыл, көрлада идықұт мемілекетін құрды.ал яғыма, шығыл, қарлықтар қарахан мемілекетін құрды.соған орай сахарадағы ұлыстарда бостық пайда болған.ал бұл сахарада адам қалмады деген ұғымды білдірмейді, ал сол заманда сахарада сегіз оғыздар яғыни наймандар пайда болды, құлұн көлінің өңтүстігінде татарлар кұшейды.қырғыз қағанаты құрылды, ол кезде сахарада адам қалмауы мүмкін емес, ал орыстар :ол кезде сахарада адам қалмағандықтан бос қалған далаға шығыстан шығұйлар келіп ірге тепті, кейінгі қият, жалайыр, меркіт, керей…бәрі сол мұңғұл текті шығұйлар деген логика ойлап тапқан. Ал біз осы шыңғысханның мұңғұл деген теуөриәсін аударайық.
Еш тарихта шығұйлар батысқа ауыпты деген дерек болмаған, ал оны болжал ретінде шығарған қытаймен орыс тарихшылары.
Түрік қағанаты күйрегеннен кейінгі түрік тайпасы
түрік
«түрік-таң әулетінің соңғы кезінде олар басқа ұлыстардың шабуылына ұшырап мейлінше әлсіреді.үлістәрідә торғайдай төзді.бес әулет тұсында сарайға көпшір төлеп тұрды.925-жылы хұн жиелөу сарайға зиярат етті.927-жылы жаң муқин деген көсемі сарайға қол тапсыра келді.937-жылы дуашу деген көсемі сарайға зиярат етті. 941-жылы шуе тұңхайларды елші етіп жіберді.өнән кейін келгендер жоқ, түріктер бұл кезде бәрінен әлсыз еді.өнің үстіне арада ат ізін салушылар болмады даолардың ұлыс басылары туралы деректер бізге жетпей қағазға түсірілмеді.
Таң әулеті жойылғаннан кейін ел іші мейлінше былықты да, лияңжоудың шығыс тарабын түріктер, таңғұттар бөліп жатқандықтан иұнжоулық әскерлер қайта алмай сонда тұрып қалды.» («жұңго тарихнамаларындағы қазаққа қатысты деректер, 3-том) .
Бұдан түріктердің сахараға қайта қайтқанын білуге болады.
«925-жылы 18-ақпан күні түріктен хұн жиелөу жіберген елшілік келді…23-қазан күні ғи, тұйғұн, түріктерден елшілік келді» . («жұңго тарихнамаларындағы қазаққа қатысты деректер, 3-.
Том)
925-жылы тамыздың тортыншы жаңасында тұрыктерсарайға сыйлық тартулады. («жұңго тарихнамаларындағы қазаққа қатысты деректер, 3-том) .
938-жылы өңтүстік-батыс бағыттағы қосынның бас бағындрушысы батыс түрік ұлыстарын жазалау үшін көмекке әскер сүрәді.тәріскей хан ордасындағы иелүй пунуниңге диби, диеле ұлыстарының жасағын оларға көмекке беру туралы жарлық шығарды… («жұңго тарихнамаларындағы қазаққа қатысты деректер, 3-том) .
сиыр сирақты түріктер
«ары қарай сөлтүстік бағытқа жүргенде сиыр сирақты түріктердің елі кезігеді.өләр адам бейнелі, сиыр сирақты халық, жері қатты суық болады, жерінде қабақсу деген өзен бар, оның суы жаз-күз айларында екі кез бойы, қыс көктем айларында бірақ қатып қалады.мұзды ыдысқа салып отқа ерітіп соның суын ішеді .
» (90)
(«жұңго тарихнамаларындағы қазаққа қатысты деректер, 3-том)
Бұлар онон өзенінің сөлтүстігін мекендейтін түріктер болса керек.
Бұлардың мекендеген жері хұлұнбұйыр көлінен сөлтүстікке, хинган тауларынан батысқа қарай ергүне өзеніне дейін.бүләр бес патшалық дәуірінде сиыр сирақты түріктер елі атанған, себебі сиыр сияқты ірі қараны көп өсірген.
тәңірқұт түріктері
Батыс тарапта түріктер, ұйғұрлар тұрады олардың батысында үкірилер тұрады.олардың адамдары ірі кесек болады, шаштарын маңдайларына түсіріп жүреді.үліс бектері шаштарын солаймен күлгін боғжамаға салып алады, жері өте суық, суларында бағалы балықтар көп, қидандар балықты солардан әләді.жерінде бұлғын, ақкыс, сусарларда көп.сөлтүстіктегі елдердің ұлпа сұранысын солар қамдайды, халқы өте батыр көршілері оларға соқтыға алмайды.
үкірилердің батыс тарабында қырғыз, оның терістігінде тәңірқұт түріктері тұрады (94) . («жұңго тарихнамаларындағы қазаққа қатысты деректер, 3-том) .
Байырғы тәңірқұт басқақтығы шегінде тұрған көк түріктер (яғыни түрік тайпасы), өріс-қоныстары һинган тауларынан батысқа қарай қоныстанған, бұлардың тұрған мекені кейінгі шыңғысханның руының мекенімен бір жер.бүл тұрыктерхилұңжияңның жоғарғы ағарында, сыртқы һинган тауларынан батысқа қарай мекендеген, бұл дәл онон өзені алабы шыңғысханның тайпасы мекендеген өңір.
«925-жылы 18-ақпан күні түріктен хұн жиелөу жіберген елшілік келді…23-қазан күні ғи, тұйғұн, түріктерден елшілік келді» (95) («жұңго тарихнамаларындағы қазаққа қатысты деректер, 3-том) .
916-жылы шілде айының 19-күні әбәуке бастаған орда әскері түрік, тұйғын, кіші пө, таңғыт, шада ұлыстарына жорық жасап оларды түгел тыныштандырды.олардың ұлыс бектері мен 15600 түтін тұтқын болды.900 мыңдай сауыт-сайман, қару-жарақ, құрал-жабдық, киім-кешек және есепсіз көп бағалы бұйым, торт түлік мал олжаланды. («жұңго тарихнамаларындағы қазаққа қатысты деректер, 3-том) .
925-жылы тамыздың тортыншы жаңасында тұрыктерсарайға сыйлық тартулады.
938-жылы өңтүстік-батыс бағыттағы қосынның бас бағындрушысы батыс түрік ұлыстарын жазалау үшін көмекке әскер сүрәді.тәріскей хан ордасындағы иелүй пунуниңге диби, диеле ұлыстарының жасағын оларға көмекке беру туралы жарлық шығарды… («жұңго тарихнамаларындағы қазаққа қатысты деректер, 3-том) .
Бұндағы түрік деп отырғаны жоғарыдағы
Түріктер, таңырқұт түріктері, сиыр сирақты түріктер бәрі бір түрік тайпасының бөлшектері.шада дегені шато түріктер.түрікте бұл заманда қайтадан сахарадағы белді рулардың біріне айналса керек.бүләрдән басқа лияу тарихында уейиән, түрік және ауиян түрік атымен аталған түріктер бар, бұндағы ауиян түрігі қиян түрікті көрсетсе керек.тағы түрік елі хан ордасы, батыс түрік елі хан ордасы деп аталатын ұлыстар бар.бұл қидан деректерінен түріктердің 10-ғасырдада жасағанын, мекені дәл мұңғұл үстіртінің шығысындағы, һинган тауынан батысқа қарай дәл қият руларының мекені екенін көреміз.
3.шыңғысханның тегінің түрік екендігіне дәлелдер .
Моғұл иімпериәсін құрған қият шыңғысханның тегі түрік екені ақиқат, деседе мынадай бірнеше болжамдар бар:
(1) .түрік болжамы .
13-ғасырдағы сұң патшалығының адамы жаухуаң жазған «мың-да бей лу» (моғұл-татардың спатнамасы) атты кітапта шыңғысханды татар деп, оларды шато түріктердің басқа бір түрі ретінде қарастырады.онда мынадай деп берілген: .
蒙鞑备録 «мың-да бей лу»
立国：鞑靼始起，地处契丹之西北，族出于沙陀别种，故于历代无闻焉。其种有三：曰黑、曰白、曰生
Аудармасы:
Мемілекеті:тәтәр бастабта, қиданның батыс терістігінде тұрған, нәсілі жағынан шатолардың (шато түріктердің) басқа түрі, үш түрі бар:ақ татар, қара татар, шикі татар.
Бұнда шыңғысхан бастаған қияттар, керейлер тағы басқаларқара татарға тән, ал оңғыттармен қоңыраттар ақ татарға тән болған.аۈтор бұл шығармасын 1221-жылы жазған, сол кезде шүржендердің алтын патшалығының көп жерін басып алған шыңғысханның атақты қолбасшысы мұқали мен кезігеді, онда мұқали өзін :»татар адамымын» деп түсіндіреді.бүл кітапта татарлардың салт-санасы, тарихы, әскери істері қатарлы мәселелер сөз болады.
Парыс тарихшысы рашид-адин.оның әлемге әйгілі 4 томдық кітәбі «жамиғ-ат-тауарих», кітап 1300-1310-жылдары жазылған, оны жазу барысында көне көз көп жасаған қарттар тағы ордадағы шежірелермен естеліктерден пайдаланған, оның бірінші кітәбіндә негізінен сахарадағы тәйпәләржәне олардың тарихы таныстырылады.онда оғыз қағаннан тартып түрік шежіресі баяндалады.онда моғұлдармен татарларды түріктен, оның әулеті алынша ханнан таратады. Онда алдымен түркі текті ұйғұр, қыпшақ, қарлық, қалач, қаңлы тайпалары таныстырылады, онан оғыздың ұрпақтары айтылады.
Онан кейін «қазір мұңғұл атанатын түрік рулары» деп жалайыр, татар, сұнұт, меркіт, күрлеуіт, тарғұт, ойрат, барқы, қоры, төлес, түмет, бұлағашын, керемушін, орасұт, теленгіт, күштеми, орман ұраңқайы, құрықан, сахайт рулары таныстырылады.
Онан кейін өз алдына әміршысы бар түрік рулары деп керейт, найман, ұйғұр, қаңлы, қыпшақ, оңғұт, таңғыт, қырғыз, қарлұқ, қыпшақ, бекірин тайпалары айтылады.
Онан ары қазір түрік-моғұл атанатын рулар деп екіге бөлген, бұл шыңғысханның өз тайпасындағы ұсақ рулар бірден таныстырылады, әлдімен»дәрлекін түрік-моғұл рулары» деп қоңырат, үйсін, баяуыт, қоралас, орнауыт, ұраңқай, сұлтұ
Сұлтұс, елдүркін, баяуыт, кеңгіт рулары айтылады.
Олардан кейін «нирун аталатын түрік рулары» деп қатаған, салжығұт, шөнес, жажырат, тайшығұт, ұрғұт, маңғғыт, нояқын, суан, дулат, будат, барлас, бағарын, адарқын, сежуейт, қартаған қатарлы рулар айтылады.
Бұндағы дәрлекіндермен нирундардың тегін қияттан таратады.
Әбылғазы баһадұр хан.1665-жылы жазылған, оның еңбегі «түрік шежіресі», аۈтор шыңғысханның жошыдан тарайтын шәйбән әулетінен шыққан, кітаптың негізгі жүлгесі аздаған парықтарды айтпағанда тайпалармен шыңғысхан тарихында «жамиғ-ат-тауарихтан» көп парқы жоқ.
Қадырғали жалайыр.қазақ ханы тәуекел тұсында (16-ғасырдың соңы мен17-ғасырдың басы) жасаған адам, ұрпақтар бойы хан әулетіне қызымет қылған адам, «жинақты тауарих»оның басты еңбегі, ондада шыңғысханның тегі түріктен тәрәтіләді.негізі шежіре түрінде жазылған шығарма.
Хы шау мин. «жаңа юан тарихы», бұл шығарманы аۈтор чиң иімпериәсінің соңғы кезінен бастап жазып 1920-жылы зорға бітірген, кітап миң патшалығы дәуірінде жазылған «юан тарихы» негізінде теріліп жазылған, 1922-жылы сол кездегі үкімет жағынан бұйрық арқылы мемілекет тарихы ндағы «жирма торт тарих» қа енгізілген, кейін тағы «чиң патшалығы» тарихы қосылып 26 тарих болған.
Аۈтор бұнда моғұлдардың тегін түріктен таратады:
«моңғұлдардың тегі түрік, аты әсілінде моңұл, кейін моғұл, моңғұл болып дыбыстық өзгеріске ұшырады, алтын әулеті тұсында татар депте аталды.мұңғұлдар қара баран түсті киім киетіндіктен қара татар …деп аталды…олардың ел науғысын қият бөржігін деуші еді, тәйзу (шыңғысхан) дың оныншы атасы боданшардан кейін бөржігін науғы ретінде қолданылып еді, марқұм шах атаның (есукей) нәсілі де өздерін бөржігін қиятпыз деп атады, бөржігін түрікше сөз, көкшыл көз дегенге келеді, көкшыл көз мұңғұлдар үшін текті нәсіл болып саналады.» (жұңго тарихнамаларындағы қазаққа қатысты деректер, 3 том, 513-бет) .
(2) ғұн-мұңғұл болжамы.бұны сыртқы мұңғұл тарихшылары ұстанады, олар орыс тарихшыларының логикасы бойынша ғұнды қазіргі мұңғұлдың ата-бабасы ретінде көреді.өләр шығай, қидандарды ғұннан таратады.баста айтқанымыздай нақты түрік екеніне айпарадай дәлелі барларын болмаса қалғанын тақыр таза мұңғұл деп таниды.орыс тарихшыларының логикасымен бүкілдей ұқсас.халханың тегін қиятпен байланыстырады, ал қият ғұнға барып тіреледі.
(3) дұңху болжамы, бұл қытай тарихшыларының логикасы, ал анығына келгенде бұл қазір мұңғұл атын жамылған халықтың нағыз арғы тегіне үйлеседі, себебі қазір мұңғұл атанған халықтың көбі ішкі мұңғұлдар қидандардың ұрпағы, ал қидандар ғұнғада, түріккеде ұқсамайды.керысынше дұңху болжамы тарихтағы мұғол иімпериәсін құрған халыққа үйлеспейді, себебі қазіргі мұңғұлмен тарихтағы моғұл екі халық.бейне тарихтағы татар тайпасымен қазіргі татар ұлтын байланыстырған сықылды.бұл теуориада:дұңхулар, олардан шығайлар, олардан барып мұңғұлдар, ал мұңғұлдар 8-ғасырдан кейін һинган тауынан асып мұңғұл сахарасына барған деп қарайды, бірақ тарихта жұңгоның 26 тарихындада шығайлардың ауғаны туралы дерек жоқ.
(4) тибет болжамы.бұл лама дінінің әсерінен шыңғысханның тегін индиадан, тибеттен таратады, бейне кейбір шежірелерде қазақтың тегін арабтан таратқан сияқты.
Біз кімге сенеміз?
Біз сонда кімге сенеміз? Шыңғысханның тегін түріктен таратқан сол шыңғысханның ұрпағы әбылғазы, олда ойынан айтпаған, ата-бабаларынан жалғасқан шежірелермен тарихтарды оқыған, ал рашид-адин сол шыңғысханның ұрпағы хулагудың немересі қазан ханның уәзірі, ол сол шыңғысханның көзін көреен жүз жасаған ақсақалдармен, әскер басылардан естіп осы тарихты жазған, ондада сол тегін түріктен таратқан, ал моғұл тек түріктің бір табы ретінде айтылады.ал жаухуаң мұқалиға кезіккен адам, мұқалида оған өзін татармын деген, олда сол жердегілерден сұрап моғұлдардың түрік екенін, шато түріктерге жақын екенін білгеннен кейін барып моғұл, татарды түрік деп жазған.ал хы шияумин шыңғысханға қатысты деректерді 30 жыл сұрыптап сонан барып олардың тегін түрік деп шешкен.әл қадырғалидың жағыдайыда әбылғазымен ұқсас. ?
Бұндағы хы шиәуминнен басқасы 13-14-15-16-ғасырдың адамдары, олар сол заманның нағыз тарихы бойынша шыңғысханның тегін түріктен таратқан.
Ал шыңғысханды шығайдан, дұңхудан таратып оны халха, чахарға теліп, түрік тайпасынныоң руларын атаудан бас тарту арқылы шыңғысхнмен түріктің байланысын жоққа шығарған орыс тарихшылары мен тұрколоктары, кейін оларға еۈрөпә тарихшылары келіп қосылды, олар жау хуаң, рашид-адин сияқты 1-14-ғасырдың адамы болып сол заманды көзімен көрмегендер, ал рашид адин, мен жаухуаң дәл оқиға куәгерлерімен сұхбаттасқан, нақты оқиғаны жазған. Ал атағы таудай тұрколок орыс тарихшыларымен осы замандағы сол заманды көрмеген, арыдағы алты-жеті ғасырды беріде жатып болжай салған мықтылар, оны әдейі бұрмалаған.
Сонда біз сол заманның адамдары рашид-адин мен қау хуаңға сенемізбе әлде, 6-7 ғасыр кейін туып көрмеген оқиғаны болжап әдейі бұрмалаған, гумилөۈ, аристоۈ, бартолдтарға сенемізбе?
(5) әрине көрген адамға сенсек, рашид-адин мен жау хуаңға сенеміз.әл 19-ғасырмен20-ғасырда жатып түріктің соңғы 7 ғасырлық тарихын жоққа шығарған орыс тұрколоктарына сенбейміз.19-ғасырдан бастап орнаған түркология ұғымы анығында орыс иімпериәсі үшін қызымет еткен.ресей иімпериәсінің анық%90 жері шыңғысхан заманында түркілердікі болғандығы үшін, орыстар өздеріде алтын ордаға бодан болғаны үшін олар түрік тарихын шамаларының келгенінше бұрмалаған .
Біз айқын түре түрік болжамын құптаймыз, себебі, түріктер ғұннан тарайды, ал моғұлдар түріктен тарайды, бұл теңдеуге көптеген дәлелдер келтіруге болады
шығай ұғымына тойтарыс
бұнда татар тайпасын дәнекер ретінде көрсету арқылы шығайлардың, шыңғысхан тайпасымен қатыссыз екенін көрсетуге болады.
Татар
Күлтегін, білгі қаған бітіктәстәріндә татарлар туралы….
жалғасы бар
kerey.kz