Жырақта жайқалған бәйтерек

Сезімге бөлеген сенсация

Мен ол кісінің атын ең алғаш Нұрдәулет деген жергілікті қандас бауырымыздан ес­ті­дім. Қазақ десе ішкен асын жерге қоятын Нұрдәулеттің жасы небәрі жиырма үште. Биыл Орталық Қытай Ұлттар университетін тәмамдады. Ұлт мәселесін қатаң қадаға­лай­тын Қытай елінде жүрсе де, ұлт идеясын ұлық­таудан аянбайды. Өзінің заман­дас­тарының, құрдастарының бастарын жиі қосып, мерекелік шаралар ұйымдастырады, қайырымдылық көрсетеді, қазақылыққа баулиды. Қазақ ұпайын түгендеуге үлес қос­қан азаматтарды құрмет тұтады. Олар­дың барлығын өзінің туғанындай көреді. Бейжіңге «Қазақстан» телеарнасының тіл­шілері келді дегенді елден бұрын естіпті. Құ­шақ жайып қарсы ала алмаса да, жүз­дескенше асық болыпты. Алғаш кез­дес­кен­нен-ақ бізді «ағалап», жанына жақын тарт­ты. Өзінің байланыс нөмірлерін беріп, қай уақытта мазаласақ та, қолдан келген көмегін аямайтынын айтты. Содан бастап біз жергілікті қандастарымызға қатысты жаңалықтардың біразын Нұрдәулеттен біліп отыратын болдық.

Былтырғы сәуір айының ортасы еді. Біздің Бейжіңге келгенімізге жарты жыл болған. Осы уақыт ішінде талай оқиғаны бас­тан кешірдік. Қытай Компартиясының 18-съезіне қатыстық. Жаңа көсем Си Цзин­пинь сайланды. Қытайдың мәдениеті, сая­саты, даму үрдісі және т.б. тақырыптарда түр­лі материалдар дайындадық. Кейде қы­зықты ақпарат ағыл-тегіл болып жатады да, кейде көрерменнің көңілінен шығатын жаңалық таппай қиналып қалатын кездері­міз болады.

Жаңалық, ақпарат деген көп қой, бірақ заңы қатаң Қытай елінде шетелдік жур­на­лист болсаң, камераңмен еш жерге еркін бас сұға алмайсың. Аннан рұқсат, мұннан рұқ­сат керек. Ол рұқсатты алу үшін пәлен­ше­нің атына түсірілім қай мақсатта қажет еке­нін, таспаға қандай көріністер іліне­ті­нін, оның толық мазмұнын үтір-нүктесіне дейін көрсетіп, хат жазасың. Ол хаттан соң тиісті орындардың жауабын тағы күтесің. Кейде жауап қайтарылмайтын кездер де болады. Осы күрделі процестен өтем деген­ше, жаңалықтың сиқы бұзылады, тіпті жаңа­лық емес болып қалады. Мұндай сәт­терде қасымдағы операторым Мұратбек екеу­міз құрал-саймандарымызды асынып алып, көше жағалап кететінбіз. Ел арасына еніп, тыныс-тіршілігімен танысамыз.

Сол әдетке салып, бұл жолы да Бей­жің­нің көшелерін кезіп келеміз. Менің арқам­да – салмағы шамамен тоғыз келі тартатын қара штатив. Мұратбектің қолында – өзі­нің қалталы телефонынан кейінгі тұрақты ак­сессуарына айналған «Сони ИксДи» камерасы, арқасында – қосалқы жабдыққа толы, зілдей көк рюкзак. Жалпы, тележур­на­лист пен оператордың арасында жазыл­маған заңдылық, үнсіз келісім бар. Сюжет түсіруге шыққанда, тілші оператордың құ­рал-саймандарының біреуін көтеріп жүруі тиіс. Дағды солай. Түсірілген материалдың негізгі бастамашысы, авторы журналист екені даусыз. Бірақ түсірілім барысындағы бар ауыртпалық оператордың мойнында. Зілдей аппаратураны көтеріп, бұрыш-бұрыштан көрініс алам деп жанығады. Ка­мераны біресе иыққа, біресе төбесіне көтеріп, енді бірде штативқа орнатып, ары-бері шауып жүреді. Онымен қоса тілшінің ойындағысын ұғып, оның ырғағына ілесіп, үлгеріп отыру керек. Сол ауыртпалықты сәл де болса жеңілдету үшін тілші оператордың микрофоннан басқа бір құралын көтеріс­кені абзал. Әдетте, ол құрал штатив болады. Басқасын қайдам, өз басым шетелден арнайы алдырған, құны пәлен мың доллар тұратын камераны көтермек түгіл, жанына жолауға батылым жетпейді. Оқыстан қо­лыңнан шығып кетсе, жеп отырған наның­нан айрыласың. Сондықтан ол пәлеге мүлде жақындағым келмейді. Асылы, соның тілін білетін, қолы үйренген опера­тор­дың ұстағаны дұрыс. Ал штативің деген рахат, үстінен мәшине өтсе де майыспайтын үш бұты бар шойын темір.

Сонымен, Бейжіңнің Ванфучжин орта­лық арбатының бойын жағалап жүріп ке­ле­міз. Далада бақа-шаян қақтап, кәуап қы­лып сатып отырған 2-3 саудагерден бас­қа қызықты көзіміз шалған жоқ. Аңға шық­қан кәнігі аңшылар секілді, жан-жақ­қа елеңдеп қоямыз. Камерасының шаң бас­қан тетіктерін шұқып, қол орамалымен сүртіп, демімен үрлеп келе жатқан Мұрат­бек айналаны еріне бір шолып өтіп, сәл үнсіздіктен соң: «Шіркін, қазір Шыңжаңда болғанымызда ғой… Сол жақтың қазақта­рын бір түсірсек, біразға дейін азық болар еді» деді. Мен де оны қолдағандай бол­дым: «Иә, шамалы фактілер жинап, жос­па­рын жасап, басшылықтан сұранбасақ бол­мас..» Соны сөз етуіміз-ақ екен, қалтам­да­ғы теле­фо­ным шыр ете қалды. Нұрдәулет екен:

– Аға, Бейжіңдесіздер ме?

– Иә, осындамыз, бауырым!

– Сіздерге шұғыл хабарым бар. Қазір Бей­жіңде 17 баланың әкесі атанған қария жүр. Сол тақырып сіздерге қызық бола ма деп…

– Мәссаған! Қазақ па?

– Қазақ болғанда қандай! Қытайдың қа­зағы. Осында балаларын емдетуге ертіп ке­ліпті. Бүгін Шыңжаңға жол жүргелі отыр. Нәби деген қария. Бүгін кездесіп қал­масаңыздар, келесіде қашан келетінін кім біледі. Байланыс телефондарын қазір «SMS-пен» салып жіберем.

Сөйлесіп болған соң, дереу қалтамнан ха­лықаралық байланысқа шығаратын кар­тамды алып, бастықпен хабарласуға асық­тым. Қуанышты хабарды Мұратбекке ай­тып жатырмын. Ал сол сәтте сұқ саусағым «Айфонның» сенсорлы экраны бойымен сырғанап, Астанадағы тілшілер қосыны­ның нөмірін тере бастады. Екеуміздің қуа­нышымызда шек жоқ, бір-бірімізге ыржа­лаңдап қарай береміз. «Сенсация! Бір ба­ладан артық иемденуге тыйым салып отыр­ған Қытайда 17 баланың әкесі атанып­ты. Және ол қазақ екен! Қытай үкіметінің тос­қауылына тоқтамаған қария!… Бұдан ар­тық не жаңалық керек?! Ақылдаса келе, көп балалы қартты ем алып жүрген кезінде мазаламай, ауылына қайтқанда артынан еріп барып, бала-шағасының ортасында отырғызып түсіруге келістік.

Әлеуеті мол әулет

Нәби атаны іздеп телефон шалдым. Қыздарының кенжесі Мүбәрак көтерді. Өзі сыпайы сөйлейтін, кішіпейіл келіншек екен. Біздің атамекеннен келген тілшілер еке­німізді естігенде, қатты қуанғанын бай­қадық. Дереу әкесіне айтып, оның келісі­мін алып берді. Сонымен, көп балалы қа­зақ туралы бейнебаян түсіруге Шыңжаң ау­мағына іссапарға аттанатын болдық…

Бейжің-Үрімші бағыты бойынша ұш­қан «Боинг» (СЗ6996 рейс) Үрімші қа­ла­сына қонды. Бейжіңге көктем келсе де, қыс­тың сызы әлі кете қоймаған-ды. Үрім­ші болса жазды бір-ақ шығарыпты. Ұшақ­тан түсе салысымен, сырт киімдерімізді шешіп тастап, Нәби атамызға хабарластық. Телефон арқылы Мүбәракпен қайта сөйле­сіп, мекенжайды сұрастырдық. Үрімшіден шамамен, 350-400 шақырымдай жерде орналасқан Майтау қаласында тұрады екен. Әуежайдан қонақүйге жетіп, артық жүгімізді тастадық та, керекті қару-жарағы­мыз­ды алып, мәшине жалдап, Майтауға тарттық. Жол бойы Мүбәракпен телефон ша­лысып, жолымызды бағдарлап отырдық.

Әшім деген таксист жігіт темір тұлпа­рын ұйтқытып отырып, 4 сағатта жеткізіп сал­ды. Қалаға кіре берісте бізді жол поли­ция­сы тоқтатты. «Не бүлдірдік?» дегендей Мұратбек, Әшім үшеуміз бір-бірімізге қа­растық. Сәлден соң сақшы формасын киген орташа бойлы қазақ жігіт келіп: «Ас­салаумағалейкум!» деді. «Қазақстан» ұлттық арнасының тілшілерісіздер ме? Мен Нәби атаның кіші күйеу баласымын. Есімім – Ахат» деді. Біз дереу мәшинеден шығып, қол алысып амандастық. Ахат сөзін жалғастырды: «Қош келіпсіздер! Мен – Мүбәрактың күйеуімін. Сіздер қалаға ж­етіп қалды деген соң, алдарыңыздан шы­ғып күтіп алайын дегенім ғой… Қазір ата­мыз­дың өзі де келеді…» Арада екі-үш минут өткенде, тағы бір ақ түсті автокөлік ұйытқып келіп, дәл алдымызға тоқтады. Жасы бізбен шамалас жүргізуші жігіт алдымен шығып, артқы есікті ашты. Көліктен Нәби атамыз, бізге қарай аяңдады. «Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы ақсақал келіп сәлем береді» деген, қазақылыққа салып, алда­рың­нан шықтым. Ал ассалаумағалейкум, қош келдіңдер!» деп өзі алыстан қол соз­ды. Біз жүгіріп келіп, ақсақалдың қолы­нан алып, амандық сұрап жатырмыз. Сол жерде танысып, хал-жағдай біліп алғаннан соң, Нәби ата соңынан еруді бұйырып, қасын­дағы шопыр бала екеуі жүріп кетті. Шо­пыры өзінің кенжесі Айдын екен. Су жаңа ап­пақ автокөлігін жұлқа тартып, жол бас­тап кетті ол. Біз соңынан ілестік. Үлкен үй­ге қарай бет алып келеміз…

Қатар-қатар салынған, бір-бірінен ау­майтын аласа, көпқабатты үйлерден құрал­ған аулаға кірдік. Аулаға кіре берісте орна­ласқан бес қабатты қызыл үйдің бірінші подъезінің үшінші қабатына көтерілдік. Үйдің есігі айқара ашық екен. Ішке бас сұққанымыздан-ақ, «Балалы үй базар» деген сөздің толық мағынасын ашатын кө­рі­ніске тап болдық. Кішкентай кезіміз­ден көгілдір экраннан талай көрген «Том мен Джерри» мультфильмінің кейіпкерлері секілді бірімен-бірі жарыса жүгіріп, жа­мы­раса сөйлеген майда балалар, әзіл-қал­жыңы аралас әлденені әңгіме қылып, ер­мек етіп отырған ересектер, шәйдің қамын ойлап зыр-жүгірген жас келіндер… Бұл кө­ріністің ішінде бесіктен белі шықпаған нә­рестеден бастап, жетпіс жастың жете­гін­дегі қарияға дейін, түрлі жас шамасындағы адамдар бар. Барлығы да бір үйдің кісілері, бір үйдің балалары. Біз есіктен кіргеннен бастап дабырлай амандасып, хал сұрап жатыр. У-шу, қыбыр-қыбыр қимыл, күбір-кү­бір әңгіме. Енді, рахат!

Аман-саулықтан кейін үстел басына оты­рып, дәм ауыз тидік. «Ал балалар, қош келіпсіңдер! Уақыттарың тығыз екен, сондықтан да бірден жұмыстарыңды бітірейік. Мен өзімнің шаңырағым туралы айта берейін, сендер керектісін түртіп аларсыңдар» деп бастады қария. Онысына біз қуана келістік. Шынымен де, уақыт тығыз еді. Сөйтіп, ұрпақтарын жағалай отырғызды да, шетінен таныстырып әкетті. Балалары толығымен жиналмапты. Кейбірі қызмет орындарынан шыға алмаған көрінеді. Дегенмен, жиылғандардың да қарасы едәуір қалың болды. Атамыз түгел таныстырып шығам дегенше, біз көбісінің атын, қай баласы екенін ұмытып қалдық. Бірақ атамыздың жады жаман емес екен. Әр баласының, немере-шөбересінің атына қоса туған күндеріне дейін айтып шықты.

Жасы жетпіс үшке шықса да қариямыз қарттыққа мойымаған, әлі тың. Жүрісі шапшаң, сөзі де, өзі де түзу, белі бүгілмеген, еңсесі көтеріңкі, мінезі салмақты, орнықты кісі екен. Тек сәл естімей қалатын көрінеді. Оқта-текте кей сөздерді құлағы шалмайды. Құлағына қыстырылған аппарат арқылы естиді. Бет әлпетінен де қарттықтың белгісі байқалмайды. Тек ауыр, қатаң тағдырдың басқан таңбасы секілді көзінің астына әжім түскен. Бірақ қалың қастарының астынан салмақпен қараған қою қара көздерінен әлі де өше қоймаған, қайрат-жігердің ұшқыны аңғарылады. Өмірінде темекі мен арақты аузына алмаған. Нағыз қазына кеуде қазақ қариясы алдымызда отырды.

Арасында: «Аяулы, амансың ба, қандас­тарым?! Аман ба, ауыл-аймақ, мал-баста­рың? Алдыменен аман-сәлем ата салтым, Сондықтан осылайша сөз бастадым»  деп өлеңдетіп қояды. Салмақты да сабырлы қарттың мұңлы әңгімесін тыңдап отыр­мыз…

Жыл сайын – шілдехана…

Нәби қария 1941 жылы Шыңжаңның Шиху ауданындағы Бұртажы ауылында дүниеге келіпті. Өзі Қытай жерінде туған ұрпақтың сегізінші буыны көрінеді.

– Сегізінші атам атамекендегі Абыралы тауының маңайын мекен етсе керек, аты Абыралы екен. Әкесі Нұғымар кіндіктен тоғыз ағайынды. Бес бауыры, үш апа-қа­рындасы болыпты. Бірақ олардың бәрін сұм тағдыр ерте жұтып тыныпты. Бірі – жа­сын­да, біреуі – есейгенде өмірмен қош­тас­қан. Бірі байдың қолындағы таяқтан, екіншісі аурудан, үшіншісі аштықтан кет­кен. Бүкіл шаңырақты жайлаған індет дү­ниеге төрт ұрпақ әкелген Нұғымарға да шеңгелін салған. Нәби сол төртеуден тек жалғыз өзі тірі қалыпты. «Ағамның аты – Сағи, інімнің аты – Қами, қарындасымның аты – Қадуан еді…» деп, бір ауыр күр­сініп алды да: «Алды бір жас, арты оннан асқанда кетті. Сонымен, бауырларымның, туған-туыстың түгелінен айрылдым. Атам­ның кіндігінен тараған 9 ұлдан мен ғана қалдым, жалғыз тікендей болып өстім» деп әңгіме­сін жалғады.

…Ол аз болғандай тағдырдың соққы­сына төзе алмаған анасы он жас шама­сын­дағы Нәбиді тастап, бір еркектің ізінен еріп кетіпті. Сөйтіп, тірідей жетім қалған Нәби Әбіл мен Мәмилә деген ата-әжесінің қо­лын­да өседі. Алайда қос қария қаршадай ба­лаға ыстық ілтипатын төккеннен бас­қа қамқорлық көрсете алмады. Керісінше, немересі оларға қолқабыс етті. Отынын жа­рып, малын бағып, үй шаруасын өз мой­нына алды. Осылайша, жастайынан жоқ­шылықтың тақсіретін тартып, ерте есейеді Нәби. Біреудің босағасында жүрді, малын бақты, жалданып жұмыс істеді, әйтеуір өз күнін өзі көрді. «Бала кезіңде байқалмайды екен жалғыздық… Кейін есейгенде жапа шектім одан» деп тағы бір күрсінді қ­а­рия. Жан-жағындағы ұйып тыңдап отырған бала-шағасын көздерімен шолып өтті. Алдындағы суып қалған шәйдан бір ұртта­ды да, сөзін жалғастырды: «Қарасаң, біреу­дің ағасы, біреудің апасы, інісі бар, туысы бар, ал менде ешкім жоқ… Ешкім қатарына алмайды, ізіне ертпейді. Есігінен сығалат­пай­ды. Тіпті кейде балалармен жұдырық­тасып қалған кезде мұңымды шағып, жұ­ба­ныш іздейтін адамым болмады. Бұл жал­ғыздық қатты батты маған…».

Осылайша өмірдің тұщысынан гөрі ащы­сын молырақ татты. Аш құрсақ, жа­лаңаш, жалаң аяқ, жападан-жалғыз өсті. Нәби сырлас жақыны болмаған соң, жұба­ныш­ты Абайдан бастап, қазақтың дана­ла­ры­ның, зиялы тұлғаларының шығармала­ры­­нан іздеген. Сол кітаптардағы кейіп­кер­лермен мұңдас болған. Сол құндылықтардан өмір­лік ұстаным алған, жақсылықты бойына сіңір­ген, солардың негізінде өз образын қа­лы­птастырған. Осындай кітап кейіп­кер­леріне мұңын шертіп, жалғыз өткізген түн­дердің бірінде жеті рулы ел болып, көп ұрпақ сүйсем деп ниет етеді. «Қатты бір қы­сым келіп, басыма күн туғанда ғана тоқ­таймын, оған дейін Құдайдың берген ба­ла­сын ала берейін» деп өз-өзіне серт берді.

Ел жағалап жүріп, он жеті жасында Нә­би жұлдызы жанып, ауылдың мал ша­руа­шылығы фермасының малшысы болып тұрақты жұмысқа алынады. Содан алдына жан салмай, аянбай еңбек етіп үздіктердің қатарына ілігеді. Қоғамдық жұмыстардан да қол үзбейді. Ата-әжеден қалған бірнеше тұяқты бағып, азығына, киім-кешегіне жаратып жүреді. Осылайша аяғынан тік тұрып, бала кезгі өмірінің шырқын бұзған асау тағдырдың тізгінін өз қолына ала бас­таған кезде Құдай оны мәңгілік жары Би­ғайшаға жолықтырады. Жиырма жасында жарымен отау құрып, жиырма бірде тұң­ғышы Нұриланы құшады. Осылайша антына берік Нәбидің үйінде жыл сайын шілдехана тойланатын болды. «Сол заман­да Мао Цзе Дун бір өкім шығарды: «Рын дуо лилян да» деген. Мағынасы: «Адам көп болса, қуат та үлкен болады». Бұл маған үл­кен демеу болды. Ондай болса, мен сен­дерге қуатымды көрсетейін деп, қара до­ма­лақтарды топырлата бердім» деп Нәби біз­ге көз салды.

Осы уақытта орныққан үнсіздікті не­ме­релерінің бірінің жылаған даусы бұзып жіберді. Оны жұбатам деп анасының үні қосылды, оған тағы біреуі сөйледі, сөйтіп сөз­ге сөз жалғасып, оған қоса кішкентайлар жа­рыса сөйлеп, қайтадан үстел маңы у-шу­ға ұласып кетті. Бағанадан бері бір Нәби атаның жүзіне бағытталған камераның ша­ғын экранынан көз алмай, кірпік қақ­пай, қимылсыз тұрған телеоператорым Мұ­­ратбек аппаратын дамылдатып, маң­дайы­нан сорғалап аққан терді қол ора­ма­лы­мен сүртіп жатыр. Бала-шағаның ызы-шуы аз болғандай, Нәби атаның құла­ғын­дағы аппараты да шуылдап, мазасы кетті. ««Сәл үзіліс жасап, шәй ішіп, дәм татып, дем ала­йық» деді ол.

Мен қытай қазақтарының үйреншікті тұз қосылған шәйін ішіп отырып үй ішіне көз жүгірттім. Көзім бірден жоғарыда ілініп тұрған отбасылық суретке түсті. Суреттің қақ ортасында Нәби атаның өзі мен Би­ғай­ша апамыз отыр, оларды отыз-қырық бала қоршап алған. Мектептегі мұғалімнің бүкіл бір сыныппен түсетін суреті секілді. Үй ішіндегілер жағаласа маған кімнің қайда тұр­ғанын баяндап, бұл сурет Нәбиден тара­ған ұрпақ құрған әр шаңырақта бар екенін айтты. Осы әулеттің төлқұжаты секілді екен бұл сурет. «Егер Шыңжаңның басқа жерінде жүріп осы суретті кездестірсең, Нәби ұрпағының үйінде отырғаныңды біл» дейді олар.

«Сонша баланы қайтесің?»

Он-он бес минут үзілістен соң Нәби атаның бөлмесіне барып, оңашаланып алдық. Қария әңгімесін жалғастырды: «Со­нымен, ұрпағым жылдан-жылға көбейе бер­ді. Ал мен болсам, ферманың жұмысы­мен қоса жан-жақта қосымша еңбек етіп, нан тауып жүрдім…». Қызғаныштан ба, әлде шын жанашырлықтан ба Нәбиді көр­ші-қолаң, құрбы-құрдастары балаларының саны­ның тым көптігін айтып қажай бере­тін болыпты. «Әй, бір үзім наныңды әрең жеткізіп, ылаждап отырсыңдар. Соншама баланы қайтесіңдер? Тоқтасаңдаршы!», – дейтін көрінеді. Сонда Нәби оларға жы­миып қана, әзіл-қалжыңы аралас жауап қай­тарады екен: «Әй, біз деген үрім-бұта­ғы­мызбен қойшы емеспіз бе?! Отар-отар қойды баққанда, оншақты балаға шамамыз келмей ме екен? Құдай бір ырзығын берер, шаруаларың болмасын!».

Баланың саны көбейген сайын, ақыл­шы­лар саны да арта түсті. «Не жазғанымды білмеймін, бәрі мені тоқтатқысы келеді» дейді Нәби ата. Кейіннен мұндай ұсы­ныс­тар мен артық сұрақтар Нәбидің жы­ны­на тиіп, зығырданын қайнататын бо­лып­ты. Сондай орынсыз сұрақ үшін атамыз бір күні Шәріп дейтін моңғол шопырмен сөзге келіп қалыпты…

Балалардың саны оннан асқан, көбісі мектеп жасындағы кезі. Ол кездерде Нәби от­басымен таудағы ауылда тұрады. Ауыл­да­ғы мектеп тек бес жылдық, ары қарай қа­лаға барып оқуын жалғастыру қажет. «Ол кездері көшпелі мектеп деген болды. Қала маңында жалғыз ғимарат салынып, оған халық ішінен үздік білімімен көзге түскен қалаулы кісіні сайлап, мұғалім қылатын. «Халық мұғалімі» деп атайтын оны. Өзім сияқ­ты жағдайы жұпыны адамдарға ар­налған мектеп. Бүкіл біздің аймақ, аудан де­генде жалғыз тәуір оқу орны сол еді»  деп еске алады қария. Өзі білім алуға мүм­кіндігі болмай қиналып өскен еді. Бала­ла­рына өз тағдырын қайталатқысы кел­ме­ген ол барлығын да оқытуға бел буды. Ауыл қаладан алыста. Арада қатынас ауыр, жол жоқтың қасы. Ол мектепке жақын жерден бір асты-үсті бітеулі бір бөлмелі сарай тауып алады. Сырты жұпыны көрінгенмен қабырғасы тегіс, шатыры бүтін. Ішіндегі қоқыстың бәрін шығарып, ескі-құсқы керек-жарақтың біразын өңдеп, жиһаз бұйымға айналдырды. Сарай ішіне көрпе-төсек, азық-түлік жеткізіп, сегіз баласын сонда кіргізеді. Олардың ішіндегі ересектеуі әрі ең қаталдауы, үшінші қызы Гымыңгүлді «вожатый» етіп сайлапты. «Осы сендерге әке де, шеше де болады. Осының сөзіне бағынасыңдар, бар шаруаны ақылда­са­сыңдар. Оның сөзін алмаған, қарсы келген жағдайда маған шағымдануға құқы бар. Ал маған шағым түсті дегенше жақсылық күтпеңдер» деп, сарайдың кілтін Гымың­гүл­ге тапсырып кетеді. Өзіне артқан сенім­ге мұқият қараған Гымыңгүл сол күні-ақ әркімнің міндеті, тапсырманың орындалу уақыты көрсетілген кесте сызып, кіре бе­ріске іліп қояды. «Біреуің құдықтан су таси­сың, біреуің еден жуасың, үй жинай­сың, тамақ істейсің» т.б. Вожатыйдың өзі де қарап отырған жоқ. Балалардың ара­сын­дағы даулы мәселелерді шешіп, олар қиын­шылыққа тап болса қастарынан табылып жүрді. Кейде аптасына, кейде айына бір рет бауырларын ауылға апарып, әкесіне есеп береді. Айналадағы жұрт Нәбидің балала­рына қызыға қарайтын, оларды өзгеге үлгі ететін.

Ол кезде Нәби – Майтау мал шаруашы­лығы фермасының малшысы, белсенді қызметкері. Осындай екпінділерге ферма басшылығы малшылардың жалақысын тарату, құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету секілді жауапты міндеттерді тапсыра­тын. «Айына бір рет малшылар ауыл орта­лығына жиналып, айлықтарын күтеді. Сол кезде үкімет бізге қалаға барып, айлықты алып келуге бір жүк мәшинесін беретін. Осы сәтті пайдаланып біз қалада жүрген ба­лаларымызды ауылға көлікпен жеткізіп алатын едік. Бір күні сол мақсатпен тағы да қалаға келдік. Бар керек-жарақты ал­дық, баланың бәрі мәшинеге мінді. Ойын­дарын қимай, есі кетіп жүрсе керек, менің екі балам кідіріп жатыр. Әрі күттік, бері күт­тік, жоқ әлі. Кеш батып, қас қарая бас­та­ды. Содан әлгі моңғол шопыр Шәріп ті­лі­нен қағынбасы бар ма…

Өзім де балаларымды ойлап мазасыз­да­нып тұр едім, тосын сұрақ менің зығыр­да­нымды қайнатты. Әзілдес замандасым болса да, бұл менің жаныма батар сөз айт­ты. Мен де солай бір батыра сөйлейін де­дім». Нәбидің қабағы түйіле түсті. Моңғол шо­пырдың: «Сен осы неге соларды топыр­ла­тып туғыза бересің, а?» деген сұрағына ол: «Сенің атаң Шыңғысхан өлтіріп құрт­қан қазақтың санын толықтырғым келеді»  деп қойып қалыпты. Жан-жағындағы малшылар, бірі ұрланып, ауыздарын басып құмығып күлсе, енді біреулері даусын шы­ғарып рахаттана қарқылдай жөнеліпті. Шә­ріп жым болыпты да қалыпты. «Ол ма­ған жаны ашып айтты дейсің бе, кеш бат­ты, кешкі асымнан қалдырды сенің ба­ла­ларың деген пиғылы ғой». Сол түні Нә­бидің балалары аман-есен оралып, тым-ты­рыс үйге қайтыпты барлығы.

Алтын құрсақ ана

Бастапқыда атамыздан нәбәрі отыз секунд­тан тұратын екі ауыз пікір жазып алуға келгенбіз. Тағдырдың тепкісіне ұшы­раған жетім баладан жеті рулы елге ай­налғалы отырған қарияның әңгімесі ерік­сіз жетелеп әкетті. Үн-түнсіз тыңдап отырмыз. Қария үзілістен соң сөз бастағанда мик­ро­фонды қолыма сығымдап ұстап алғанмын. Бір-екі минуттан кейін қолым тала баста­ған-ды. Ішімнен «Қысқа-нұсқа айтып шық­са екен» деп тілеген едім. Бірақ әңгіме айту­шының шеберлігі қолдың талғанын да, уа­қыттың тығыздығын да ұмыттырып жі­берді.

«Адамдар мен туралы естігенде, бірден екі сұрақ қоятын көрінеді: Баласының бар­лығы бір құрсақтан ба және бәрі де тірі ме екен? Осы сұрақтарды естігенде зығырда­ным қайнайды…» деп қария қайтадан қа­бағын түйді. Жалғыз баладан артық ту­дыр­майтын Қытайдың жерінде жүріп көп балалы болғанына кейбіреу күдікпен қарайтын сияқты. Сенбейді. Олардың ойынша, көп бала заңсыз некеден, бірнеше әйелден болуы керек. Немесе он жеті перзенттің бәрінің аман-есен екендігіне күмәнданады. Онсыз да өмірден оңбай таяқ жеп, кішкентайынан бейнет көріп, қар­тайғанда сол бейнеттің зейнетіне жетіп, шалқып отырған шалды көре алмайды жұрт, сірә. «Біртүрлі екен, – дейді ата, – Құдайдың берген балалары. Мына Нәби жалғыздықты, жоқшылықты көріп өсті-ау, осыған мол ұрпақ берейін деген шығар. Мен балаларымның санын асырып айтып қайтем? Өйтіп өтірік айтқаннан маған қандай пайда? Кімді алдаймын? Жұрт деген қызық. Тілшілер бар, басқаң бар, «осындай кісі бар» деп естіп алыстан ат басын тіреп келеді де, тосын сұрақ қояды. Ондайлармен сөйлесуге зауқым соқпайды. Сондықтан менімен жүздесуге келгендерге әуелі осы екі нәрсені бірден айтамын. «Шырағым, он жеті баламның барлығы бір құрсақтан, барлығы да тірі», – деймін». Осындай өрескел сұрақтар Нәбидің ашу-ызасын келтірсе, сол он жетінің барлығын өз құрсағында көтеріп, тоғыз айлап тол­ға­тып, дүниеге әкелген Биғайша апамыз қан­дай күй кешеді десеңізші… Апамызға ата­дан гөрі ауыр тиеді. Барлық баланы ая­ғынан тұрғызған, қарындарын тоқ, киім­де­рін бүтін еткен сол. Отағасының да, ба­ла­­лардың да қамын жасаған өзі. Би­­ғай­шаның бабымен ғана Нәби тамырын те­реңге жайған бәйтерек болып отыр. Нәби Биғайшаға жолықпағанда, ұрпағы қанша болатынын Құдай біледі. Оны да тағдыр тәлкекке салған. Ағайын-туманың ара­сында өссе де, ол да жоқшылықтың, аш­тықтың тақсіретін татқан. «Оқи алмай қалдық. «Ә» деген әріп танымаймын әлі күн­ге дейін. Өмір бойы малмен айна­лыс­тық, үй шаруасына араластық. Болды. Сон­дықтан бар күшімді балаларыма сал­дым.

Ешқайсысын қатарынан қалдыр­ма­дым, қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шо­қыттырмай өсірдім. Түгел оқыттым. Біз­ге бұйырмағанды сендер көріңдер, елі­ңе еңбектерің сіңетін азамат болың­дар дедім. Ал оқымайды екенсің, өз оба­лың өзіңе. Менен кінә жоқ онда. Мен өзімді аямадым, барымды салдым» дейді апа. Қанша ауыртпалықты көріп өс­се де, жүзінен сол қиындықтың бел­гі­сі байқалмайды. Аққұба өңді, етжеңді кі­сі. Маңдайы жарқырап, көңіл күйі кө­теріңкі жүр. Денсаулығы Нәбиден де тәуір көрінеді. Он жеті перзентінің бә­рін дәрігердің көмегінсіз үйде боса­нып­ты. Аяғы ауыр болған сайын Құдай оған арт­қан жүктің де салмағын ауыр­ла­та­ты­нын ұққан Биғайша шынымен де аян­бады. Таң атқаннан күн батқанға дейін қызу тіршілік. Мал жайғарады, суарады, сауа­ды, балаларын тамақтандырады, күйеуінің бабын жасайды, үй жинау, ошақ, аяқ-табақ, т.б. Барлығы бір өзінің мой­нында. Тыным жоқ, үнемі қозға­лыс­­та. Бір тоқтаса, үйдің берекесі кете­ді. «Бастапқыда қиын болды енді. Ал­ғаш­­қы жетеуі қатайғанша, бар ауыр­т­­­­па­лық маған түсетін. Кейін бой да үй­ренді, балалар да есейді. Біріне-бірі қа­райтын болды. Мойныма артқан жү­гім жеңілдей берді» дейді ол.

Құдай біреуге дүние, ауқатты өмір бе­реді де, бақыттан жұрдай қылады. Ен­ді біреуіне керісінше… Сол сияқты Жа­ратқан иеміз Биғайша мен Нәбиге мал-мүлік бұйыртпады, есесіне мықты ден­саулық пен қалың ұрпақ беріп отыр. Апамыздікіндей денсаулықты барлық ана­ларымызға берсе, қазағымыздың са­ны едәуір еселеніп қалушы еді. Би­ғайша бүгінде он жеті емес, одан да көп ба­ланың анасы болар ма еді, кім біледі, билік араласпағанда. Тым көп татқан бей­неттің енді ғана зейнетін көре баста­ған­да зәр ішкізді. Алтын құрсақ ана осы­лай тоқтады.

Мемлекет басшысы Мао Цзэдунның ұра­нын ұстанып, үйінде жылына шіл­де­хана тойлап келе жатқан Нәби мен Би­ғайшаның шаңырағы бір күні тағы шай­қалды. Отыз жылдан астам Қытай­ды билеген Мао Цзэдун тақтан түсіп, оның орнын басқан Дэн Сяопиннің за­маны туады. Партиялас болса да, Мао­мен саяси және экономикалық көзқа­рас­тары әркелкі болған Дэн мырза Қы­тайға түбегейлі өзгерістер әкеледі. Әри­не, талайды мойындатқан, Қытай­дың есіктерін әлем үшін айқара ашқан Дэн мықты реформатор болды. Ол жүр­гізген реформалардың бірі – әлі күн­ге дейін ұстанып келе жатқан «жоспарлы туу» саясаты. Демографиялық жары­лыс­ты тежеу мақсатында қолданған амал: «Бір отбасы – бір бала». Таза қан­ды қытайлар, яғни ханьзулар отбасында бір балаға ғана, қалада тұратын аз ұлт­тарға екі балаға, ал ауыл аймақтардың тұрғындарына үш балаға рұқсат етілді. Ауылдағы аз ұлттардың өкілі – Нәбидің балаларының саны оннан асып кеткен-ді ол кезде. Бастапқыда көз жұмып жүрді партия басшылары. Кейіннен заң өз күшіне толығымен еніп, бұл саясат қа­таң атқарыла бастады. Саясатсыз-ақ көре алмастықтан Нәбиді күндеушілер осы кезде тіпті құтырынып кетеді. Халық арасында гу-гу сыбыс жүреді ол туралы. Бірақ Нәбиді де, Биғайшаны да ол қатаң тәртіп қайыстырмады. Жұрт­тың сөзін елемеді, партиядан сес­кенсе де дес бермеді. Сертіне берік бол­ды. Ұрпағының санын арттыра берді. Қо­рықпады, себебі Құдай алдында ант етті. «Сол кезде мені әр жақтан түртпек­тей бастады. Әй, мына Нәби партияның сөзін тыңдамады деді. Мұны партиядан қуу керек, сыйлықтан қысқарту керек деді. Көптеген жиын-жиналыстарға қатыстырмады, себебі сөз еткендері мен бол­дым. Басқа жұмыстары жоқ секілді, аң­дығаны – мен. Сол кездері, партия ішін­дегі кіші қызметтегісі бар, үлкен қыз­меттегісі бар, менің «ісімді» бес жыл бойы тексерді. Мен осы уақытта тағы да төртеуін туғыздым. Ал мә саған керек болса дедім!».

Он жетінші перзент

Нәби ата екпіндеп келіп бір тоқтады. Партияға қайшы келу түгіл, «партия» сөзін ауызға алуға қорқатын қарапайым жұрт Нәбидің тірлігіне қарап, «Не деген жүрек жұтқан!?» деп жағасын ұс­тай­тын. Тек Құдайдан ғана қорыққан қай­сар қазақ Нәби болса талайдың тағды­рын тезге салған жүйемен барынша ар­басып бақты. Жығылды, ақырында. Жүйе оны да бүгілдірді. Миллиардты аш­са – алақа­нын­да, жұмса – жұдырығында ұстап отыр­ған үкімет қашан да өзінің қауқарлы екенін көр­сетеді. Партиядан шеттетілді, қыз­мет­тен төмендеді. Қашан­ғы қудалан­сын, көн­дірді оны да партия. Бі­рақ аяғына дейін айтқанынан қайт­пады…

Биғайша апамыз кенже ұлы Айдынға жүкті кезінде жұрт та, партия да Нәби әу­летінің ізіне әбден түсіп алған-ды. Ұзын­құлақ арқылы аты шулы қазақтың әйелі тағы біреуін туғалы жүргенін ес­тігенде, жергілікті аймақтық партия бас­­шысы Нәбиді әйелімен қоса шақыр­та­ды. Арнайы мәшинемен адам жіберіп алдыртады. Аты шулы болса да, басқа тір­лігінде мін жоқ, әр шаруасын тап-тұй­нақтай қып бітіретін Нәби әлі де пар­тияда және де екпінділер қатарында еді. Сондықтан басшылық та онымен жұм­сақ сөйлесетін. Әлгі басшы оны шақы­рып алып: «Әй, Нәби жетер енді. Бі­раз ұрпақ қалдырдың. Енді көзге түс­сең, басың кетеді. Мынауыңды туғызуға рұқсат жоқ, алдыртып тастау керек» депті. Амал қанша, бастықтың өзі арнайы шақыртып, осындай сөз айтқан соң Нәби үнсіз келісті. Құдай оңдағаны да, түсік жасататын дәрігердің алдына барғанда, ол: «Биғайшаның жүрегі әлсіз, операцияны кейінге қалдыруы керек» депті. Оған жүрек ауруы деген диаг­ноз қойылыпты. Сөйтіп, Биғай­ша­ның емделуіне сәл уақыт берілген. Ұрық­тың үш айлығында Нәби жарын ер­тіп әлгі доғдырдың алдына тағы бара­ды. Әлі де ем қажет, дайын емес деп ол қайтарып жібереді. Осылайша Биғайша акушердің алдына бірнеше рет барып-қайтады. Ақырында, доғдыр мен пар­тия­лықтар ақылдаса келіп: «Не болса да күтейік. Әйел операцияға шыдай алмай­ды, оны қолдан өлтіріп аламыз. Мерзімі жақындағанда дәрі беріп, баланы өлідей туғызып аламыз» деп шешеді. «Солай ке­лістік, қысқасы. Бірақ бұл жолы да Құ­дайым оңдады, – деп қариямыз бар бала-шағасымен бірге түскен суретті алақанымен бір сипап қойды.

Биғайша апаның мерзімі жақындап қал­ғанда Майтауға Орталық комитет мү­шелері келген. Олар шетелден келген қо­нақтарды қыдыртып жүрген көрінеді. Осы уақытта райком бастығы Нәби се­кілді шопыры бар, малшысы бар, екпін­ді­лерді шақырып алып, сыйлы қонақ­тар­ды жайлауға апарып қыдыртуды бұ­йырады. Астарына көлік, қолдарына ке­рек-жарағын беріп, сол сәтте жөнел­те­ді. Осылайша Нәби бастықтардың көңілін тауып, жайлауда серуендетіп, қыдыртып жүргенде, Биғайшаның тол­ғағы басталады. Мұндай жағдайға әбден үйреніп алған Биғайша сүйретіліп жүріп, көрші үйдегі келіншекті шақы­рып алып, босанады. Нәби жайлаудан орал­ғанда, оны он жетінші перзенті кү­тіп жатады.

Нәбидің кеудесін шаттық сезімі кер­нейді, бірақ үкіметтің үкімі есіне түсіп, қуанышы су сепкендей басылады. Бала­сының тағдыры не болмақ екенін біл­мек­ке бел буып, бастықтың алдына ба­ра­ды. Бар мән-жағдайды баяндайды: өзінің түсікке келісімін бергенін, бас­тық­тың өзі жайлауға жібергенін, әйел­дің оқыста босанып қалғанын түгел баян­дайды… «Менен кеткен қате жоқ, ал қалғанын өздерің шешіп көріңдер» деп тіке қарайды басекеңнің бетіне. Сон­да партия хатшысы сәл ойланып тұрып: «Бұл туылып болған бала, оны өлім­ге апару – қылмыс. Өмір сүрсін, бі­рақ бір шарт бар саған». Сондағы шарты – баласын қалдыру, бірақ осымен тоқ­тасын деген тұжырым еді. Бұл ауыз­ша келісім күйінде қалмас үшін, Нәби мен Биғайшаны ертіп доғдырдың алды­на апарып, ұрықсыздандыратын дәрі ішкізеді. Амалы жоқ Нәби мен Биғайша «осы он жетісіне тәубе, Алла куә ғой» деп іштен тынады.

Нәби қария осының барлығын ауыр күрсініспен баяндап келіп, шүкіршілік ай­тып тоқтады. Құдай басына сынақ сал­ды, сол сыннан бұл сүрінбей өтті. Есе­сіне өзіне сай сабырлы жарға жо­лық­ты. Алла тағала оған алтын құрсақ дарытыпты. Екеуінің де жастай көрген жоқ­шылығының өтеуі шығар, сарқыл­мас байлық қонды. Бір емес, екі емес, бес емес, тіпті он емес… он жеті перзент бұйыр­ды бұларға. Он қыз, жеті ұл. Екеуі­не дарымаған несібе сол он жетінің маң­дайына жазылды. Балаларының барлығын дерлік аяқтандырды. Он алты әулетпен құдаласты. Кенжесі Айдыннан басқасының барлығы отау құрды. Бар­лығы да үлгілі қызмет атқарады. Пер­зенттерінің алды Нұржамал мен Нұрилә зейнетке шығып үлгерді. Екеуі де ұзақ жыл мұғалім болды.

Нәби атаның Айбын деген немересі Сұң­қар деген сұлу қызбен жұп құрып, кейіпкеріміздің тұңғыш, әзірше жалғыз шө­бересі – Ұлағатты өмірге әкеліпті.

Малшылар мен мұнайшылар

Жалпы, Нәбидің өзі малшылар әу­ле­тінен шыққан-ды. Бүгінгі қоныс­тан­­ған Майтау жері Қытай жеріндегі бел­­­гілі мұнайлы аймақ болған соң, оның ба­ла­лары атакәсіпті өзгертті. Қазір Нәби ұл-қыздарының көпшілігі  – мұнай­шылар. Сол мұнайшылардың ең үлкені, перзенттің төртіншісі, ұлдың екін­шісі – Серік. 1966 жылы туған осы Се­ріктен кейінгісінің бәрі дерлік мұнай са­ла­сын­да қызмет етеді. Баяғы вожатый бо­ла­тын Гымыңгүл (1968), Нұрсәуле (1970), Мұқият (1971), Ақиқат (1972), Берік (1974), Гүлдар (1976), Айқын (1979), егіз қыз Айнұр мен Таңнұр (1981), Мүбарак (1985) барлығы да мұ­най­шы немесе мұнай зауытының қыз­меткерлері. Бірі дәнекерші, бірі техник, бірі мұнай айыру­шы, бірі зерттеуші, енді біреуі сол зауыттың азпазы. 1986 жы­лы туған кенже ұл Айдын мамандығы дә­рігер болса да, ағайыннан қалыс­па­йын деп мұнай саласының тізгінін ұс­тады. Қазір ол Майтау қаласындағы мұ­най-этилен зауытының үздік қыз­меткері. Ал 1983 жылы туған Жәннат пен 1978 жылы туған Нұриқан басқа ма­мандық иелері. Нұриқан Майтау мек­тебінде қытай тілінен сабақ береді, ал Жәннат болса, аудандық полиция бө­лім­шесінің қыз­меткері. Бәрінің де бір-екі ұл-қызы бар. Олар Нәби атаға 28 не­мере, бір шөбере сүйгізіп отыр.

Он қыз, жеті ұл тату-тәтті өмір сүру­де. Кіші, үлкен деп бөлінбей, бір-бірі­мен тең дәрежеде сөйлеседі. Жиі-жиі бас қосып тұрады. Ағайын-туысқа қара­са­ды. Мемлекет ішіндегі шағын мем­ле­кет секілді екен бұл отбасы. Әзілдеп айт­­сақ, Нәби «автономиясы» деуге бо­лар. Өнегелі ұл-қыздар әке-шешесін жиі шетелге шығарып тұрады, ауру-сыр­­қауын емдейді. Амандық болса, ке­­ле­сі жазда қос қарияны Меккеге апа­­рып қайту жоспарларында бар. Қы­тай жеріндегі қазақтар қызыға қарайды бұл әулетке. Нәби мен Биғайшадан ар­тық бақытты жан жоқ секілді көрінді біз­ге.

Өзінің бастан кешкенін баяндаған Нәби ата соңында бізге: «Әй, балалар ел­ге айтып барыңдар, тек Құдайдан қо­рықсын. «Мүмкіндік барында қазақтың санын көбейтіңдер» деп мұнда Нәби қария айтып жатыр деңдер. Менің бас­тан кешкенімді ешкімнің басына бер­месін. Үкімет мұнда тыйым салды, ал сендерге тиын береді екен. Сондықтан бас­қа қонған бақытты ұшырып алмаң­дар. Қазағым қайда жүрсе де аман бол­сын, басымыз көп болсын!» деп ті­ле­гін айтты. Батасын беріп, телеоператор Мұ­ратбек, таксист Әшім үшеумізге бір-бір тақиядан кигізді. Бір-екі сағат болып қайтамыз деген біз түн ауа бір-ақ аттандық. Майтауды, Нәби ата мен мен Биғайша апаны қимай барамыз. Құ­лақпен естіп, көңілге түйгеніміз мол бол­ды. Жастайынан жетім қалып, жал­ғыз тікеннен тамырын тереңге жайған бәй­терекке айналған қарттың әсерлі әң­гімесі бізді терең ойға жетеледі. Үрім­шіге дейінгі 300 шақырым жолда Нәби қа­рияның әңгімесін талқылаумен бол­дық.

Біз барлық жағдай жасалған елде өмір сүріп жатырмыз. Үкіметіміз ба­ла­ның тууына шектеу қоймақ түгіл, саған өз әулетіңді көбейткенің үшін сый-сыя­пат береді. Мен Қытайдың тұрғын­да­рына «Бізде бала туғаның үшін ақша бе­реді» десем, көздері жайнап кетеді. Қы­зыға қарайды, таңғалады. Онымен тоқ­тамай мен: «Баланы көп туған сайын, үсті-үстіне ақша қосылады, көп ба­лалы болсаң үй сыйлауы мүмкін» деп тағы қосам. Қытайларың одан сайын жаутаңдайды. Соңында «еһ» деп бір күрсінеді.

Ал өз еліме келсем, қазақтың санын кө­бейтпек түгілі, өзім үшін өмір сүрем деп үйленбей жүрген жастарды көремін. «Бір баланы асырасам жетеді, тағы бі­реуі болса мәшина ала алмаймын, үй ала алмаймын» деп жүргендері де жетер­лік. Шетелге шыққанда тек өз ұлтының кемшілігін ғана айтып, барған елінің азаматтарымен тұрмыс құратын қыздар да аз емес. Осындайларды өсімге шектеу қойған шет елде жүрсе де, қазақ ұпайын теңестірген Нәби атамен салыстырамын.

… Қайтып келеміз. Нәби атам берген та­қияны телеоператорымыз екеуміз қай­та-қайта сипай береміз. Ырымшыл  елдің баласы емеспіз бе?

  «Айқын» газеті, Дәурен ОМАРОВ, Бейжің – Үрімжі – Майтау – Бейжің