НҰРАЛЫ БАТЫР

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 «Қазақтардың ерлігі мен серілігінің ға­сыры болған» деп сипатталған Абылай хан дәуірінде жасаған батырлардың бірі Абақ ке­рейдің жастабан атасынан тарайтын Нұралы Есіркепұлы еді. 

Батырдың соңғы ұрпақтары мен артында қалған халқы батыр атаның ерлігі мен еңбегін жырға қосқан кезде:

Алтай үшін айқасып,

Сауыр үшін шайқасып.

Он қалмақты өлтірген,

Нұралы батыр Қобда асып.

Жәнібек батыр құрдасы,

Жантай батыр сырласы.

Басын кескен Тайшының,

Нұралы еді мың басы.

Батыр Тайшың өлді деп,

Қалмақ қашты тырақай.

Нұралы батыр келді деп,

Қанас үшін қандасып, – деген жыр жолдары Нұралы батырдың кім болғанын баяндап берген.

Нұралы Есіркепұлы 1714 жылы дүниеге келіп, 1787 жылы дүниеден озған. Мөлшер­мен жоңғарлармен соғыстың соңғы неше он­жылдық кезеңінде атқа қонып, жеке басының ерлігімен танылған. Бұл тұстағы Нұралы батырды біз ел мен жерімізді жат жаудан тазарту жолында ерекше ер­лік­те­рі­мен көзге түсіп, аты ел арасына жайылған даңқты батыр болғанын көре аламыз.

Аңыздарда Нұралы батырдың алғаш рет ерлік көрсетуі мен «Жас жолбарыс» деген атаққа ие болуын қазақтың қарт қолбас­шы­сы Қаракерей Қабанбай батырға қатысты айтылады. «Нұралыны Қабанбайдың сы­науы», енді бірде «Нұралының Қабанбайдан бата алуы» деп аталған аңызда баяндалуы бойынша: Бірде Ер Жәнібек көп қолмен Тоқта-Барлықта бекініс жасап жатқан Қа­ракерей Қабанбай батырдың қолына келіп қосылады. Бұлар орманды, шатқалды құл­ди­лап келе жатады. Сол тұста қосынның ал­ды жүрмей, тоқтап қалады. Аттар діріл­деп-қалшылдап алға қарай баспайды. Сон­да Қабанбай: «Жануарларда тіл жоқ, ал­дымызда қауіп бар екен. Сол қауіпке қарсы шығатын кім бар?» дейді. Сонда ортаға жас жігіт шығып, Қабанбайдың алдына келіп өзін таныстырып: «Он екі абақ керей Жас­та­банмын. Атым Нұралы, әкем аты Есіркеп, жасым он сегізде» дейді. Сонда Қабанбай: «Жортқанда жолың болсын, күш-жігерің болса көрсет!» дейді. Содан Нұралы самсап өскен теректің ішіне кіріп, өсіп тұрған ақ­қайыңның бірін жер ошақтай тамырымен жұлып алып, «келден сойыл» әзірлейді. Одан соң аттанып барып Қаратөбенің күн­гей бетінде күншуақта жатқан дәу жолбарыс қарсы атылғанда, дәл басынан ұрып өлті­реді. Сонда Нұралының ерлігіне разы бол­ған батырлар: «Жас жолбарыс» деп атапты. Содан бастап аты шығып, «Жас жолбарыс» Нұралы батыр атала бастаған екен.

Келесі бір шайқаста Нұралы қапияда кездескен қалмақ қосынының бетін қайта­рып болғанда, қалың орманның тасасынан шыға келген жоңғардың тағы бір қосынына тап болып, қоршауға түсіп қалады. Батыр қалың қолды қақ жара «әупіріммен» әрең дегенде қоршауды бұзып шыға береді. Енді батыр қаша соғысып, ұзай береді. Бірақ күшіне сенген қалмақтың бірнеше батыры соңынан қалмайды. Осы кезде батыр адам баласы жүріп көрмеген иен шатқалдан жол тауып кете барады. Оның қарасын алыстан көріп келе жатқан қалмақтар батырдың алдынан дәу айдаһардың шыға келгенін, артынша қазақ батыры еш ойланбастан жол­да жатқан әлгі айдаһардың дәу басын түйреп өлтіріп кете барғанын көреді. Осы көріністі көрген қалмақ батыры Тайшы:

Қазақтың арыстаны екен, 

Ақылдың данышпаны екен, 

Елден асқан ер екен,

Аты-жөні кім екен?

Қалмақты қалың теңселтті,

Кереметін көрсетті.

Жүрегінің түгі бар,

Жолбарыстың жоны бар,

Аюдай әлеуетті.

Ай балтасын қару етті.

Қыран екен шабытты,

Батыр екен бақытты.

Оны қуу қалмаққа,

Енді болар қауіпті, – деп қасындағы қалмақ батырларын тоқтатып, Нұралы батырды одан әрі қуа беруден қорқып, кері қайтып кеткен көрінеді.

Батырдың жеке өмірі мен оның ұр­пақ­тары туралы аңыздар мен шежірелік дерек­тер бойынша Нұралының он ұлы болған деседі. Осы он ұл да өз дәуірінің ба­тыр­лары болған екен. Тарихи жырларда:

Ата жауы алысқан,

Қалмақты керей қиратты.

Қимылды жылдам ширатты, 

Жастабан деген ел екен, 

Алтай деген жер екен,

Нұралының он ұлының сегізі,

Соғыста өлген ер екен, – деп баянда­лады.

Батырға қатысты ел арасында сақтал­-ған аңызда батырдың қазасы да қан май­данда алған ауыр жарақатының асқынып кетуіне байланысты қайтыс болғаны баян­далады. Онда айтылуынша қалмақтар соң­ғы кезге дейін Тарбағатай тау қойнау­ларын қоныстанған найман, керей ру­ла­рына жиі соғыс ашып отырған. Осындай соғыстың бірі Тарбағатайдағы Ақшатау маңында бол­ған. Көнекөз қариялардың баян­дауы негі­зінде хатқа түскен дерек бойын­ша, Тарба­ғатай тауларын мекендеген наймандарға қал­мақтар шабуыл жасап, шапқыншылыққа тап болған наймандар жағы Шұбартау ке­рейлеріне хабар береді. Бұл соғысқа Жоба­лай би бармай, қолды Нұралы батыр бас­қарып, өз балалары мен інілерін ертіп бар­

ған екен. Бауырлары мен балаларының ерекше ерлік көрсетуінде жау­ды Тарбағатай тауынан асыра қуып, со­ғысып жүргенде, қа­пелімде жаудың ара­сында қалған Нұралы батырдың қара санынан оқ тиіп, сүйегі за­қым­далып, ауыр жарақат алады. Кейін келе оқ дарыған аяғы шіріп, үйіне жете ал­май, батырдың қазіргі кесенесі тұрған жер­де қай­тыс болып, өсиеті бойынша сонда жер­ле­ніпті.

Көп жыл ел басқарған әрі ел арасын­да­-ғы көнекөз қариялардан естіген-білгені көп Шұбартау ауданының тумасы, бүгінде ше­жі­релі қарт Біліс Кәрімбекұлының айтуы бойынша: Нұралы батыр 1739, 1740 және 1742 жыл­дары жоңғар қонтайшысы Ғалден-Цереннің шабуылына қарсы Есіл, Ор, Ырғыз, Елек өзендерінің бойында Абылай бастаған қазақ қосынының сапында Ер Жәнібек бастаған керей қосындарында мың басы болып қатысқан. 1741 жылы Шың­­­ғыстаудағы Шаған шайқасында ерлік көрсеткен. 1751 жылғы 80 күндік Шорға шай­қасында Ер Жәнібектің қасында май­данда сенімді серігі болған. 1751 жылы Оң­түстік аймақтарды Ташкент, Сауран қала­ларын тартып алу жорығына қатысқан. 1752–1754 жылдары Ер Жәнібек бастаған керей сарбаздарының сапында Жетісу, Тар­бағатай, Алтай өлкелерін жоңғар басқын­шыларынан тазартуға қатысып отырған. 1765–1770 қырғыздармен арадағы соғыс­тарда, 1771 жылы Еділ қалмақтарының, яғни торғауыттардың шығысқа ауған кез­дегі орын алған тарихта «шаңды жорық» деген атпен белгілі болған соғыстарға қа­тысқан.

Батырдың осындай толып жатқан ер­ліктерінен өзге «батырдың айтқаны екен» деген көптеген жыраулық үлгідегі нақыл сөздері де халық жадында сақталып, біздің дәуірімізге келіп жеткен.

Нұралы батыр бүкіл саналы ғұмырында туған Отанын жатжұрттықтардың ша­буы­лы­нан қорғау мен қазақтың мемлекеттілі­-гін аман сақтау жолында өзінің қара терін төкті, қызыл қанын ағызды. Сондықтан бүгінгі буынның тарихта өткен өз ерлерінің батырлығы мен ізгілігін ұлықтауға арналған кез келген қадамы олардың өшпес өнегесін тарих бетіне мәңгілікке қалдыру, сол ар­қылы өскелең ұрпақты отаншылдыққа бау­лу жолында жасалған ізгі қадам ретінде ба­ғалануы керек.

aikyn.kz